جىلىتۋ ورتالىعىن گازعا كوشىرۋ الماتىنى تۇتىننەن ارىلتا ما؟

وتكەن جىلى الماتىعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا قالا اكتيۆىمەن كەلەلى كەڭەس وتكىزگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپتىڭ كوكەيىن كەرنەگەن وسى جاي­دىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, شاھار­دىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن تۇبەگەيلى رەتتەۋدى تاپسىرعان ەدى.

ءيا, ءوندىرىستىڭ ورگە جىلجۋى مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق يگىلىكتەر قور­­شاعان ورتا مەن ەكولوگياعا زالا­لىن تيگىزبەي تۇرمايدى. تۇرمىس­تىق يگىلىكتەر دەپ وتىرعانىمىز – تىز­گىنىمىزدەگى تىرشىلىگىمىزگە تىرەك تۇتقان ءتۇرلى تەمىر تۇلپارلارىمىز. 550 مىڭ كولىك رەسمي تۇردە تىر­كەل­گەن شاھارعا تاۋلىگىنە وزگە وڭىر­لەر­دەن كەلىپ-كەتەتىن اۆتوكولىكتەر سا­نىنىڭ ءوزى 250 مىڭنان اسىپ جى­عى­لادى. شاھاردا سوڭعى جىلدارى قو­عامدىق كولىكتەردى گازعا جانە باس­قا دا جانارمايدىڭ ەكولو­گيا­لىق زيانسىز تۇرلەرىنە كوشىرۋ ءىسى قار­قىندى ءجۇرىپ جاتقانىن اتاي كەت­كەنىمىز ءجون. دەگەنمەن بۇ­گىنگى ما­سەلە جىلىتۋ قازاندىعى تۋرالى...

اسىرەسە قىس پەن كۇز ايلارىندا تاۋ اڭعارىنا شىعىپ قاراساڭىز, قالانىڭ توبەسى ىس پەن تۇتىنگە تول­عانىن كورەسىز. جىلىتۋ ماۋ­سىمى باستالعان بۇل كەزەڭدە مە­گاپوليستەگى ەڭ ۇلكەن جەو-نىڭ دا تىرشىلىگى قايناي تۇسەدى. ەڭ وكى­نىشتىسى, وندا ءالى كۇنگە كومىر پايدالانىلادى. كۇنى-ءتۇنى بۋداقتاعان ۋلى ءتۇتىن قالانى تورلاماي قايتسىن. ونى گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى تالاي رەت قوزعالدى. دەگەنمەن تەحنيكالىق, فيزيكالىق تۇرعىدان ونىڭ قاۋىپتىلىگى دە بار ەكەنى ما­ماندار تاراپىنان ايتىلماي قالعان جوق. وسىنى ەسكەرگەن قالا بيلىگى بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرىن قاراستىردى.

كۇنى كەشە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوزىنىڭ Instagram-داعى رەسمي پاراق­شا­سىندا جاعىمدى جاڭالىقپەن ءبولىسىپ, ۇكىمەت الماتىداعى جەو-2-ءنى گازداندىرۋ جوباسىن ماقۇل­داعانىن جەتكىزدى. «كوپتەن كۇتكەن شەشىم قابىلداندى. بۇل رەتتە جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاندىق اگرەگاتتارىن جاڭعىرتىپ, جەو-2-ءنى كومىردەن گازعا اۋىستىرۋ ارقىلى وعان جۇمسالاتىن ەڭبەك پەن قۇن شىعىنىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا قايتا قۇرۋ نۇسقاسى تاڭدالدى. مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى قورشاعان ورتانى كۇكىرت وكسيدى جانە كۇلمەن لاستاماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋاعا تارايتىن ازوت وكسيدى مەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ مول­شەرى مينيمۋمعا دەيىن ازايادى. جوسپار بويىنشا جوبا 2025 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى», دەپ اتاپ ءوتتى الماتى اكىمى.

– قولعا الىنعان جوبا جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسار دەگەن ۇمىتتەمىز. قالانىڭ 8 اۋدانىنا جەكە-جەكە گازبەن جىلىتاتىن قازاندىقتار ورناتۋ قاجەت دەگەندى بىلىكتى ماماندار كوپتەن ايتىپ ءجۇر. بۇل تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن. بۇ­دان بولەك, قالا ىرگەسىندەگى جەكە سەكتوردا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى گازعا قوسىلماعان. وعان سەبەپ – گازبەن جىلىتۋعا قوسىلۋدىڭ باستاپقى قۇنىنىڭ قىمباتتىعى. وسىنى ارزانداتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, جاعدايدى با­قىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. كومىرمەن جى­لىتاتىن قازاندىقتار فيلتر­لەرىنىڭ ۇدايى اۋىستىرىلىپ تۇ­رۋىن دا قاتاڭ قاداعالاعان ابزال, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ.

الىپ شاھاردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن كوپتەن كوتەرىپ جۇرگەن مامان جوعارىدا ءبىز ايتقان تاعى ءبىر ماسەلەنى تىلگە تيەك ەتتى.

– قالانىڭ نەگىزگى تالعار, قاس­كەلەڭ تاراپىنداعى كىرەبەرىس قاق­پالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراق-ت­ارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپقان ءجون. دامىعان ەلدەردەگىدەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كولىكتەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. الىپ قويمالار سالىپ, قا­جەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كو­لىك­تەرى ارقىلى عانا قالاعا تا­سى­مالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىن­دە كومىرقىشقىل توتىعى 800 كي­لونى, ازوت توتىعى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا كولىك تۇتىنىمەن قور­شاعان ورتاعا 200-دەن اسا زيان­دى زات بولىنەدى. جالپى, ەل اۋما­عىندا قورشاعان ورتانى لاس­تايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى – كو­لىكتەردەن. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. الماتىنىڭ ەكى ميلليوننان اسا تۇرعىنى بار. الايدا ەكولوگيالىق احۋال 20 ميل­ليون حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ميلليون حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ميل­ليوننىڭ ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. بۇل – ءوز كەزەگىندە كىمدى بولسىن ويلانتاتىن وتكىر ماسەلە. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق, – دەيدى اسحات اسىلبەكوۆ.

ماسەلەنى تەك كولىكتەر مەن جەو-عا تىرەپ قويۋعا تاعى بولماي­دى. بىرقاتار ەكولوگ مامان پروب­لەمانىڭ ءبىر ۇشىن بيىك عيمارات­تاردىڭ كوپتەپ سالىنۋىنان كو­رەدى. ويتكەنى ءزاۋلىم قۇرىلىس نى­­ساندارى قالانى قالقالاپ تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋانىڭ الما­سۋىنا كەدەرگى تۋدىرادى. شا­ھار­دىڭ قازاندىق تارىزدەس اۋماق­تا ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, شىنىندا بۇل پىكىردىڭ جاي ايتىلا سالماعانىن اڭعارامىز.

جەو ارقىلى تارايتىن ءتۇتىن دە, كولىكتەردەن كەلەتىن كەساپات تا بىلتىر پرەزيدەنتتىڭ توراعا­لىعىمەن وتكەن الماتى قالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان باسقوسۋدا ايتىلماي قالعان جوق. سايىپ كەلگەندە الماتىنىڭ ەكولوگياسىن قالىپتا ۇستاۋ جان-جاقتى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى.

اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا ەكولوگيا مينيسترلىگى ەكولو­گيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى زۋلفۋحار جولداسوۆ ال­ماتىعا كەلىپ, مەگاپو­ليستەگى ەكو­لوگيالىق ماسەلەلەردى 30-دان اسا نۇكتەدەن شەشۋ ءۇشىن ەگجەي-تەگجەيلى باعدارلاما دايىندالىپ جات­قانىن, اۆتومات­تاندىرىلعان جۇيەنى قاراستىرۋ كەرەك دەگەن شە­شىمگە توقتالعانىن ايتقان بولاتىن.

الماتىدا جەو-2 كومىرمەن, ال قالا ورتالىعىن قامتيتىن جەو-1 گازبەن جۇمىس ىستەيدى. ال شاھار اينالاسىنداعى شاعىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ءالى كۇنگە دەيىن كومىر مەن مازۋتكە تاۋەلدى. ءبىر عانا جەو-2-ءنى گازعا كوشىرۋ الماتى ەكولوگياسىن تۇبەگەيلى شەشپەيدى, سول سەبەپتى قالا اينالاسىنداعى شاعىن ستانسالاردىڭ بارلىعىن گازعا كوشىرۋ قاجەت دەيتىن پىكىرلەر دە جوق ەمەس. قالاي ايتقاندا دا, كوپتەن بەرى جىر بولىپ كەلە جات­قان جەو-2-ءنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى كەسىمدى ءسوز ايتىلدى.

ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بەس­تەن ءبىرىن قامتىپ وتىر­عان الما­تىنىڭ اسەم كوركى مەن تا­بيعاتى – بارشا قازاقستاندىق­تاردىڭ يگىلىگى. ىلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىندە الما باقتارىن ساق­تاۋ مەن ءوسىرۋدى ەرەكشە باقى­لاۋعا الۋ كەرەكتىگىنە, قالا ما­ڭىن­داعى تابيعاتتى قورعاۋ اي­­ماق­تارىنا تۇگەندەۋ جۇرگىزىپ, ولاردى پايدالانۋدىڭ قاتاڭ را­سىم­­دەرىن بەلگىلەۋگە باسا نازار اۋدا­ر­عان مەملەكەت باسشىسى ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا بال­اناتىن الىپ مەگاپوليستىڭ ەكو­لوگيالىق تىنىسىنا ەنجار قاراۋعا بولمايتىنىن قاداپ ايتقانى دا سوندىقتان.

الماتى