رۋحانيات • 30 قازان، 2020

اقجايىقتىڭ ابايى

52 رەت كورسەتىلدى

بيىل باتىس قازاقستان وبلىسى كارانتين قىسىمىنا قاراماستان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن ۇلىقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتتى. وڭىردە جۇبان اقىننىڭ عاسىرلىق تويى، قادىر مىرزا ءاليدىڭ 85 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. اقىن اتىندا مادەنيەت پەن ونەر ورتا­لىعى اشىلدى، ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى، رەسپۋبليكالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىن اقجايىقتاعى اباي تويى تۋرالى ءسوز قوز­عاماقپىز.

تاريحقا كوز سالساق، حاكىم ابايدى العاش تانىعانداردىڭ قاتارىندا بوكەيلىكتەر، دالىرەك ايتساق، شاڭ­گەرەي بوكەەۆ پەن عۇمار قاراش باس­تاعان وزىق توپ تا بولعان ەكەن.

«1916 جىلدىڭ شىلدە ايىندا شاڭگەرەيدىكىندە عۇمارمەن كەز­دەسكەنىمدە اباي اڭگىمە بولدى. بۇل اباي ولەڭدەرىنىڭ جيناعى كىتاپشا بولىپ باسىلىپ شىققان كەزى ەدى. ءوزىمىز ول كەزدە ابايدىڭ كىم ەكە­نىن، ونىڭ پوە­زياسىنىڭ ءمانىسىن بىل­مەيمىز. عۇمار ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ، تالداپ ءتۇسىندىردى. ابايدىڭ پوەزيا­سىنا ۇلكەن باعا بەرىپ، « ۇلى اقىن» دەدى. تىڭداۋشىنىڭ ىشىندە شاڭگەرەي دە وتىر ەدى. ول: «مەن اباي ولەڭدەرىنە تۇسىنبەيمىن، ونىڭ ولەڭ، ءسوز قۇرىلىسى، ءتىپتى سوزدەرىنىڭ بىر­قاتارى ماعان تۇسىنىكسىز» دەگەندى ايتتى. «شىنىڭدى ايتشى، اباي ولەڭدەرى سەنىڭ ءوز ولەڭدەرىڭنەن قالاي؟» دەپ عۇمارعا سۇراۋ قويدى. عۇماردىڭ ولە­ڭىن ماقتاعان بولدى.

عۇمار سوندا اباي ولەڭىنىڭ ءسوز قۇرىلىسىن، ولەڭ ۇيقاستارىن قاي­تالاپ، تولىقتاۋ ەتىپ ايتتى. «بۇرىن-سوڭدى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ابايعا تەڭ كەلەتىنى جوق» دەگەن سوز­دەردى ايتتى. شاڭگەرەي عۇماردىڭ سوزىنە ەرىپ كەتىپ، ابايدى ءتىپتى عۇ­مار­­دان گورى اسىرا ماقتاپ جىبەر­گەنىن ءوزى دە سەزبەي قالعانداي بولدى...

...وزىنە ۇناعان ءبىر جازۋشىنىڭ يدەيالىق پىكىرلەرىن كەلتىرىپ، وعان ءوزى قارسى كىسى بولىپ سويلەيتىن، اڭگى­مە­­لەسىپ وتىرعان كىسىسىن وسىلايشا سى­ناي­تىن شاڭگەرەيدىڭ ءبىر مىنەزى ەدى».

شافحات بەكمۇحامەدوۆتىڭ بۇل ەستەلىگىنەن سوناۋ حح عاسىردىڭ با­سىندا-اق شىعىستاعى شايىردىڭ ەسى­مىنە قيىر باتىستاعى قىر قازاق­تارى قانىق بولعانىن كورەمىز.

البەتتە، بۇگىندە قازاق جەرىنىڭ قاي پۇشپاعىنا بارساق تا اباي حاكىم­نىڭ ەسىمى دالەلدەۋدى قاجەت ەت­پەي­تىن اكسيوماعا اينالعان. مۇن­داي جاعدايدا ۇلى اقىننىڭ مەرەي­تويى قانداي فورماتتا ءوتۋى كەرەك؟ ونىڭ ۇستىنە ادىمعا تۇساۋ، كوڭىل­گە كۇدىك سالىپ تۇرعان ىندەت كەزىن­دە ات شاپتىرىپ، اس بەرۋدىڭ دە ءجو­نى جوق. ياعني، بۇل جولى وزگەشە كوز­قاراس، تىڭ شەشىم كەرەك ەدى. باتىس قازاقستان باسشىلارى، ونەر مەرە­كە­سىن ۇيىمداستىرۋشىلار اباي قۇ­نان­باي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋدىڭ جولىن تاپ­تى.

1

كارانتين كەزىندە كوپشىلىك جينالاتىن شارالاردىڭ بارىنە دە تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. بىراق 2020 جىلى قاڭتار ايىندا-اق ورال قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن باستالىپ كەتكەن ءبىر شاراعا پاندە­ميانىڭ ەش كەدەرگىسى بولمادى. بۇل الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان چەللەندج بولاتىن. وسى چەللەندج قالا تۇرعىندارى مەن مەيماندار اراسىندا وتە ءساتتى ءوتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە 8 500 قارالىم جينادى. چەللەندج جەڭىمپازدارىن قىركۇيەك ايىندا ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان نارىمبەتوۆ العىس حاتتارمەن جانە ارنايى سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى.

اقىن مەرەيتويى الدىمەن كىتاپ­حانادا ءوتۋى – ەڭ ءادىل شەشىم سياقتى. كارانتين تالاپتارى ءسال جەڭىلدەپ، مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋىنە مۇرسات بەرىلگەن سات­تە-اق بيىلعى جىلدىڭ باستى تاقى­رىپتارى العا شىققانى انىق. ورال قالالىق كىتاپحاناسىندا دا اقىن، اعارتۋشى اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اباي زالى سالتاناتتى اشىلدى. وقىرماندى اقىننىڭ ونەگەلى ومىرىمەن تانىس­تىرىپ، رۋحاني اسىل مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اشىلعان زالدا ايماقتىق « ۇلى دالا سازى» ەتنو-فولكلورلىق انسامبلدەر باي­قاۋىنىڭ باس جۇلدەگەرى «الاش» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامب­لىنىڭ ورىنداۋىندا ابايدىڭ «تور­جور­عا» شىعارماسى شالقىپ تۇردى. قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇ­شەسى، اقىن ايتقالي نارىكوۆ جينال­عانداردى مەرەكەمەن قۇتتىق­تاپ، تىلە­گىن ءبىلدىردى.

«اباي – دانا، اباي – دارا قازاق­تا» اتتى كىتاپ كورمەسى وڭىردەگى قاي كىتاپ­حانانىڭ تابالدىرىعىن اتتا­ساڭىز دا الدىڭىزدان شىعادى.

اقساي قالاسىندا، چاپاەۆ كەنتىن­دە بيىك عيماراتقا، كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا اقىننىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى سۋ­رەتى بەينەلەنگەن مۋرال پايدا بولدى.

اقجايىقتاعى اباي تويىنىڭ شىر­قاۋ شەگى ورال قالاسىنىڭ ەڭ باستى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى اباي ەسىمىن يەلەنگەنى بولدى.

– بيىلعى اباي جىلى ۇلى اقىن­عا ارناپ رەسپۋبليكالىق، وبلىس­تىق، قالالىق دەڭگەيدە كوپتەگەن يگى­لىكتى شارا ءوتىپ جاتىر. دانىشپان اباي­عا ارنالعان شارالار ەشقاشان كوپتىك ەتپەيدى. كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقان قالامىزدا بيىل اباي الاڭى اباتتاندىرىلىپ، اقىن­نىڭ قاراسوزدەرى جازىلعان تاقتاتاستار ورناتىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى اباي داڭعىلىنىڭ اشىلۋىنا كۇللى قازاق تانيتىن تۇلعالار – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت، جازۋشى، جۋرناليست مەرەكە قۇلكەنوۆ، اقىن، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ وتباسى، اقىن، جۋرناليست، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي̆راتكەرى ءجۇرسىن ەرمان، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى التىنبەك قورازباەۆ، اقىن، «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا كەلىپ قاتىسقانى بۇگىنگى سالتاناتتىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى بيىكتەتتى، – دەدى ءوز سوزىندە ورال قالاسىنىڭ اكىمى ابات شىنىبەكوۆ.

ايتا كەتەيىك، وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستان جازۋشىلار ودا­عى باتىس قازاقستان وبلىستىق في­ليالىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا ورال قالا­سىنداعى نەگىزگى كوشەلەردىڭ بىرىنە اباي ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. بۇل ۇسىنىس­تى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا قولدادى. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى مەن وبلىستىق ءماسليحات ورال قالاسىنداعى ەۋرازيا داڭعىلىن اباي داڭعىلى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى بىرلەسكەن قاۋلى قابىل­دادى.

– اباي اتامىز – ۇلتىمىزدىڭ ۇستازى، حالقىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە باعىت سىلتەپ تۇرعان، الەمنىڭ كوگىندە جارقىراپ تۇرعان جارىق جۇلدىزىمىز. ورالداعى اباي كوشەسىنىڭ بويىندا اقىننىڭ «اقىل، قايرات، جۇ­رەكتى بىردەي ۇستا، سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك» دەگەن ءسوزى جا­زىلىپتى. «تولىق» دەگەن – كەمەل ادام دەگەن ءسوز. تولىقتىقتى اباي اتامىز «ادامدىققا تولىق ادام»، «ناداندىققا تولىق ادام» دەپ ەكىگە بولەدى. ءبىز سونىڭ ادامدىققا تولىق ادام دەگەن جولىن ۇستانامىز. بۇگىن مىنە، جايىق بويىنداعى عاجايىپ جاسىل قالا اباي جىرىمەن نۇرلانعانداي بولىپ تۇر. ەۋرازيا دەگەن جاتتاندى اتاۋ، سوعان بۇگىن اباي جىرىنىڭ نۇرى ءتۇستى. وسى كوشەنىڭ ساۋلەسى بۇكىل ورالدى جار­قىراتتى. ماعان وسى كوشەدە تۇ­راتىن تۇرعىندار باسقالارعا قا­راعاندا باقىتتىراق سەكىلدى كورىنەدى. كوشەلەرىڭىز قۇتتى بولسىن. ابايداي ءومىر سۇرەيىك، ابايلاپ ءومىر سۇرەيىك، – دەدى قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ توراعاسى، اقىن ۇلىقبەك ەس­داۋلەت.

...وسى كۇنى ورال كوشەلەرىمەن ءجۇرىپ وتسەڭىز، كوشەدەگى ءار ايالدامادا حاكىمنىڭ ولمەيتىن سوزدەرى، جىر شۋماقتارى كوزگە تۇسەدى. جول جيە­گىندەگى جاقپار تاس تا، كوشە قيى­لىسىنا كەرىلگەن كەرمە كەنەپتەر دە اباي ءسوزىن «سويلەپ» تۇر. بۇل حاكىم­نىڭ ءوزى ايتقانداي، جان ازىعى، جان قۇمارىن قاندىراتىن رۋحاني قازىنا. ۇلى اقىننىڭ وسيەتى كوزدەن كىرىپ، كوڭىلگە سىڭە بەرسىن دەيمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارالدا توتەنشە جاعداي جاريالانادى

ەكولوگيا • 18 ماۋسىم، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار