قاجىمۇقان جەرىنەن – قاجىمۇقان ەلىنە

اتالار قورىمىنا قويىلعان بەلگى

وسى ورايدا تۇركىستان وبلىسى, وردا­باسى اۋدانىنىڭ اكىمى نۇربول تۇ­راشبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن, اۋدان­دىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى قۇرمانالى جىل­قى­باي, بالۋان اتامىزدىڭ نەمەرەسى نۇرلان ايدارحان ۇلى باستاعان ىنتالى توپ, ەلوردا ىرگەسىندە ورنالاسقان ارىستىڭ اتا­جۇرتى قازىرگى قاجىمۇقان اۋىلىنا ات باسىن تىرەدى.

ويتكەنى اتالمىش اۋدان جەرىندە ورنالاسقان قاجىمۇقان بابا كەسەنەسى وڭىر­لىك قاسيەتتى نىساندار قاتارىنا ەن­گەندىكتەن, بولاشاقتا, ياعني الدا بولاتىن 150 جىلدىق داتا قارساڭىندا, بالۋاننىڭ مۋزەي ءۇيى ورنالاسقان تەمىر­لان ەلدى مەكەنىنە كۇش اتاسى اتىندا كەشەن تۇرعىزىپ, ونى جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىسان دەڭگەيىنە كوتەرۋ جايىن­دا جوسپار بار دەيدى وڭتۇستىكتەن كەلگەن اعايىندار.

سونىمەن الىستان كەلگەن قوناق­تار­دى ىقىلاسپەن كۇتىپ العان اۋىل تۇرعىندارى مەن تسەلينوگراد اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى جانە ولكە­تانۋشىلار بال­ۋان­نىڭ كىندىك قانى تامعان توپى­راق­پەن تانىستىردى. اۋداندىق گازەت رەداكتورى ءھام ولكە­تانۋشى جانات تۇگەلباي: «بۇل ولكە بالۋان تۋعان توپىراق, ءبىز سول ءۇشىن ماقتانامىز. قاجەكەڭنىڭ كوزىن كورگەن اتالارىمىز, ونىڭ الىپ كۇشىن جىر قىلىپ ايتىپ وتىراتىن. بۇنىڭ ءبارىن بالا كەزدەن ەستىپ وستىك. مىنا شا­عىن ەلدى مەكەندى بولاشاقتا ءتول تۋماسى قاجىمۇقان بالۋاننىڭ ارقاسىندا الەم تانيتىن بولادى. قازاق حالقى قاجە­كەڭمەن ءالى تالاي عاسىر ماقتانا الادى. ۋاقىت ۇلى تارازى. ەكشەيدى, ەلەيدى, اقيقاتتى اقتايدى, ونەگەلىنى ورگە سۇيرەيدى. تەك تاڭداۋلى تۇلعالارعا عانا تاريح ءوز قويناۋىنان ورىن بەرەدى. وسىن­داي تاڭداۋلىنىڭ ءبىرى – قاجىمۇقان مۇڭايت­پاس ۇلى. مۇنى كوزىقاراقتى قاۋىم تۇگەل بىلەدى. قاجەكەڭنىڭ اكەسى مۇ­ڭايت­پاستان باستاپ, بۇرىنعى وتكەن اتالارىنىڭ ءبارى وسى ولكەدە جەرلەنگەن. بىراق ۋاقىت سىنى ۇمىتتىرعاندىقتان اتالار جاتقان جەردى ء«دال مىناۋ» دەپ باسىپ ايتىپ بەرە المايمىز. سەبەبى قورىمنىڭ ءوزى جەرگە اينالىپ كەتكەن. وسى ەلمەن ىرگەلەس سارىتەرەك, توڭكەرىس اۋىلدارى ىركەس-تىركەس قونىستانعان. ءبارى بالا مۇقاننىڭ ءىزى قالعان جەرلەر» دەدى.

وسىلاي جول بويىنداعى اۋىل مەكتە­بى­نىڭ الدىندا ورنالاسقان بالۋان­نىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتكەن قو­ناق­تار مەن اۋىل اتقامىنەرلەرى ەلدى مە­كەن­نىڭ سىرتىندا ورنالاسقان بابالار قورىمىنا باردى. بۇل جەر بۇرىن «جادىك» اۋلى اتانعان ەكەن. قازىر اۋىل­دىڭ جۇرناعى دا جوق. تەك ۇيىلگەن توپىراق, ەسكىنىڭ كوزىندەي عاسىرلاردى يىعىنان اسىرىپ سالىپ, ءۇنسىز مۇلگىگەن توپ تەرەك پەن ۇيىققان كيىكتەي ءبىر-بىرىنە ۇيلىگە وسكەن بۇتا-بۇرگەن عانا بار.

قاجەكەڭ تۋرالى العاش قالام تارتقان جازۋشى قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ 1948 جىلى جارىق كورگەن «قاجىمۇقان» اتتى حيكايا­تىندا جانە كۇش اتاسىنىڭ ءومىر تاري­حىن زەرتتەگەن ادامداردىڭ نەگىزدەۋى بويىنشا قاجىمۇقان مۇڭايت­پاس­ ۇلى­نىڭ كىندىك قانى تامعان جەر ءدال وسى.

بارعانىمىزدا بۇرىن بولماعان وقي­عا­عا كۋا بولدىق. قورىمنىڭ كىرەبەرىس اۋزى­­نا بەلگى تاس قويىلىپتى. وندا «كۇش اتا­سى قاجىمۇقاننىڭ اكەسى ەرناق ۇلى مۇڭايتپاس ءحىح عاسىر» دەپ جازى­لىپ, تاس قويۋشى «شوبەرەسى فاريدا قاليۋل­لا­قىزى» دەلىنىپتى.

ارامىزدا جۇرگەن بالۋاننىڭ نەمە­رە­سى نۇرلان قاجىمۇقاننىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل تاس بەلگى قويۋشى ادام بالۋاننىڭ شوبەرەسى ەمەس, نەمەرەسى.

– اتامىز 1909 جىلى ريگا قالاسىندا تسيرك ترۋپپاسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ, تسيركتىڭ اكروباتى نادەجدا نيكولاەۆنا چەپكوۆسكايا دەگەن انامىزبەن تانىسقان. كەشىكپەي ەكەۋى مۇسىلمانشا نەكەلەسىپ ۇيلەنگەن ەكەن. سودان اپامىز اتىن ءباتيما دەپ وزگەرتكەن. ءباتيمادان حاليوللا دەگەن جالعىز ۇل تۋعان. بۇگىندە ول كىسىدەن تارا­عان ۇرپاق رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا تۇرا­دى. وسى حاليوللا اتامىزدىڭ ۇلكە­نى شابدان 1927 جىلى تۋعان. ودان كەيىن فاريدا, ءرازيا, جانايدار, ەلتاي, قۇ­لىمبەت ەسىمدى بالالارى بولعانىن بىلەمىز, – دەيدى نۇرلان ايدارحان ۇلى. دەمەك, اتا-بابا قورىمىنا الىستان ىزدەپ كەلىپ, تاس بەلگى قويعان حاليوللاقىزى فاريدا ەكەنى انىق بولدى.

قاجىمۇقاننىڭ اجەسى ايسارىنىڭ زيراتى تابىلدى

وسىلاي اتا-بابا قورىمىنا زيارات ەتىپ, دۇعا باعىشتاعان توپ ساپارىن ارمەن قاراي جالعاستىرىپ, قاجىمۇقان اۋىلىنان تىكە باتىسقا قاراي جيىرما  شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان توڭ­كە­رىس اۋلىنا ات باسىن بۇردى. مۇن­دا­عى ماقسات – وسى اۋىلدىڭ قورى­مى­ندا كۇش اتاسىنىڭ اجەسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بالۋان­دى تۋعان ساتىنەن باستاپ, اسىراپ ساقتاپ, ادام ساناتىنا قوسقان, اجەسى ايسا­رى (اقىش) جەرلەنگەن ەكەن.

ايسارى اپامىز جايلى قالماحان ابدىقادىروۆتىڭ حيكاياتىندا استا-توك دەرەك بار. جالپى, قاجەكەڭە قاتىستى دۇنيەلەردى (حيكايات, وچەرك, زەرتتەۋلەر) سالىستىرا وتىرىپ بايقاعانىمىز جوعارىداعى قالماقان اعانىڭ حيكاياتى ءومىر شىندىعىنان الىس كەتپەگەن. سەبەبى بالۋان جازۋشىنىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ, باسىنان وتكەن وقيعالاردى ءوز اۋزىمەن بايانداپ بەرگەن.

 دەرەكتى حيكاياتتا ايسارى بالۋاننىڭ اجەسى دەپ ناقتى جازىلعان. ال مۇقاننىڭ تۋعان شەشەسىنىڭ اتى – كابيرا. ول لۇق باتىردىڭ قىزى. لۇق پەن بالۋاننىڭ اتاسى ەرناق اقيرەتتىك دوس بولعان. سول سەبەپتەن دە لۇق باتىر قىزىن ەرناقتىڭ بالاسى مۇڭايتپاسقا ۇزاتادى. كابيرا كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ بەس جىلدان كەيىن ەگىز ۇل تابادى. اتىن اسان جانە ۇسەن دەپ قويعان سابيلەردىڭ عۇمىرى قىسقا بولىپ, ەكەۋى دە شەتىنەيدى. ايسارى اجەيدىڭ قايعىسى قالىڭداپ, قابىرعاسى قايىسادى. ونىڭ ۇستىنە كەلىنى كابيرا قۇرساق كوتەرمەي ءۇش جىل وتەدى.

ء بىر كۇنى ايسارى جوق بولىپ كەتەدى. اۋىل ادامدارى ارى-بەرى ىزدەپ تاپپايدى. ەل ەسىلدىڭ سۋىنا اعىپ كەتكەن شىعار دەپ جورامالدايدى. سويتسە, بىرنەشە كۇنشىلىك جەردەگى ء«دارىلى قورىمعا» بارىپ, ءشوپ اكەلگەن ەكەن. سودان ءبىر قويىن سويىپ, اكەلگەن ءدارى ءشوپتىڭ تامىرىن سۇتكە قوسىپ كەلىنىنە ون بەس كۇن ىشكىزەدى. وسى ەم-دومنان كەيىن كابيرا جۇكتى بولىپ, جىل وتكەن سوڭ دارا تۇلعا مۇقان دۇنيەگە كەلەدى. قايران انا مىڭ جىلدا قايتالانباس الىپتى تۋىپ, ەكى كۇننەن سوڭ ءوزى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن. كابيرا اسا قارۋلى ادام بولعانى تۋرالى كىتاپتا ايتىلادى.

 جەتىم قالعان مۇقاندى اسىراپ ادام قىلعان اناسى ايسارى. جوعارىداعى حيكاياتتا قاجىمۇقاننىڭ ءوز اۋىزىمەن ايتىلعان مىناداي سوزدەر بار: «مەنىڭ ءومىرىمدى جازعاندا انام ايسارىنى قالدىرماسىن. مەنىڭ وربىگەن ءومىرىمدى, تاسىعان قايراتىمدى بەرگەن سول ادام. مەن ونىڭ قاپ تاۋىنداي بيىك, كۇننىڭ شۋاعىنداي جىلى مەيىرباندىق ەڭبەگىنىڭ توزاڭىن دا وتەگەنىم جوق. مەنى بىلگىسى كەلگەن ادام – مەنەن بۇرىن سونى ءبىلسىن. ونان باسقا كىسى مەنى اسىراپ, كەمەلىمە كەلتىرە الماس ەدى» دەپتى. («قاجىمۇقان قاعاناتى» ورداباسى, 2001 ج. 44 بەت).

مىنە, بۇل قاجەكەڭنىڭ اپاسى تۋرالى ايتقانى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, بال­ۋان كەۋدەسىنە تاس قويدىرىپ, ونى شويىن بالعامەن سوققىلاتىپ جاتىپ, «اقىش, اقىش, اقىش» دەپ ايعايلايدى ەكەن. ياعني ءوزىن ادام قاتارىنا قوسقان ادامدى قيىن ساتتە ەسكە العانى.

ەندىگى كەزەكتە «بۇل زيرات قالاي تا­بىل­دى؟» دەگەن سۇراققا كەلسەك, اپا­مىز­­دىڭ جامباسى تيگەن جەردى تاۋىپ, العاش رەت حالىققا حاباردار ەتكەن ءبىز ەدىك. بى­راق ول تۇستا سەلت ەتكەن جان بولمادى. ەندى مىنە, ۇلكەن جاڭالىققا بالانىپ وتىر.

قالاي تابىلدى؟ 1999 جىل بولاتىن. جاسى سەكسەننەن اسىپ كەتكەن حالىق دەگەن قاعىلەز قاريامەن كەزدەستىم. توڭ­كە­رىس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەكەن. مەنىڭ جۋرناليست ەكەنىمدى بىلگەن ول: «بالام, مەن تۇرعان اۋىل ىرگەسىندەگى زيراتتا قاجىمۇقاننىڭ اجەسى, اسىراپ, ساقتاپ ادام بولدىرعان اناسى ىسپەتتى اقىشتىڭ (ايسارانىڭ) زيراتى بار. بىلەتىندەر ازايىپ بارادى. كەلىپ كورىپ كەتسەڭشى», دەپ ۇسىنىس جاسادى. ماقۇل دەدىك. ارادا ايلار ءوتىپ كەتتى. انە-مىنە دەپ جۇرگەندە حالىق اقساقال دۇنيەدەن وتكەنىن ەستىدىم. ساندى ۇرىپ ءبىز قالدىق. سودان وسى ەلدىڭ ادامدارىنان جالىقپاي سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, بىلەدى-اۋ دەگەن بىرەۋدى تاپتىق. ول ازامات قاراعاندىدا تۇرادى ەكەن. اتى-ءجونى – قۋاتبەك دايراباي ۇلى اتىباەۆ. 1954 جىلى توڭكەرىس اۋىلىندا تۋىپتى. اكەسى دايراباي بالا كەزىندە وسى زيراتتى كورسەتىپ: «ەسىڭدە ساقتا بالام, بۇل قاجىمۇقاننىڭ اجەسىنىڭ زيراتى. مىنا باسىنا قويىلعان ۇزىندىعى 2 مەتر, ەنى جارتى مەتر كوك تاستى اكەم اتىباي كەرۋەن تارتىپ بارىپ سامارقاند جاقتان اكەلگەن. ماقساتى – اتا-بابالارىنىڭ باسىنا ورناتۋ ەكەن. سودان ءبىر كۇنى ۇيگە قاجىمۇقان كەلىپ, «اتەكە, مىنا تاستى ماعان بەر, اپامنىڭ باسىنا اپارىپ ورناتايىن»» دەپتى. وسىلاي ايسارى اجەمىزدىڭ زيراتىنا حاس شەبەر بادىزدەپ قۇران اياتتارى ناقىشتالعان سامارقاننىڭ كوك سۇر تاسى ورناتىلىپتى. وسىلاي قۋاتبەك مىرزا ءبىزدى ەرتىپ اپارىپ, زيراتتى كورسەتكەن بولاتىن.

ايسارى اپامىزدىڭ باسىنا زيارات ەتىپ ايات وقىعان وڭتۇستىكتىك اعايىندار مەن جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەردىڭ بۇعان دەيىن بۇل وقيعادان حابارى بولماپتى. قىسقاسى, اپامىزدىڭ جاڭادان تابىلعان زيراتى بالۋان ۇرپاقتارى جانە قاجەكەڭدى قادىر تۇتاتىندار ءۇشىن جاقسىلىققا بالاندى.