ەكونوميكا • 02 قاراشا، 2020

جول قاۋىپسىزدىگىن قالاي ارتتىرامىز؟

298 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىنشە، جىل سايىن 1،3 ملن-عا جۋىق ادام جول اپاتىنان قازا بولادى. دەمەك، كۇنىنە ءۇش مىڭ ادامنىڭ جۇرەگى جول ۇستىندە توقتايدى. بۇعان جىل سايىن شامامەن 25 ملن ادامنىڭ ءتۇرلى جاراقات الاتىنىن قوسىڭىز. وسىنىڭ سالدارىنان الەم ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي شىعىن كەلۋدە. شىعىننىڭ كولەمى كەيدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنا جەتىپ جىعىلاتىن كەزدەر دە جوق ەمەس.

ستاتيستيكا «سويلەيدى»

ەندى ەل ىشىندەگى ستاتيستيكاعا نازار اۋدارايىق. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، سوڭعى 17 جىلدا قازاقستاندا رەسمي تۇردە 270 مىڭ جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. ونىڭ سالدارىنان 49 مىڭ ادام قايتىس بولىپ، 300 مىڭنان استام ادام ءتۇرلى جاراقات العان. وكىنىشتىسى، قازا تاپقانداردىڭ 50 پايىزى – جاستار. قارا جول ءومىرىن جالماماعاندا، ولاردىڭ ءبارى ەل مەن جەرگە قىزمەت ەتەر ەدى... ەكونوميكالىق تۇرعىدان قىرۋار پايدا اكەلەر ەدى؟.. جوق دەگەندە ۇل ءوسىرىپ، قىز تاربيەلەپ، ەلدىڭ دەموگرافياسىن جاقسارتارى انىق ەدى عوي...

ەكونوميكالىق زارداپ دەدىك. ماسەلەن، 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جول-كولىك وقيعالارى (14 168 وقيعا تىركەلىپ، 3 037 ادام قايتىس بولعان جانە 29 872 ادام جاراقات العان) سالدارىنان ەل ەكونوميكاسى 9 ملرد اقش دوللارىنا پارا-پار زارداپ شەككەن. ازيا دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇل دەگەنىمىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزىنا تەڭ.

بەيبىت كۇندە مۇنشاما ادامنان ايىرىلۋ – قاسىرەت. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2018 جىلعى مالىمەتىنشە، قازاقستان جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان تىركەلەتىن ادام ءولىمى بويىنشا 175 ەلدىڭ ىشىندە 74-ورىندا تۇر. ياعني، 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا، قايتىس بولۋ كورسەتكىشى 17،6 ادامدى قۇراعان. تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەيدە – 18 ادام، وزبەكستاندا – 11،5 ادام، بەلارۋس ەلىندە 8،9 ادامعا تەڭ بولعان. قاۋىپسىز ەلدەر رەيتينگىندە ەۋرووداق كوش باستاسا (5،5 ادام)، ەڭ تومەن كورسەتكىشتەر افريكا مەن لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنە تيەسىلى. بۇل ەلدەردە 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا شامامەن 35 ولىمنەن اينالادى ەكەن.

دەگەنمەن، 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە قايتىس بولۋ كورسەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 10،4 ادامدى قۇرادى. ياعني، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىندە جاريالانعان كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ادام سانى 7،2-گە نەمەسە 41 پايىزعا قىسقارعان.

«جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى زامير ساعىنوۆتىڭ سوزىنشە، كورسەتكىش ءالى دە بولسا جوعارى. سوندىقتان جول قاۋىپسىزدىگى جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ كەرەك.

– جول-كولىك وقيعاسىنا ءتۇرلى فاكتورلاردىڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر تابيعي جاعدايلارعا، جول ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ال كوپ جاعدايدا ادامي فاكتور اسەر ەتەدى. كولىك جۇرگىزۋشىلەرى جول ۇستىندە قاتەلىككە ۇرىنىپ، اجال قۇشىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدە كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتىنىڭ تىم تومەن ەكەنىن كورسەتەدى. ماسەلەن، قازاقستانداعى جول-كولىك وقيعالارىنا كوپ جاعدايدا جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىرۋ سەبەپ بولادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ەلدەگى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ 30 پايىزى جىلدامدىقتى ارتتىرۋدىڭ سالدارىنان ورىن الادى ەكەن، – دەدى زامير ساعىنوۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە.

 

اجالعا اسىققاندار

2008 جىلى جەنەۆادا جول قاۋىپسىزدىگى جاھاندىق ارىپتەستىگىنىڭ وتىرىسىندا جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى نۇسقاۋلىق قابىلدانعان. وعان سايكەس جىلدامدىقتى 10 كم/ساعاتقا قىسقارتۋ ولىمگە الىپ كەلۋى مۇمكىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ىقتيمالدىلىعىن 37 پايىزعا تومەندەتەدى دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. دەمەك، ساپالى جول ينفرا­قۇ­رىلىمىن سالۋدان بولەك، جىلدامدىقتى باقىلاۋ جول قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ سانالاتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.

ناقتى مىسال دا كەلتىرەيىك. «نۇر-سۇلتان – ششۋچينسك» اقىلى جول ۋچاسكەسى 2013 جىلى ىسكە قوسىلدى. سول ۋاقىتتان بەرى اتالعان جولدا 279 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. ونىڭ سالدارىنان 86 ادام كوز جۇمىپ، 437 ادام جاراقات العان. ەندى اتالعان جولدىڭ اقىلى ۋچاسكە اتانباي تۇرعان شاقتاعى ستاتيستيكاسىنا نازار اۋدارايىق. 2006-2012 جىلدارى «نۇر-سۇلتان – ششۋچينسك» جولىندا 474 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ، 245 ادام قايتىس بولعان جانە 701 ادام جاراقاتتانعان. جول ساپاسىنىڭ جاقسارۋىمەن قايعىلى جاعدايلاردىڭ كەمىگەنىن بايقاۋعا بولادى. دەسە دە، تاقتايداي جولدا توقتاماي جۇيتكيتىندەر كوپ.

– ءبىز «نۇر-سۇلتان – ششۋچينسك» جولىنا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. 2020 جىلدىڭ 9 ايىندا اتالعان ۋچاسكەدە جىلدامدىقتى 150 كم/ساعاتتان اسىرۋ بويىنشا 8 280 زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. 58 جاعدايدا جىلدامدىق 200 كم/ساعاتتان اسىپ تۇسكەن. تىركەلگەن ەڭ جوعارى جىلدامدىق – 238 كم/ساعات. BMW كولىگىن تىزگىندەگەن جۇرگىزۋشى جىلدامدىقتى ءدال وسىلاي ارتتىرعان. اتالعان ۋچاسكەدەگى ەسەپكە الۋ كامەرالارى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالانباعان. سونىڭ سالدارىنان جىلدامدىق رەجىمىن بۇزۋشىلار جازاسىز قالىپ وتىر. ولار ءوز ومىرىنە عانا ەمەس، وزگەلەردىڭ دە ومىرىنە قاتەر توندىرەتىنىن بىلمەيتىن سەكىلدى. سوندىقتان وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەر بازاسىمەن مىندەتتى تۇردە ىقپالداستىرا وتىرىپ، اۆتوموبيل جولدارىن ەسەپكە الۋ كامەرالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ، سونداي-اق زاڭنامالىق نەگىزدە «ورتاشا جىلدامدىقتى» ايقىنداۋ ءادىسىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن، – دەدى ز.ساعىنوۆ.

ادەتتە كولىك جۇرگىزۋشىلەرى بەينەكامەرالار ورناتىلعان اۋماققا كەلگەندە عانا جىلدامدىقتى ازايتادى. كەيىن قايتادان ارتتىرادى.

– نەگىزى ەكى ەلدى مەكەن اراسىنداعى جولدى قانشا ساعاتتا ءجۇرىپ وتۋگە بولاتىنىن انىقتاپ، سونىڭ ورتاشا ۋاقىتىن بەلگىلەۋ كەرەك. سونىڭ نەگىزىندە كولىكتىڭ جىلدامدىقتى ارتتىرعانىن، يا اتتىرماعانىن انىقتاۋعا بولادى. ارينە ول ءۇشىن زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. دەسە دە، ۇتىمدى ۇسىنىس رەتىندە قاراستىرىپ كورۋگە ابدەن بولادى جانە بۇل حالىقارالىق تاجىريبەدە بار دۇنيە، – دەدى ول. 

 

جاياۋلاردىڭ جاۋاپسىزدىعى

جول-كولىك وقيعاسىنا تۇرتكى بولاتىن فاكتوردىڭ ءبىرى – جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، سوڭعى 5 جىلدا، ياعني 2015-2019 جىلدارى ەلىمىزدە جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن 37 مىڭ جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. بۇل جالپى وقيعالار سانىنىڭ 42 پايىزىنا تەڭ. وقيعالاردىڭ 75 پا­يىزى نەمەسە 28 مىڭى جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعىندا ورىن السا، 9 مىڭى نەمەسە 25 پايىزى جولدى رۇقسات ەتىلمەگەن اۋماقتان ءجۇرىپ ءوتۋ كەزىندە تىركەلگەن. اسىرەسە مۇنداي وقيعالار جول بويىنداعى ەلدى مەكەندەردە ءجيى ورىن الادى.

– سوندىقتان جول پايدالانۋشىلاردىڭ قىراعىلىعىن ارتتىراتىن كوپ دەڭگەيلى وتكەلدەرمەن جانە جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساپالى ەلەمەنتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ كەرەك. سونداي-اق حالىق اراسىندا اۆتوموبيل جولدارىنان ءوتۋ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجيى جۇرگىزۋ قاجەت، – دەدى زامير ساعىنوۆ.

 

يەسىز مال ولىمگە يتەرمەلەيدى

تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە جول بويىندا بەيبەرەكەت جايىلىپ جۇرەتىن ءتورت ت ۇلىككە قاتىستى. ەلىمىزدە جولعا شىعىپ كەتكەن مالدى باسىپ كەتۋ دەرەگى بويىنشا ورىن الاتىن جول-كولىك وقيعالارى كوپ. وسىلايشا ۇيدەگى مالىن قاراۋسىز جىبەرەتىن تۇرعىندار ادام ولىمىنە سەبەپشى بولىپ جاتادى.

زامير ساعىنوۆتىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى بەس جىلدا جول ۇستىندە جۇرگەن مالدىڭ سالدارىنان 643 وقيعا تىركەلگەن. مۇنداي جاعدايلاردا جۇرگىزۋشىلەردىڭ ماتەريالدىق شىعىنعا ۇشىرايتىنى ءوز الدىنا، كەيدە جولاۋشىلار اۋىر جاراقات الادى. قازا تاباتىندار دا از ەمەس. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق تراسسالاردا ءدال وسىنداي 104 جول-كولىك وقيعاسى ورىن العان. سالدارىنان 140 ادام جاراقات الىپ، 36 ادام قايتىس بولدى.

– ءۇي جانۋارلارىن جول بويىندا بەيبەرەكەت جايۋدى تىيۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن مال يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتۋ قاجەت. سونداي-اق ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسىن زاڭدىق نەگىزدە ناقتى تەتىكتەرمەن بەكىتۋ كەرەك، – دەدى كاسىپورىن باسشىسى.

 

بەلگى بەرمەيتىن بەلگىلەر

سونداي-اق جول قاۋىپسىزدىگىندەگى ماڭىزدى ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى – جول بەلگىلەرى مەن تاڭبالارى. بۇل رەتتە جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى قازان ايىندا بەلگىلەر مەن تاڭبالاردىڭ ساپاسىن باعالاۋعا قاتىستى جالپى رەسپۋبليكالىق اكتسيا وتكىزدى. اكتسيا اياسىندا 5 مىڭعا جۋىق بەلگى تەكسەرىلگەن. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ 46 پايىزى نورماعا سايكەس بولماي شىققان. 1 620 شاقىرىم جولدىڭ 251 شاقىرىمىنداعى جول بەلگىلەرى ستاندارتقا ساي ەمەس. سونىمەن قاتار قالا كوشەلەرىندەگى بەلگىلەردىڭ 50 پايىزى جانە تاڭبالاردىڭ 40 پايىزى ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى. «كولىك جۇرگىزۋشى بەلگىنى كورمەسە، ول قالايشا دەر كەزىندە دۇرىس شەشىم قابىلداپ ۇلگەرەدى. سوندىقتان جول بەلگىلەرى مەن تاڭبالارىنا دا مۇقيات بولۋ كەرەك» دەيدى ز.ساعىنوۆ.

– راس، ەلىمىزدە جول مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانە باسقا دا ءتيىستى مەكەمەلەر كوپ جۇمىس اتقارۋدا. ءبىز دە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ونى جالعاستىرا بەرەمىز دە. ماقساتىمىز – ازاماتتارعا جول قاتەلىكتى كەشىرمەيتىنىن ءتۇسىندىرۋ. ءوز ومىرىمىزگە – ءوزىمىز جاۋاپتىمىز. وسىنى ءار ازاماتتىڭ ساناسىنا قۇيساق دەيمىز، – دەدى ز.ساعىنوۆ.

ايتپاقشى، بۇدان بىلاي ەلىمىزدەگى تەلەارنالاردان، قالا كوشەلەرىندەگى لەد-ەكرانداردان جول-كولىك وقيعالارىنا سەبەپ بولاتىن جاعدايلارعا بايلانىس­تى تۇسىرىلگەن بەينەروليكتەر كورسەتىلە باس­تايدى. وسىلايشا جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى قازاقستاندىقتاردى قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا شاقىرماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى ارزاندادى

قارجى • بۇگىن، 15:49

ۇقساس جاڭالىقتار