جۋىردا كاسپي تەڭىزىنىڭ بيوالۋاندىعىن ساقتاۋعا ارنالعان زەرتتەۋلەر مەن شارالار جۇرگىزۋدى كوزدەيتىن جوبا قولعا الىندى. تەڭىز تازالىعىن قاراۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى يتبالىقتاردىڭ جوعالعان مەكەندەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى جوبا تۋرالى بايانداعان «گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى» مەكەمەسى باتىس سەكتورىنىڭ باسشىسى تيمۋر بايمۇقانوۆ كاسپي يتبالىعى بالىق اۋلاۋعا ارنالعان تورعا تۇسۋدەن ءولىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن.
– وسى جوبا اياسىندا 2019 جىلدىڭ كۇزىندە تۇپقاراعان تۇبەگىنىڭ باتىس جاعالاۋىندا جۇرگىزىلگەن ءولى يتبالىقتاردىڭ دەنەسىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى ولاردىڭ ولىمىنە بالىق اۋلاۋ تورلارىنا ءتۇسۋى سەبەپ بولعانىن كورسەتتى. بۇل ەكسپەديتسيا 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ۇيىمداستىرىلىپ, ءۇش اپتاعا سوزىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 500-گە جۋىق تاستاپ كەتكەن تورلار
(2 850 كگ) جانە 6 500 كگ شىنى, پلاستيك, تۇرمىستىق قالدىقتار, وزگە دە قوقىس-قالدىقتار جيناپ الىندى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋ بولىگىندەگى 94 شاقىرىمعا جۋىق اۋماق تازارتىلدى. جاعالاۋدان تابىلعان تورلاردىڭ كوپشىلىگى مونوجىپتەردەن جانە ءىرى كوزدى تورلاردان تۇراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ناقتى وسىلار يتبالىق ءۇشىن وتە قاۋىپتى. سەبەبى جانۋارلار وعان تەز ورالىپ قالىپ ولەدى نەمەسە جارالى كۇيدە جۇرەدى دە, كەيىن ءبارىبىر اجالى جەتەدى. سونىمەن قاتار جاعالاۋدان تەكسەرۋ بارىسىندا ەنى 50-دەن 100 مەترگە دەيىنگى جولدىڭ ءاربىر شاقىرىمىنان ورتا ەسەپپەن 120 كگ بولاتىن پلاستيكالىق بوتەلكەلەر جانە وزگە دە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار تابىلدى, – دەدى ت.بايمۇقانوۆ.
زەرتتەۋلەر پلاستيكالىق ماتەريالدىڭ وتە ۇساق بولشەكتەرگە بولىنەتىنىن كورسەتكەن. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, يتبالىقتار قورەكتەنۋ كەزىندە پلاستيك ماتەريالداردى جۇتۋى مۇمكىن.
– سونىمەن قاتار ميكروپلاستيك جانۋارلاردىڭ اعزاسىنا ازىق تىزبەگى ارقىلى, ياعني ولار جەگەن بالىقتار مەن شايان تارىزدىلەر ارقىلى ەنەدى. كاسپي يتبالىعى ازىق تىزبەگىن تۇيىقتاۋشى بولعاندىقتان, ولاردىڭ اعزاسىنداعى پلاستيك بولشەكتەردىڭ بولۋىن زەرتتەۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ تۇر. جاعالاۋداعى جانە يتبالىق ارالدارىنىڭ اكۆاتورياسىندا تاستاپ كەتكەن تورلاردى جيناۋ كاسپي يتبالىعىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ مەكەنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاجەت جانە كاسپي تەڭىزىن قوقىسقا تولۋدان تازارتۋ مەن تورلاردان ارىلتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور, – دەدى ول.
وسى ماقسات اياسىندا جۇمىس جۇرگىزگەن ارنايى ەكسپەديتسيانىڭ ساپارى قىركۇيەك ايىندا ماڭعىستاۋ شىعاناعىنىڭ جاعالاۋىنان «پيرانيا» اەروگليسسەرى مەن «سلاۆير-6» ارنايى ءجۇزۋ قۇرالىمەن باستالدى. يتبالىق ارالدارى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ تاياز سۋلارىنا ارنايى تاستالعان بالىق اۋلاۋ تورلارىن, تەڭىز قوقىستارىن جيناۋ ەكسپەديتسياسى داستۇرگە اينالعان دەۋگە بولادى. بيىل ءۇشىنشى جىل قاتارىنان ۇيىمداستىرىلعان تازارتۋ جۇمىستارى «پودگورنىي», «رىباچي», «مورسكوي», «قۇلالى» (وڭتۇستىك بولىگى) ارالدارىنىڭ جاعالاۋىندا جانە ارالدار اراسىنداعى تەڭىز ايدىنىندا جۇرگىزىلدى.
– ارنايى بالىق اۋلاۋعا تاستالعان تورلار جويىلىپ بارا جاتقان كاسپي يتبالىعى مەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ وكىلدەرىن قوسا العاندا, تەڭىز ءومىرى ءۇشىن اسا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. يتبالىق ارالدارىنىڭ ماڭىندا تاستالعان بالىق اۋلاۋ تورلارى مەن تەڭىز قوقىستارىن جيناۋ بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە بيىل 3 790 كگ تور جانە 1 578 كگ باسقا تەڭىز قوقىسى جينالدى, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەن قۇسبەكوۆ.
تەڭىزدەگى تىرشىلىك يەلەرىنە تاجال اكەلۋشى تورلار ارالداردىڭ جاعاسىنان دا, سۋدان دا تابىلعان. تابىلعان كاپرون جانە بالىق اۋلاۋ تورلارىنىڭ بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا قويىلاتىندىعى بەلگىلى, ايتپەسە يتبالىقتى تور سالىپ توپ-توبىمەن اۋلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. ماماندار ارالدارداعى بۇل تورلار الىستان جەلمەن تارتىلدى دەپ بولجايدى, سونداي-اق ولاردى جەرگىلىكتى بالىقشىلار دا سالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى سۋعا تاستالعان, بىراق شاتاستىرىلماعان تورلاردى جاسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن جەلىدە ارنايى اۋىر زاكىرلەر دە بولعان.
تەڭىز تازالىعىن, سونداي-اق تەڭىز جانۋارلارى ءولىمىنىڭ سەبەبىن بىلۋگە ۇمتىلعان ەكسپەديتسياعا ايماقتا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار قارجىلىق قولداۋ كورسەتكەن.
– «تەڭىزشەۆرويل» جشس كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا بيوالۋاندىقتى ساقتاۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ءبىز تاستالعان بالىق اۋلاۋ تورلارىن جيناۋ جوباسىن 2017 جىلى باستاپ, سودان بەرى شامامەن 3 توننا تور جينادىق, سونداي-اق تەڭىزگە 52 ءتىرى بەكىرە جىبەردىك. 2019 جىلى ءۇش اپتادان كەم ۋاقىت ارالىعىندا تۇپقاراعان تۇبەگىنىڭ اۋماعىندا 2 856 كگ تور مەن 6 496 كگ قوقىس جينالدى. بيىل قوقىس كولەمى ازايعان سياقتى, بىراق تورلار سانى ەداۋىر ارتىپ كەتكەنى بايقالىپ وتىر, – دەدى تشو-نىڭ ۇكىمەتپەن جانە جۇرتشىلىقپەن بايلانىس جونىندەگى باس مەنەدجەرى رزابەك ارتىعاليەۆ.
سونداي-اق ەكسپەديتسيا بارىسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ ماڭعىستاۋ شىعاناعىنداعى ميكروپلاستيكا قۇرامىن جانە كاسپي يتبالىعىنىڭ نەگىزگى قورەكتەنۋ نىساندارىن – بالىقتاردى, شايان تارىزدىلەردى باعالاۋ ءۇشىن 200-دەن اسا سىناما جينالدى. 18 يتبالىقتىڭ قالدىعى تابىلىپ, ولاردان جاسىن باعالاۋ ءۇشىن قابىرشاقتار الىندى, جولدا ارالداردا ءجۇزىپ جۇرگەن ءبىر عانا ءمور تابىلدى. جينالعان بارلىق قوقىستى, سونىڭ ىشىندە تاستالعان تورلاردى قايتا وڭدەۋگە ليتسەنزياسى بار كاسىپورىن قاۋىپسىز تۇردە ۋتيليزاتسياعا جىبەردى.
ساپار سوڭىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى, ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسى, «تەڭىزشەۆرويل» جشس, گيدروبيولوگيا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى, سونداي-اق باسقا دا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كاسپي تەڭىزىندەگى بيوالۋاندىق ءۇشىن اۋلار مەن تورلاردىڭ زيانى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىن ۇزبەۋ قاجەتتىگىن ۇعىندى. ولار تەڭىز فلوراسى مەن فاۋناسىن قورعاۋ جونىندەگى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرا تۇسپەك.
– يتبالىقتاردىڭ تورعا ءتۇسىپ جانە پلاستيك قالدىقتار كەسىرىنەن جاپا شەگىپ جاتقاندىعى راس. ياعني بالىقشىلاردىڭ تورىنا ءتۇسىپ قالعان يتبالىق اتموسفەرالىق اۋامەن تىنىس الۋ كەرەك بولعاندىقتان تۇنشىعىپ ولەدى. ال پلاستيك قالدىقتارىنان سۋ جانۋارلارىنا, ونىڭ ىشىندە يتبالىقتارعا تيەتىن زيان تۋرالى عالامتور جەلىسىندە اقپارات جەتكىلىكتى. ەگەر بەلگىلەنگەن جەرلەرگە عانا تور سالۋعا رۇقسات ەتىلەتىن بولسا, وندا وسى تالاپتى تەك قانا زاڭدى بالىقشىلار ورىندايدى, ياعني براكونەرلەر ءبارىبىر وزدەرىنىڭ تورلارىن ۇناعان جەرلەرگە سالا بەرەدى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتان ۇسىنىس الىپ, شەشىمىن تابۋ كەرەك دەپ ويلايمىن, – دەيدى ەكو-امباسسادور, «تابيعي ورتا» باتىس قازاقستان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وڭىرلىك اسسوتسياتسياسىنىڭ كەڭەس توراعاسى ادىلبەك قوزىباقوۆ.
جالپى, يتبالىقتاردىڭ ولىمىنە قاۋىپ جاعالاۋدان گورى تەڭىزدەن كوبىرەك تونەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, جاعالاۋداعى ادامداردان گورى تەڭىزگە ەنگەن ادامداردىڭ كەساپات-زيانى كوپ, ياعني زالالدىڭ ءبارى ادام قولىمەن جاسالادى. تور قۇرىپ, تەڭىز ورتاسىندا توپالاڭ كەلتىرەتىندەر بىلاي تۇرسىن, تەڭىزدەن ءجۇرىپ وتەتىن كەمەلەردىڭ تەرەڭ تابانى, تەڭىزدەگى مۇناي كاسىپشىلىگى سۋداعى تىرشىلىككە, اسىرەسە سۋدا تىنىستاپ, سۋدا قورەكتەنەتىن تىرشىلىك يەلەرىنە اسەر ەتپەيدى دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ەشكىم ايتا المايدى.
– مەن ول جەردە بولدىم. كەلگەنىم كەشە عانا. ول ۋچاسكەدە جاعىمسىز يىستەر سەزىلەدى, اسىرەسە مەتان, سۋدىڭ بەتىندە مۇنايگاز ونىمدەرىنەن قالعان قالدىقتار كەزدەسەدى. وسىلاي جالعاسا بەرسە يتبالىق نەمەسە باسقا دا سۋ جانۋارلارىن ايتپاعاندا, ادام بالاسىنىڭ ۇزاق عۇمىر كەشۋى ەكىتالاي. ول جەردەن ادامدار بالىق اۋلاپ جەيدى. كوپتەگەن ارال بار بولعانىمەن, مۇلدەم ءومىر سۇرۋگە كەلمەيدى دەۋگە نەگىز بار. تىپتەن سول اۋماقتا اۋا رايىنىڭ ءوزى ناشارلاي تۇسكەن. ونىڭ ۇستىنە سول لاستانعان اۋماقتان بەرى قاراي جەل سوعىپ تۇر. سول يىستەن-اق وسى ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى, – دەيدى يحتيولوگ ەربول ەسقاليەۆ.
سونىمەن يتبالىقتاردىڭ ولىمىنە تەك تورلار, «باكلاشكالار» عانا اسەر ەتەدى دەۋ – بىرجاقتىلىق. جاعالاۋداعى پلاستيك قالدىقتى بالىق جۇتىپ اۋىراتىن بولسا, سول سۋدى ءىشىپ, بالىقتى جەپ وتىرعان جاعالاۋ جۇرتىنىڭ اسقازانى پلاستيك قۇتىعا اينالىپ, ءبىر باسىنان اۋرۋدىڭ الۋان ءتۇرى تابىلاتىنى انىق. دەمەك, تۇرعىندار مەن تۋريستەردەن تەڭىز جاعالاۋىن تازا ۇستاۋدى زاڭمەن تالاپ ەتۋ قاجەت.
تەڭىزدەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ تاعدىرى, اماندىعى تەڭىزگە تاستالعان تور سەكىلدى. ول تۋرالى اڭگىمەنىڭ ءبىر ۇشى جاعالاۋدا بولسا, ءبىر شەتى تەڭىزدىڭ وزىندە جاتىر. جاعالاۋدىڭ لاستىعى, تەڭىزدەگى ءوندىرىس, تىنىشتىقتىڭ, تازا اۋانىڭ بولماۋى, قولقانى قاباتىن ءيىس پەن قوقىس-قالدىق تەڭىزدەگى تىنىستى تارىلتىپ, تۇڭعيىقتىڭ كىرپياز تارپاڭدارىنا تەڭكيە ولۋدەن باسقا جول قالدىرماي تۇرعانى انىق. سۋ مەكەنىنەن ۋ شىقسا يتبالىقتار ولمەي قايتسىن؟!
ماڭعىستاۋ وبلىسى
