ءيا, اتالعان باسىلىمداردىڭ تاريحى قازاق حالقىنىڭ اۋمالى-توكپەلى, تالايلى عۇمىرىمەن تاعدىرلاس. اتاۋى سان مارتە وزگەرسە دە, ۇزىلمەي شىعىپ كەلە جاتقانىنا ءبىر عاسىرعا جۋىقتاعان بۇل باسىلىمداردىڭ بەتىندە تالاي ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتى, اسقاق ارمانى, ەلگە قىزمەت ەتسەم دەگەن ماقسات-مۇددەسى كورىندى.
ءيا, اتالعان باسىلىمداردىڭ تاريحى قازاق حالقىنىڭ اۋمالى-توكپەلى, تالايلى عۇمىرىمەن تاعدىرلاس. اتاۋى سان مارتە وزگەرسە دە, ۇزىلمەي شىعىپ كەلە جاتقانىنا ءبىر عاسىرعا جۋىقتاعان بۇل باسىلىمداردىڭ بەتىندە تالاي ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇكىلى ءۇمىتى, اسقاق ارمانى, ەلگە قىزمەت ەتسەم دەگەن ماقسات-مۇددەسى كورىندى.
بۇگىنگى «ورال ءوڭىرى» مەن «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ العاشقى سانى «1918 جىلى 17 قاراشادا استراحان گۋبەرنياسىنا قاراستى بوكەي وبلىسى كەڭەسىنىڭ ورگانى رەتىندە «حابار-يزۆەستيا» دەگەن اتاۋمەن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن. ونىڭ رەداكتورى, ىشكى وردالىقتى باسقارۋشى وبلىستىق كىندىك (ورتالىق) كوميتەت توراعاسى س.ميليۋتين ەدى. «حابار-يزۆەستيانىڭ» 1918 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 31 ءنومىرى شىققان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ماسكەۋ جانە سانكت-پەتەربۋرگ ارحيۆتەرىنەن اتالمىش گازەتتىڭ تۇگەلگە جۋىق سانىن تاۋىپ, كوشىرمەسىن الدىق.
گازەت 1919 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «كيرگيزسكايا پراۆدا» – «قازاق دۇرىستىعى» دەگەن اتاۋمەن شىعا باستاپتى. بۇل گازەتتە دە رەداكتور رەتىندە س.ءميليۋتيننىڭ فاميلياسى ءجۇر. بىراق گازەت ماقالالارىنا جانە زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە قاراعاندا, باسىلىم جۇمىسىنا سول كەزدەگى اسا كورنەكتى قازاق زيالىلارى س.مەڭدەشەۆ, م.كوكەباەۆ, ع.قاراش, ع.مۇساعاليەۆ, ش.بەكمۇحامەدوۆ, ح.ەسەنباەۆ, ت.سافيەۆ, ي.مەڭدىحانوۆ, ع.بەگاليەۆ, ع.بوكەيحانوۆتار قاتىسقان. «جايىق پرەسس» جشس تاراپىنان جاسالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ماسكەۋ ارحيۆتەرىندە ساقتالعان وسى باسىلىمنىڭ تىگىندىسى دە بۇگىندە ەلگە, ورال قالاسىنا جەتكىزىلدى. بۇل رۋحاني قۇندىلىقتار تاريحشى مامانداردىڭ نازارىن اۋدارادى دەگەن ويدامىز.
كوپ كەشىكپەي جوعارىدا اتالعان «كيرگيزسكايا پراۆدا» – «قازاق دۇرىستىعى» دەگەن ەكى تىلدەگى گازەت جابىلىپ, ونىڭ ورنىنا ءبىر عانا قازاق تىلىندە «دۇرىستىق جولى» دەپ اتالاتىن گازەت شىعا باستاعان. ماسكەۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى حيمكي قالاسىندا, رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ گازەت بولىمىندە «دۇرىستىق جولى» گازەتىنىڭ دە تىگىندىسى ساقتالعان. بۇل – حان ورداسىندا 1919 جىلدىڭ 20 حۇت ايىنان (اقپان) باستاپ تازا قازاق تىلىندە شىققان گازەت. «دۇرىستىق جولى» گازەتىنىڭ اتىن قويىپ, تۇساۋىن كەسكەن – بەلگىلى قازاق اقىنى, اعارتۋشى عۇمار قاراش. اقىننىڭ «دۇرىستىق جولى» اتتى ولەڭى وسى گازەتتىڭ ءبىرىنشى سانىندا جاريالانعان.
بۇگىنگى وبلىستىق گازەتتەردىڭ اتاۋى 1920 جىلدان باستاپ «قىزىل تۋ» دەپ وزگەرتىلىپ, ورال قالاسىندا شىعا باستاعان. بۇل وبلىس پەن گۋبەرنيا ورتالىعى رەتىندە ورال قالاسىنىڭ ستاتۋسى ابدەن بەكي باستاعان كەز بولاتىن. زەرتتەۋلەردە «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ 1925 جىلعى تارالىمى 1870 بولعانى ايتىلادى. ال 1926 جىلى گازەت اپتاسىنا 3 مارتە شىعىپ, ورال وڭىرىنە 2800 دانامەن تاراعان. سونىمەن قاتار, گازەت قوسىمشاسى رەتىندە «جاستار داۋسى» گازەتى شىعارىلىپ, ونىڭ رەداكتورلىعىن ك.وتەعاليەۆ اتقارعان ەكەن. بۇل قوسىمشا گازەتتىڭ كوتەرگەن نەگىزگى مىندەتى – جاستار باسپاسىن نىعايتۋ, اۋىلداعى جاس تىلشىلەرگە باعىت بەرىپ, ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ, جاستاردى وقۋعا تارتۋ بولعاندىعى جونىندە عالىم س.سماعۇلوۆا زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزگەن.
سول زاماننىڭ تىنىسىن ءدال ءتۇيسىنۋ ءۇشىن ورال وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كوميتەتى جانە كاسىپشىلەر كەڭەسىنىڭ ورگانى «قىزىل تۋ» گازەتىندە 1930 جىلعى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جاريالانعان كەيبىر ماقالالاردىڭ تاقىرىبىنا نازار سالايىق: «ءبورىنىڭ بولتىرىكتەرى», «اۋدانداعى اداسۋشىلار», «جاسىن جاسىرعان», «باندىمەن ارالاس ەكەن», «ەڭبەكشىلەر اراسىنان قۋىلسىن»... ءبىر قىزىعى, وسىناۋ «اشكەرەلەۋشى» ماقالالاردىڭ بىرەۋىندە دە ناقتى اۆتور جوق. ەش دالەلسىز, «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» ستيلىندە جازىلعان دومالاق ارىز دەرسىز. الايدا, وسى حاتتار اق-قاراسى تەكسەرىلمەي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جەلەۋىنە اينالدى. جوعارىدا بەرىلگەن گازەت ماقالالارى شىعىپ جاتقان تۇستا باسىلىمنىڭ تيراجى 10400-14200 داناعا جەتكەن.
ارينە, «قىزىل تۋ» گازەتىن شىعارعان ۇلت زيالىلارى باسىلىمدى بارىنشا قازاق قوعامىنا پايدالى ەتۋگە تىرىسقانى بايقالادى. 1932-1937 جىلدارى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەگەن قاجىم جۇماليەۆ رەداكتسيا جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسقان. سول كەزدەرى ورال قالاسىندا بولعان قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرى «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىندە ءجيى باسىلعان. قاسىمنىڭ قالامداس دوسى, 1934-1936 جىلدارى ورال پەدينستيتۋتىندا وقىعان اقىن ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ دە گازەت تاريحىندا ورنى بار. اقيىق اقىنداردىڭ 1932-1936 جىلدارى گازەت رەداكتسياسىندا قىزمەت اتقارعانى جونىندەگى ەسكەرتكىش-تاقتا كەزىندە «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى بولعان عيماراتقا – ورال قالاسى, عۇمار قاراش كوشەسىندەگى 14-ۇيگە ورناتىلعان.
حامزا ەسەنجانوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ساعىنعالي سەيىتوۆ سەكىلدى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى دە العاشقى قادامدارىن قازىرگى «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە باستاعانى جونىندە اقپارات بار.
بۇگىندە «ورال ءوڭىرى» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ فويەسىندە 1941-1945 جىلعى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قالامىن قارۋعا اينالدىرىپ, ۇرىس دالاسىنا اتتانعان بوزداقتاردىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلعان. وندا ساعيت قۇدايبەرگەنوۆ, ايتجان قۇسايىنوۆ, ب.نۇرعاليەۆ, ج.قۇداسوۆ, ع.قاليەۆ سەكىلدى قالامگەرلەردىڭ ەسىمى جازىلعان.
ال حابەر نۇرمۇحامەدوۆ, بيسەن جۇماعاليەۆ, قوسامان ورىنباساروۆ, عالياسقار قوسانوۆ, راحىم قوجاحمەتوۆ, عۇباش جوندىباەۆ سەكىلدى اعالارىمىز مايداننان امان-ەسەن ورالىپ, گازەت رەداكتسياسىندا ۇزاق جىل جەمىستى ەڭبەك ەتتى.
وبلىستا ادەبيەت پەن جۋرناليستيكا سالاسىندا قالام تەربەگەن تۇلعالاردىڭ «ورال ءوڭىرى» گازەتىنە تاعدىرىن قوسپاعانى كەم دە كەم. قازاق پوەزياسىنىڭ ەڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى قادىر مىرزا-ءالىنىڭ العاشقى تۋىندىلارى وسى گازەت بەتىندە باسىلدى. گازەت رەداكتسياسىندا ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن بەلگىلى اقىن جانعالي نابيۋللين 1963 جىلى 1 مامىردا «ورال ءوڭىرى» دەگەن اتپەن شىققان تۇڭعىش سانىنا كەزەكشىلىك ەتكەنىن ەسىنە الادى. بۇل گازەتتە قازىرگى قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, ايتقالي نارىكوۆ, سەرىكقالي شاراباسوۆ, راحىمجان وتارباەۆ, ماقسوت ءىزىموۆ, سەرىكقالي حاسانوۆ, الەكساندر تاسبولاتوۆ, تاڭاتار تولەۋعاليەۆ, تەمىر قۇسايىن ءار جىلدارى قىزمەت اتقارعان. گازەت رەداكتسياسىندا ءار كەزەڭدە قىزمەت ەتكەن ارداگەر اعا-اپالارىمىزدىڭ ەڭبەك جولى جونىندەگى تاريحي دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى «جايىق پرەسس» عيماراتىنداعى ءباسپاسوز مۇراجايىنان كورۋگە بولادى.
باسىلىمنىڭ ۇزاق عۇمىرىندا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تالاي مايتالمانى «ورال ءوڭىرى» گازەتىنە باسشىلىق جاسادى. گازەتتە ءار جىلدارى باسشىلىق قىزمەت جاساعان رەداكتورلاردىڭ ەسىمدەرى مەن ءومىر جولدارى وسى مەرەيلى داتاعا ارنايى شىعارىلعان «قوس باسىلىم تاريحى» اتتى كىتاپتا جيناقتالدى. ارينە, گازەت تاريحى تولىعىمەن زەرتتەلدى دەۋ قاتە بولار ەدى. مىسالى, 1923 جىلى (7 وكتيابر, جەكسەنبى) «قىزىل تۋ» گازەتىنە رەداكتور رەتىندە قول قويعان مۇستامباەۆتى, سونداي-اق, 1930 جىلى وسى باسىلىمعا «ۋاقىتشا جاۋاپتى رەداكتور» دەپ قول قويعان نۇرعالي ۇلىن انىقتاي المادىق. بۇل بولاشاقتا نازار اۋدارىلار ماسەلە ەكەنى ءسوزسىز.
1932-1957 جىلدار ارالىعىندا «ەكپىندى قۇرىلىس» اتاۋىمەن شىققان باسىلىم 1957-1960 جىلدارى «وكتيابر تۋى» اتالدى. ال 1963 جىلعى مامىردان كۇنى بۇگىنگە دەيىن «ورال ءوڭىرى» دەگەن اتپەن شىعادى. ياعني, گازەتىمىزدىڭ «ورال ءوڭىرى» دەپ اتالعانىنا دا جارتى عاسىردان استى.
گازەت 1968 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. مۇنىڭ دا وزىندىك تاريحى بار.
1968 جىلعا دەيىن گازەت تاريحى 1920 جىلدان, «قىزىل تۋ» گازەتىنەن باستالىپ ءجۇردى. گازەت تاريحىنىڭ ارىگە جىلجىپ, قازىرگى داتاعا تۇراقتانۋىنا وسى باسىلىمدا 1949-1955 جىلدارى باسشىلىق قىزمەت اتقارعان, كەيىننەن 1960-1971 جىلدار ارالىعىندا ورال وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا حاتشىسى بولعان بيسەن جۇماعاليەۆ اعامىزدىڭ جانە ارداگەر جۋرناليست, وسى گازەتتە ۇزاق جىل جۇمىس جاساعان عۇباش جوندىباەۆ اقساقالدىڭ ەڭبەگى سىڭگەنىن ايتا كەتسەك دەيمىز.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىمىز, گازەت تاريحىن ودان ارىگە تارتاتىن دا تاريحي دەرەك جوق ەمەس. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ: ماسكەۋ قالاسىنان اكەلىنگەن «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنىڭ العاشقى سانىندا اراب ارپىمەن قازاقشا جازىلعان مىناداي حابارلاندىرۋعا كوزىمىز ءتۇستى: «پروتوكول №112. ءباسپاسوز تاراتۋ ءىسىنىڭ ىلگەرىلەپ, جەمىستى ءھام پايدالى بولۋى ءۇشىن وبلىستىق كىندىك كوميتەت قاۋلى جاسادى: استراحاننان كەلگەن جاڭا باسپاحانا مەن حان ورداسىنداعى «ۇران» باسپاحاناسىن بىرگە قوسىپ, قىزمەت ەتتىرۋگە ءھام ول باسپاحانانى باسقارۋ ءىسىن جولداس ۆىگدورششيككە تاپسىرۋعا. وبلاستنوي كىندىك كوميتەت».
«يزۆەستيا» – «حاباردىڭ» العاشقى سانىندا (1918 جىلعى 17 قاراشا), ءبىرىنشى بەتتە باسىلعان بۇل قۇجات جاڭا باسىلىمنىڭ حان ورداسىندا بۇرىننان قىزمەت ەتكەن «ۇران» گازەتىنىڭ نەگىزىندە اشىلعانىن مالىمدەيدى.
وسى جەردە ءبىر وي كەلەدى: «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنىڭ العاشقى ساندارىن تاۋىپ, اكەلگەن ازاماتتار ونىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى «حاتتامانى» – «ۇران» گازەتى تۋرالى دەرەكتى دە كورگەنى انىق. نەگە ەندەشە باسىلىم تاريحىن بۇدان دا ءارى جىلجىتىپ, 1917 جىلدان شىققان «ۇران» گازەتىنەن باستاماسقا؟ «ۇران» گازەتى تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەستىرە ءجۇرىپ, كسرو-نىڭ كۇركىرەپ تۇرعان 1950-جىلدارى «ۇران» گازەتىنىڭ نەگە «ۇمىت قالعانىن» تۇسىندىك. بار ماسەلە – «ۇراندى» ۇيىمداستىرعان ازاماتتاردىڭ 1917-1918 جىلدارى بولشەۆيكتىك يدەياعا ەمەس, قازاقتىڭ قانىنا جاقىن الاش قوزعالىسىنا بۇيرەك بۇرعانىندا ەكەن.
تاريحشى يساتاي كەنجاليەۆ «زەرتتەۋشىگە قاتەرلى» دەگەن «ۇران» گازەتىنە قويعان «دياگنوزى» سول زاماننىڭ كوپ شىندىعى دەر كەزىندە نە سەبەپتى ايتىلماعاندىعىن ءدال تۇسىندىرەدى. ارينە, ول ءۇشىن ەشكىمدى سىناپ, كىنالاۋدىڭ قاجەتى دە جوق. «جايىق پرەسس» جشس الماتى, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ مۇراعاتتارىنا سۇراۋ سالىپ, «ۇران» گازەتىن ىزدەستىرۋدە. بەلگىلى عالىم ماقسات ءتاجى-مۇرات الماتىدان گازەتتىڭ بىرقاتار ءنومىرى تابىلعاندىعى جونىندە قۋانىشتى حابار جەتكىزدى. مىنە, وسىلايشا, زامانا دوڭگەلەگى شىر اينالعان الاساپىران كەزەڭدە الاش ارىستارى شىعارعان گازەتتىڭ دەرەگى شىعىپ, كوشىرمەسى قولعا ءتيىپ وتىر.
«ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى 1958-1984 جىلدار ارالىعىندا ورال قالاسىنداعى ايگىلى كارەۆ ءۇيىنىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا بولدى. 1984 جىلدىڭ كۇزىندە ارنايى سالىنعان عيماراتقا – ءباسپاسوز ۇيىنە كوشتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىندا عيماراتىنان ايىرىلىپ قالعان رەداكتسيا 2006-2009 جىلدارى كوپ قيىندىقتى از كورمەدى. 2009 جىلى ناۋرىز ايىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن قازىرگى عيماراتقا تۇراق تەپتى. سول جىلى وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرى ءوز باسپاحاناسىنان باسىلىپ شىعا باستادى.
2003 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرى «جايىق پرەسس» جشس-ىنە بىرىگىپ, وسىدان بىلاي تەك شىعارماشىلىق قىزمەتپەن اينالىستى. بارلىق جۇمىستار جاڭا سەرىكتەستىكتىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. بۇل رەفورما ءوز جەمىسىن بەردى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. بۇگىندە «جايىق پرەسس» جشس – قازاقستاننىڭ باتىس ولكەسىندەگى ۇلكەن مەدياكورپوراتسيا دارەجەسىنە جەتتى. قۇرامىندا 2 وبلىستىق, 11 اۋداندىق گازەت, زاماناۋي باسپاحانا, اقپارات اگەنتتىگى, سايتى, ءتۇسىرۋ توبى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى بار «جايىق پرەسس» ۇجىمى ءاۋ باستاعى الاش ارىستارىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ كەلەدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
جۋرناليست.
ورال.
