تاريح • 27 قازان، 2020

قازاننان كەلىپ، قازى اتانعان (ىشكى وردا حاندارى تۋرالى كىتاپشا جازعان سابىر حاممادوۆ تۋرالى بىلەمىز بە؟)

287 رەت كورسەتىلدى

1906 جىلى قازان قالاسىنداعى كاريموۆتەر باسپاسىنان شاعاتاي تىلىندە س.حاممادوۆتىڭ «ىشكى وردا قازاق حاندارى تۋرالى» اتتى كىتاپشاسى جارىق كورگەن. اتالعان كىتاپ بۇل كۇندەرى رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. ال ونىڭ اۆتورى سابىر حاممادوۆ دەگەن كىم ەدى؟ بۇرىن بۇل ازامات تۋرالى نەگە ەستىلمەدى؟

سۋرەتتە: سابىر حاممادوۆتىڭ قابىرىنە قويىلعان قۇلپىتاس

سابىر حاممادوۆ (دجابەر حامادوۆ، دجابير حاماتوۆ، دجابير حاممەتەۆ – ارحيۆ دەرەكتەرىندە ا.ا.) 1790 جىلى دۇ­نيەگە كەلگەن. 1875 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىن­دا 85 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. قابىرى جاڭگىر حان، ەتنوگراف-عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ، كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى ماڭگىلىك تىنىس تاپقان بوكەي ورداسى تاريحي-مۋزەي كەشەنىندەگى پانتەوندا. ول – قازان تاتارى. 1840 جىلدان تارحان. 1842 جىلى جاڭگىر حان وعان حان ورداسىنا جاقىن ماڭنان 12 مىڭ دەسياتينا جەردى سىيعا بەرىپ، ءومىر بويى پايدالانۋعا پارمەن شىعارعان. جاڭگىر حاننىڭ شەكارالىق كوميسسياعا سابىر حاممادوۆقا ەل باسقارۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن قىزمەت يەسى – يمام مەن احۋن اتاعىن بەرۋ جونىندەگى 1828 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا №77 قاتىناس قاعازىن جولداعان. وعان سول جىلدىڭ 28 مامىرىندا شەكارالىق كوميسسيا توراعاسى، پولكوۆنيك گەنس، حاتشى پريبىلوۆسكي، ۇستەل باستىعى پاۆلوۆسكي قول قويىپ، №1795 قاتىناس حاتپەن جولداعان جاۋابىندا 1824 جىلعى بەرىلگەن جارلىق بو­يىنشا بەكىتىلگەن قازى اتاعىمەن اتالا بەرەتىنىن ايتىپتى (قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى (قر وما)، ي-78 قور،1- ءتىزىم، 20-ءىس، 164 پ.، ارتقى پ.).

ال قازاق قوعامىندا قازى – مۇسىل­ماندىق سوت مىندەتىن اتقارۋشى، تورەشى. قازىنى شاريعاتتىق قۇقىق نەگىزىندە ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەردى قا­راۋ ءۇشىن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ جوعارعى ۇكىمەتى تاعايىنداعان. مۇنداي اتاققا يە بولعاندار شاريعات زاڭدىلىعىنىڭ ساقتالۋىن، ادەت-عۇرىپتىڭ دايەكتى ورىندالۋىن باقىلاۋعا، ال قاجەتتى جاعدايدا ءتيىستى شارا قولدانۋعا قۇقىلى بولدى. 1840 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا تولتىرىلعان فورمۋليارعا سۇيەنسەك، سول كەزدە سابىر حاممادوۆ 50 جاستا بولعان. اتقاراتىن قىزمەتى – 1824 جىلدان ىشكى وردانىڭ احۋنى، قازى. ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن 1815 جىلدىڭ 10 مامىرىندا بوكەي حاننان جانە 1821 جىلدىڭ 1 قازانىندا وردانى باسقارۋشى سۇلتان شىعاي نۇراليەۆتەن ماقتاۋ قاعازدارىن العان. تاتار تىلىندە وقىپ، جازا الادى. اراب، پارسى تىلدەرىن بىلەدى. ىشكى وردا حانى مەن كەيبىر سۇلتان بالالارىنا اتالعان تىلدەردى ۇيرەتىپ، وقىتادى. ايەلى ميرۋفا 37 جاستا، بالاسى عابدىساتتار 5 جاستا، قىزدارى بيبيعايشا 11 جاستا، گۇلجامال 3 جاستا، نۇرجامال 1 جاستا دەپ كورسەتىلەدى (قر وما، ي-78 قور، 4-ءتىزىم، 178-ءىس. 144 پ.، ارتقى پ.).

تاتار جانە باشقۇرت مولدالارى ەل اراسىندا تەك ءدىنباسى رەتىندە عانا تانىلعان جوق. ءبىر جاعىنان قازاق قوعامىنىڭ ءوز ىشىندەگى رۋارالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋگە، قازاق پەن ورىس تۇرعىندارى اراسىنداعى شيەلەنىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە دانەكەر بولدى. مولدالاردىڭ وسى ەڭبەگى ءۇشىن قازاق اقسۇيەكتەرى اكىمشىلىككە اتالعان مولدالارعا اتاق پەن شەن، باعالى سىي­لىقتار بەرۋ جونىندە وتىنىشتەر ءتۇسىرىپ وتىردى. قازاق رۋلارىنا پاتشا وكىمەتى­نىڭ زاڭدارى مەن ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرىپ، ەلدى تىنىشتىق پەن سابىر ساقتاۋعا كون­­دىرۋ بولاتىن. سونىڭ ءبىر مىسالى رە­تىندە 1840 جىلدىڭ 9 قازان كۇنگى ىشكى وردا رۋباسىلارى مەن ستارشىنداردى ما­راپاتتاۋعا ۇسىنۋ تۋرالى تىزىمدە 17-ءشى بولىپ س.حاممادوۆتىڭ تىركەلگەنىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ اتقارعان قىزمەتى تۋرالى جاڭگىر حان: «وردادا ءدىن وكىلى رەتىندە 25 جىلدىڭ ۇستىندە قىزمەت ەتەدى. 1824 جىلدان قازى. ۇلگىلى ءومىر ءسۇرۋ قاعيداسىن ۇستانادى. اعارتۋشى سابىر قازىنىڭ قازاق حالقىنىڭ باسشىلىققا جانە ورىس ۇكىمەتىنە باعىنۋ ءىسى مەن بەرىلگەندىگىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. حان ءوز تاراپىنان قازىنى التىن لەنتالى اندرەەۆ مەدالىنا جانە تارحان اتاعىن بەرۋگە ۇسىنعان (قر وما، ي-4 قور،1- ءتىزىم، 2126-ءىس. 9 پ.). ال 1845 جىلدىڭ تا­مىز ايىندا جاڭگىر حاننىڭ زايىبى فاتيما حانىمنىڭ وسيەتىنە كۋالىك ەتىپ، قول قويۋشىلاردىڭ ءبىرى وسى سابىر حام­مادوۆ بولاتىن. س.حاممادوۆ وسيەتكە ءوزىنىڭ ءمورىن باسسا، ال نوعاي رۋىنىڭ ءۇيسىن بولىمىنەن تاعايىندالعان مولداسى ايتۋعان مۋستافانوۆ بولسا، بارماعىنىڭ تاڭباسىن باسقان (قر وما، ي-4 قور، 1- ءتىزىم، 5437-ءىس، 5 پ.).

ىشكى وردانىڭ باسقارۋشىسى، سۇلتان ءادىل بوكەيحانوۆتىڭ 1845 جىلدىڭ 13 قاراشا كۇنگى ورداداعى پوشتا ستانسالارىن ۇستاۋشىلار تۋرالى بەرگەن مالىمەتىندە ەلتون كولىنە دەيىنگى پوشتا ستانساسىن ۇستاۋشىلاردىڭ قاتارىندا احۋن س.حاممادوۆ تا اتالادى. پوشتا ستانساسى ورنالاسقان اۋماقتا حاننىڭ سىيعا تارتقان حۋتورى بار ەكەنىن اتاپ وتەدى. ىشكى ورداداعى مۇسىلمان ءدىنباسىلارى تىزىمىندە كورسەتىلگەندەي، احۋن ءھام تارحان سابىر حاممادوۆ جەكە ۇيىندە تۇرادى، جالاقى المايدى. حاننان ايتارلىقتاي سىيلىقتار الىپ تۇرادى. جەرى مەن 4 مىڭ رۋبل اسسيگناتسياسى، مالعا جايلى ءشوبى مول شۇيگىن جەرى مەن اعىل-تەگىل شابىندىعى بار. وسى جەردەن جىلىنا ءۇش جانە ودان دا كوپ مىڭداعان رۋب اسسيگناتسيا تۇسەدى دەپ جازىلعان (قر وما، ي-4قور،1 - ءتىزىم، 5440-ءىس، 51 پ.). 1850 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا ىشكى وردا ىستەرىن ۋاقىتشا باسقارۋ كەڭە­سىنىڭ تاراپىنان ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنا ىشكى ورداداعى مولدالار مەن مەتريكالىق (تۋ اكتىسىنىڭ) كىتاپشاسى تۋرالى جولدانعان مالىمەتتە ورىنبور مۇسىلمان ءدىني باسقارماسىنا وردادا مەتريكالىق كىتاپشانى جۇرگىزۋدى ستاۆكاداعى مەشىت احۋنى س.حاممادوۆ ۇسىنعانى نازارعا بەرىلگەن.

بارلىق تىرشىلىك قۇبىلىستارى اللا تاعالانىڭ قولىندا ەكەنىنە، كۇنالى ىستەرى ءۇشىن ونىڭ قارعىسىنا ۇشىرايتىنىنا مۇسىلمان كامىل سەنەدى. وسى سەنىم – ونى جامان ىستەردەن تەجەۋشى جانە دۇرىس جولدان، يماندىلىقتان شىقپاۋىنا سەبەپشى. سوندىقتان دا ء«ولى ريزا بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانعان احۋن س.حاممادوۆ «ىشكى وردا قازاق حاندارى تۋرالى» (كىتاپشانى اۋدارعان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتى قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى د.ءابدىل­اشىم ۇلى) كىتاپشاسىندا ءسوز باسىن:

«بيسميللا راحمان راحيم! جاھاندا تۋىلعان ىستەردەن ساعان ءبىر-بىردەن حابار بەرەمىن، نەلەر كەلدى، نەلەر كەتتى، ونى سىزگە ايتايىن. ەگەر قۇلاق سالىپ، ىجداعاتتىقپەن تىڭداساڭىزدار، جاھان احۋالىن جۇيەلەپ ايتالىق. قاني ادام سافي اللا جانە نۇح ءنابي اللا ءھام يبرا­ھيم حالەل اللا بۇلاردىڭ ءبارى وتكەن. جەتى ىقىلىمعا پاتشا بولعان، وكىم ەتكەن، اڭ-قۇستاردى باسقارعان سۇلەيمەن دە و دۇنيەگە ساپار شەككەن. دۇنيەنى بي­لەگەن ەسكەندىر شاھتىڭ زۇلماتقا كىرە­تىن، ءومىر بۇلاعىن ىشەتىن جايى توزاققا اينال­عان. دۇنيە باعىنا كەلگەن مۇحامەد احمەت ءنابي ءبىراز ۋاقىت بايسالدى ءومىر كەشىپ، ول دا ومىردەن وزعان. ابۋباكىر، ءومىر عۇسمان، كىنا حايدار، ءالي، شاھان، حاسەن، حۇسايىن، ەكى شابان بۇلار دا فانيدەن كوشكەن. حاندار دا، ايەلدەرى دە بۇل دۇنيەدەن وپا تاپپاي ءفاني دۇنيەگە اتتانعان» دەپ باستايدى.

«ادامدى جالعىز ساتىدا قاراپ زەرتتەۋ وبال، ونى ءار دەڭگەيدە، ءار مازمۇندا قاراستىرۋ قاجەت» دەگەن ەكەن كەزىندە قوجا احمەت ياساۋي بابامىز. سول ايتقانداي، كيە قونعان ابىلقايىر بابالارىنىڭ ءىسىن بيلىگىمەن ەمەس، ساياسي كۇرەسكەرلىگىمەن، قايتالانباس ونەرىمەن جالعاستىرعان قالىڭ اۋلەت تۋرالى احۋن س.حاممادوۆ ءوز جازباسىندا كىشى ءجۇز حاندارى ابىل­قايىر، ءنۇرالى، ەرالى، ەسىم، ايشۋاق، ءمىرالى، بوكەي، شىعاي، شەرعازى، جاڭگىر حانداردىڭ دا پەندە رەتىندە بۇل فانيدەن وتكەندىگىن ايتىپ: «...تاعى شىڭعىس حان ناسىلىنەن تاراعان نەشەلەگەن حاندار ماڭ­گىلىك تاپپاي، بۇل فانيدەن ءبارى دە وتكەن. ولاردىڭ بارىنەن بەرى باھادۇر حان ءابىل­حايىر بۇل فانيدە شەيىت بولىپ، و دۇنيەگە كوشكەن. ونىڭ ۇلدارى ءنۇرالى، ەرالى حان ءبارى دە داۋرەن ءسۇرىپ، ومىردەن وتكەن. ەسىم دە پالۋان ەدى. كىشى جۇزگە حان بولىپ، اقىرى شەيىت بولىپ، ول دۇنيەگە ساپار شەككەن. تاعى ايشۋاق بيلىك قۇرعان، وعان دا اجال-ناۋبەت جەتىپ، بۇل دۇنيەدەن وتكەن. جانە ءنۇرالى حان ۇلى ءمىرالى تۇرىكمەنگە حان بولىپ، و دا بۇل دۇنيەمەن قوشتاسقان. ايشۋاق بالاسىنان شوجانتوك (شاباق – ا.ا.) باھادۇر حان زامانىندا داۋرەن ءسۇرىپ، شەيىت بولعان. ءنۇرالىنىڭ ۇلى بوكەي حان نارىن قۇمدى بيلەپ، ءبىراز ۋاقىت داۋرەن ءسۇرىپ، بۇل دۇنيەدەن وتكەن. بوكەيدەن سوڭ شىعاي سۇلتان نارىن قۇمدى بيلەپ، حان ءىسىن ادا قىلىپ، اقىرى ول دا قايتىس بولعان. شەرعازى حان تالاي زامان داۋرەن ءسۇرىپ، قارتايىپ بارىپ، اجال قۇرىعىنا ءىلىندى» دەپ جازدى.

ىشكى ورداعا 20 جاسىندا كەلگەن سابىر حاممادوۆ – بوكەيدىڭ كوزىن كورىپ، شاپا­عاتىنا بولەنگەن احۋن. بوكەي حان تۋرالى «اسىرەسە بوكەي حان اتاسى – ءبىر جاس حان ەدى. بۇل فانيدە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، تەز دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ قايراتىنان ءدۇيىم جۇرت بايسالدى ءومىر كەشىپ، شاتتانىپ، ءسۇيىنىپ كەتتى. كورەگەندىك تانى­تىپ، ءوزارا سىيلاسىپ، جەتىمدەرگە شاپا­عاتىن توگىپ، راقىمدىقپەن ومىردەن وز­دى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسىن ايتساق تا جاھان­گەر حانداي قوڭىر قالتا ەمەس ەدى. اتى قۇراننان الىنعان، باياندى قوعام قۇرىپ، شاپاعاتىن توگىپ، بۇل ومىردەن ءوتىپ كەتتى. مۇنداي بىردە-ءبىر حان بولعان ەمەس. مۇنداي كوركەم سۇلتان تۋمادى، جالعىز ءوزى بولىپ ومىردەن وزدى...» دەيدى س.حاممادوۆ.

ودان ءارى ول «وزىنەن كەيىنگى حان تاعىنا ۇلىن وتىرعىزىپ كەتتى، ەسىمى ساقىپكەرەي ەدى... اجال-ناۋبەت وعان دا كەلدى... قايىر-شاپاعاتتى كوپ بەرىپ، ارۋاعى رازى بولدى. 1849 جىلى ساراتان ايىنىڭ 10-ىندا قايتىس بولدى. ھيجرا بويىنشا 1265 جى­لى، جاسى 21-دە جولدا جانى ءۇزىلىپ، دۇنيەدەن ءوتتى. الىپ كەلىپ، جاماعات بولىپ جەرلەدىك. قۇداي وڭداپ، يمانى سالامات بولسىن! شىڭعىس حان اۋلەتىنەن تارايتىن ساقىپجان ومىردەن وزدى. ونىڭ جاعدايى بىلە-بىلسەك بىزگە عيبارات. ول نامىستى، جۇرەكتى ەدى، نەشە ءتۇرلى ونەردى ۇيرەنىپ، ءبىلىپ كەتتى. سۇلۋلىعىندا، اقكوڭىل­دى­گىن­دە، ادامگەرشىلىگىندە، شاراپاتىندا، ونەرلىگىندە، باسشىلىعىندا بۇعان جەتەتىندەر بولماۋشى ەدى. ونىڭ مۇنشا ونەرى – شەشەندىگى مەن كەڭپەيىلدىگىنە الدىنا جان سالماي كەتتى» دەپ كورگەن-بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرەدى. ال ساقىپكەرەي جاڭگىر ۇلى 1847 جىلى پەتەربۋرگتىڭ پاج كورپۋسىن ۇزدىك بىتىرگەن بولاتىن.

اللا تاعالانىڭ بەرگەن عۇمىرىندا جاقسىلىعى مەن ز ۇلىمدىعىن، ادالدىعى مەن جاماندىعىن، ار الدىنداعى ادىلدىگى مەن عايباتىن تارازىلاپ، اللادان كەشىرىم سۇراۋ مۇسىلمان موينىنداعى ەڭ باستى پارىزدىڭ ءبىرى. وسىعان وراي اۆتور: «وي، سۇلتاندار كەلىڭدەر، ىنتىماقتاسىڭدار. ايتقاندارىڭ وعان جەتپەس، ءسىز بەن بىزگە عيبارات جەتەر. كەلىڭدەر ەندى، وتكەننەن عيبارات الىڭدار...، ءبىر كۇنى سىزگە دە ناۋبەت جەتەر. ەگەر اجالعا شارا بولسا، جاڭگىر حان بارلىق مالىن، جەرىن بەرىپ، اجالدان امان قالار ەدى. كوردىڭىزدەر، حاننان كىمدەر ءولدى، جولداسىنان ءبىرازى بار، ءبارى ءسىز بەن بىزگە عيبارات. ەگەر اجال بولما­سا، ەش ادام ولمەس ەدى، ءسىز بەن بىزگە عيبا­رات. ادىلەتتى ءىس قىلىڭدار، ز ۇلىمدىقتان اۋلاق بولىڭدار. ەگەر جىلاتساڭىز، ءبىر كۇنى كوز جاسى تۇبىڭە جەتەر. قۇدايدىڭ امىرىنە بويىنسىن، ھاقتىڭ قازاسىنا ريزا بول، ءسىز بەن بىزگە عيبارات جەتەر. ەگەر جاپا شەكسەڭىز، اشارشىلىقتا ءدام تا­تىر­عاندى ەسكە الىڭىز. ادامدار مۇنى ەستىڭ­دەر، ز ۇلىمدىقتى قىلا كورمەڭدەر. ەگەر ز ۇلىمدىق قىلساڭدار، پاتشا اعزام تاراپىنان ءبىر كۇن قولدى بولاسىڭ» دەپ تۇجىرىمدايدى.

1845 جىلدىڭ 11 تامىزىندا جاڭگىر حان كەنەتتەن قايتىس بولعاننان كەيىن، وردا ءبىرجولا حانسىز قالعاندا پاتشا وكىمەتى تاراپىنان ۋاقىتشا كەڭەس قۇ­رىلدى. ونىڭ باسشىلىعىنا ءادىل سۇلتان بوكەيحانوۆتى تاعايىنداعان بولاتىن. وسىعان وراي س.حاممادوۆ: ء«ۋالي بولعان ءادىل سۇلتان ۋالاياتى تىنىش، ادىلدىگى ۇزاعىنان بولسىن، اتى زاتىنا ساي عۇمىر كەشسىن، ساياساتتا سونداي كۇندەردى ءناسىپ ەتسىن» دەپ جازدى كىتاپشاسىندا.

كىتاپشانى كىم جازعانى تۋرالى بىلاي دەيدى: «مۇنى جازعاننىڭ كىم ەكەنىن بىلمەكشى بولساڭ، نارىن قۇمىن جايلاعان ەلگە يمام بولعان، مارقۇم بوكەي حاننىڭ تىرىسىندە 1810 جىلدان ۇستازدىق ەتكەن. ەگەر اتىن سۇراساڭىز، ونىڭ اتى – ءجابىر بين حاممەد، حاجىتارحاندىق. جاھانگەر حان زامانىندا ۇيرەنگەن دۇعانى ايتايىق، بىزگە ءاۋمين دەڭىز...» دەپ تۇيىندەيدى.

 

اققالي احمەت،

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:07

ساراننىڭ ۇزىن ساكىسى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

كوبەلەكتەر كورمەسى

ونەر • بۇگىن، 09:04

قارسىلاستار انىقتالدى

سپورت • بۇگىن، 08:59

ءجاۋدىر انا

تانىم • بۇگىن، 08:56

فيزيكالىق ۋران قورىنا قاتىسادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:46

543 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:44

باسقا باسىلىمدارعا شولۋ

الەم • بۇگىن، 08:41

ءۇش جىلدىق بيۋدجەت ماقۇلداندى

ساياسات • بۇگىن، 08:25

اقىل الىبى

رۋحانيات • كەشە

شىعىستانۋدىڭ بيىك شىنارى

ايەل الەمى • كەشە

بەيقامدىق بەلەڭ الىپ تۇر

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇلكەن قالادا اداسۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار