سول ءبىر ساتتەر (ەستەلىك)

بويى ورتادان پاستەۋ, ءوڭى قوڭىرقاي, دەنەسى جيناقى, شاشى قالىڭ, اقشۋلان. قاسى قاپ-قارا. قۇلاعى – «كودەدەي كوپ­­تىڭ» ءبىرى. كوزى – وزىمىزدىكى, مۇرنى ماي­مۇرىن دا, قىرمۇرىن دا ەمەس, ء«ارى-ءسارى». جالپى, بەت-ءپىشىنى و باستا اتجاقتى بول­عان سياقتى, تەك بەرتىندە بۇعاعىنىڭ و جاعى مەن بۇ جاعىنا الگى بار بولعىر ماي جينالسا كەرەك, يەگىن تورتتەكشەلەۋ ەتىپ تۇر. ال قوڭىرقاي جۇزىندە ءاجىم جوق ەكەن, مەن سوعان ىشتەي قۋاندىم. ويت­كەنى سول كەزدەگى 66 جاستاعى ءازيز بەيدىڭ اۋىرتپالىق-قيىنشىلىقتى جاس­تاي كوپ كورگەنى, بيلىكتىڭ قياپاتتارىن اشكەرەلەپ فەلەتون, سىقاق اڭگىمە جاز­عانى ءۇشىن بىرنەشە رەت سوتتالىپ, «تۇر­مەلەردى تۇگەندەگەنى» بار. سوعان مويىماي, جاسىماي, قاجىر-قايراتىن ساقتاپ, ءتىپتى ەسەلەپ, قالامىن قايراي ءتۇسىپ جۇر­گەنى عاجاپ قوي!

ءبىزدىڭ بۇل تانىسۋىمىز 1981 جىلى شىلدە ايىنىڭ 4-ءى كۇنى, ماسكەۋدە, كرەملدىڭ ۇلكەن سارايىندا, كسرو جازۋ­شى­لارىنىڭ جەتىنشى قۇرىلتايى ماجى­لىستەرىنىڭ ءبىر ارەدىگىندە بولدى. ءازيز نەسيننىڭ كەلگەنىن ەستىپ بىلسەم دە, العاشقى كۇنى ىزدەپ تابا المادىم. سودان كەيىن جازۋشى-دراماتۋرگ اعامىز قالەكەڭە, قالتاي مۇحامەدجانوۆقا قيعىلىق سالدىم:

– قالەكە, ءازيز نەسين دوسىڭىزبەن تانىستىرماق ەدىڭىز, ەندى قاشان؟ – دەدىم.

– ونى ءوزىم دە جاڭا عانا ارەڭ تاۋىپ الدىم. كانە, ءجۇر, كەزدەستىرەيىن, تانىس­تىرايىن, – دەپ ەرتىپ, كەڭ زالدىڭ ورتا تۇسىندا تۇرعان ءبىر شال, ەكى جىگىت جانە ءبىر ايەل توبىنا الىپ باردى. جىگىتتىڭ ءبىرىن تانىدىم: ايگىلى ءازىل-سىقاقشى لەونيد لەنچ. قالەكەڭ ولارعا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى, ساتيريك ەكەنىمدى ايتىپ, سودان كەيىن قوڭىرقايعا قاراپ: – قۇرمەتتى ءازيز بەي, بۇل جىگىتىمىز, – دەپ باستاپ, مەنى ءبىراز سيپاتتاپ بولىپ, سونسوڭ ماعان: – كوكەڭدى كوردىڭ عوي, كاۋلاسا بەر, – دەدى دە نەسينگە: – مەن ءبىر شارۋاما بارايىن, كەشكە جولىعارمىز, – دەپ كەتە باردى.

ءازيز بەيدىڭ ءتىلماشى ۆەرا فەونوۆا دەگەن ورىس ايەل ەكەن, تۇرىك تىلىنە مىعىم بولسا كەرەك, اۋدارمانى بوگەلمەي جاساپ تۇردى.

قوڭىراۋ سوعىلدى, ماجىلىسكە شاقى­رىل­­دىق.

– قالتاي بەي ايتتى عوي, ينشاللا, كەش­­كە كەزدەسەرمىز, – دەپ نەسين زالعا بەت­تەدى.

سول كۇنى كەشتە «روسسيا» قوناقۇيىنىڭ مەيرامحاناسىندا ءازيز بەي مەن ءتىلماشى, قالەكەڭ جانە شەرحان مۇرتازا بەسەۋمىز باس قوستىق. ءومىر, تۇركيا, قازاقستان, ادەبيەت, اۋدارما دەگەندەي, ءبىراز تاقى­رىپ­تى شولعان اڭگىمە بولدى. ءازىل-قال­جىڭ اعىتىلدى. مەن, ارينە تىنىش تىڭ­داۋشىمىن. نەسين قازاق ساتيراسىنا, اۋدار­ماعا قاتىستى ساۋال بەرگەندە عانا «قاتار­عا قوسىلامىن».

– عابباس بەي, مەنىڭ اڭگىمەلەرىمدى ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان اۋدارىپ ءجۇر­سىز بە؟ – دەدى بىردە.

– وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە تۇرىك ءتىلى وقىتىلمايدى, كىتاپ ساۋ­­دا­مىزدا تۇرىك كىتاپتارى بولمايدى, – دەدىم دە, سوعان ءوزىم كىنالىدەي-اق ىڭ­عايسىزدانىپ, ۇستەلدىڭ سيراعىنا سۇ­يەپ قويعان پورتفەلمدى دەرەۋ الىپ, اشىپ, «كۇلەمىز بە, قايتەمىز…» دەگەن جيناعىمدى نەسينگە ۇسىنىپ: – قۇر­مەتتى ءازيز بەي, بۇل ءازىل-سىقاق اڭگىمە­لە­رىم­نىڭ شاعىن جيناعى ەدى, مۇندا ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىز جايىندا ماقا­لام بار, ء«يا, ءازيز بەي, ءسىز كىمسىز؟» دەپ اتالادى جانە ءبىزدىڭ بۇگىنگى كوشالدى ءازىل-سىقاق­شىمىز وسپانحان اۋباكىروۆ تۋرالى ء«ازيز نەسيننىڭ الماتىداعى ءىنىسى» دەگەن ماقالام دا بار, – دەگەنىمدە, كو­زى مەندە, قۇلاعى تىلماشىندە بولعان ول جاي­دارلانا ك ۇلىمدەپ, ورنىنان تۇرىپ, قو­لىن ۇسىنىپ:

– مىڭ دا ءبىر راحمات! ينشاللا, وزى­مىز­­دەگى قازاق دوستارىمنىڭ بىرىنە اۋدار­تىپ وقىتىپ تىڭدايمىن! راحمات, عابباس بەي, ءجۇز جاساڭىز, كوپ جازىڭىز! – دەدى شى­نايى ريزا بولىپ.

– عابباس جولداس, مىنا سىيىڭ عاجاپ بولدى, – دەدى شەراعاڭ.

ءازيز بەي:

– قالتاي بەي, كەلگەن سايىن ساعان جاڭا كىتابىمدى سىيلاۋشى ەدىم, بيىل ءالى شىققان جوق. سونان سوڭ سەن جالعىز ەمەس­سىڭ, جانىڭدا شەرحان بەي مەن عاب­باس بەي بار. سەندەرگە نە سىيلاسام ەكەن؟ – دەپ, بىزگە جىميا قاراپ: – ءا, ۇشەۋىڭە سۋرەت سالىپ بەرەيىن, ەسكەرت­كىش بولسىن, – دەدى دە, شولاق جەڭ اق كويلەگىنىڭ ءتوس قالتاسىنان شاعىن بلوكنوت, قالام الىپ, ۇشەۋمىزگە ءۇش پاراقشاعا سۋرەت سالىپ ۇسىندى. ماعان: «بۇل – بەيبىتشىلىك بالىعى» دەپ بەرگەن مىنا سۋرەتى, ارينە مەن ءۇشىن ەرەكشە قىمبات ەسكەرتكىش.

ءازيز بەيمەن ودان كەيىن ەكى مارتە اڭگىمەلەستىم. اڭگىمە تاقىرىبىمىز ارقيلى بولدى. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ كوبى ورىس تىلىنە اۋدارىلعان-دى. اۋدار­ما ساپاسىنا كوڭىلى تولا ما ەكەن, سونى بىلگىم كەلىپ, ۆەراعا:

– ءسىز ءازيز بەيدىڭ اڭگىمەلەرىن تۇپ­نۇس­قاسىنان وقيتىن شىعارسىز, ولاردىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى سىزگە ۇناي ما؟ – دەدىم. ول باسىن يزەدى دە, نەسينگە بىردەڭە ايتتى. سۇراعىمدى جەتكىزگەن سىڭايلى. ودان كەيىن: – مەنىڭشە, اۋدار­ما جاقسى, الايدا تۇپنۇسقانىڭ اتى – تۇپنۇسقا عوي, ءازيز بەيدىڭ كۇلكىسى ورىسشادا كەيدە سولعىن بولىپ قالادى, – دەدى دە, نەسينگە قارادى.

– ينشاللا, ورىس وقىرماندارىم­نىڭ قۇرمەتىنە شىنايى ريزامىن, ول اۋدار­ما­نىڭ جاقسىلىعىنان عوي. جالپى, مەن جۇرتتى كۇلدىرەيىن دەپ ادەيى كۇلكىلى ەتىپ جازۋدى ويلامايمىن. ىشكى-سىرت­قى ساياساتىمىزداعى, تۇرمىس-تىرشى­لى­گى­­مىز­دەگى كەم-كەتىكتى ءوزىم كورىپ-ءبىلىپ جۇر­گەن كۇيىندە ايتىپ بەرەمىن. سونىم وقىر­مان­دارعا ۇناسا, ول ماعان قۇداي بەرگەن جازۋشىلىق قابىلەت قوي. قۋانا كۇلەتىن جاع­داي بولماعاندا ادام نالىپ, اشىنىپ كۇلەدى ەمەس پە؟ مەن كوبىنەسە سولاي كۇلەمىن. مەنىڭ ۇستازىم – انتون پاۆلوۆيچ چەحوۆ. كۇلۋ ءۇشىن عانا وقي سالعانعا ونىڭ كۇلكىسى جەڭىل, قىزىقتى سياقتى كورىنەدى دەپ ويلايمىن, ال قاي­تا­لاپ, ويلانا وقىساڭ, قوعامىنىڭ, قور­شاعان ورتاسىنىڭ جان اۋىرتقان كولەڭ­كە­لى جاقتارىن عاجاپ اشىپ بەرەدى. سونى ءتۇيسىنىپ, چەحوۆتىڭ پورترەتىنە قارا­عا­نىم­دا كەيدە جىلاعىم كەلەدى, – دەگەن نەسين اڭگىمە اعىسىن باسقا ارناعا بۇ­را قويىپ, قازاق ءازىل-سىقاعىنىڭ قا­زىر­گى احۋالىن ايتىپ بەرۋىمدى قالادى. مەن بىلەتىنىمدى ايتىپ:

– جازعاندارىمىز باسپاسوزدە جاريا­لا­نىپ, كىتاپتارىمىز شىعىپ تۇرادى, – دەپ اياقتادىم.

– عابباس بەي, مەنىڭ اڭگىمەلەرىمدى ورىس­شاعا اۋدارمادان وقيسىز عوي, ­اۋدار­ماسى قانداي دەر ەدىڭىز؟

– ماعان ۇنايدى, اۋدارۋىما جەڭىل.

– كوپ اۋداردىڭىز با؟

ء–تورت اڭگىمەڭىزدى اۋداردىم. «ليتەرا­تۋر­نايا گازەتادا», تاعى ءبىر جۋرنالدا شىققاندارىن. ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىز بىزدە جوق, ەگەر بولسا, ءبارىن دە اۋدارار ەدىك, قازاق وقىرماندارى قولدارىنا تيگەن سول ازدىڭ وزىنە قىزىعىپ, بىزگە حات جازىپ, كىتاپتارىڭىزدى قايدان الۋعا بولاتىنىن سۇرايدى.

– سولاي دەڭىز. مەن بۇل جايتتى ماركوۆ­قا, لەنچكە ايتارمىن.

– قۇرمەتتى نەسين اعا, بىزدەگى ءبىرىن­شى اۋدارماشىڭىز – سىزگە كەشە سىي­لا­عان كىتابىمدا ايتىلعان وسپانحان اۋباكىروۆ, ول «احيرەتتەن كەلگەن حاتتار» دەگەن حيكاياتىڭىزدى اۋدارىپ, گازەتكە شىعاردى. وتە جاقسى اۋداردى, ءوزى جازعانداي جەڭىل وقىلادى. وسپانحان – ءازىل-سىقاعىمىزدىڭ ساردارى!

– راحمات, جاحسى, راحمات! – دەپ ءازيز بەي ەرەكشە ريزا بولدى. «اعا» دەۋىمنىڭ ماعىناسىن سۇراعان ۆەراعا «ستارشي برات» دەپ تۇسىندىرگەنمىن, الدە سول ءسوزىم اسەر ەتتى مە, نەسين, ءسال قيىقشالاۋ قويكوزى ك ۇلىمدەپ:

– عابباس بەي, لەنچكە تاپسىرامىن, ينشاللا ول مەنىڭ كىتاپتارىمدى سىزگە جىبەرتەدى, – دەدى.

…نەسين قۇرىلتايدىڭ اياقتالۋىنا قاراماي ەلىنە اتتانىپ كەتىپتى. ونى قالەكەڭنەن ەستىدىم.

– ءازيز بەي اعاڭ ساعان سالەم ايتتى, – دەپ جىمىڭدادى قالەكەڭ. – رەستوراندا وتىرعانىمىزدا «بيىل كىتابىم ءالى شىققان جوق» دەپ وتىرىك ايتۋعا ءماجبۇر بولىپتى. جاڭا كىتابىنىڭ ونشاقتىسىن الا كەلگەن ەكەن, وسىنداعى دوستارى تالاپ الىپ, ايتەۋىر ماعان بىرەۋىن ساقتاپتى. شەرحان ەكەۋىڭە سىيلارى بولماعان سوڭ, ماعان وڭاشادا بەردى. سول كىتابى, مىنە. تۇرىك تىلىندە. مۇنى دا اتتانارىندا ساعان بەر دەپ تاپسىردى. «عابباس بەيگە ارناپ سالىپ جىبەرەرمىن, ساعان سوندا قايتارار, وعان دەيىن تۇپنۇسقاسىمەن تانىسا بەرسىن», دەدى.

ول كىتابىنىڭ اتى – «دۇلەيلەر بوسادى». حيكاياتتار جيناعى.

ءازيز بەيدەن ماعان ارنايى كىتاپ كەلمەدى. ەلىنە ورالىسىمەن جاۋاپقا تارتىلىپ, «بايتال تۇگىل, باس قايعىعا ۇشىراعانىن» ەستىدىم. ونىڭ ەسەسىنە كەيىندە ماسكەۋدەن ورىس تىلىندەگى ءۇش جيناعىن جانە تۇرىك تىلىندەگى «Gol kroli» كىتابىن الدىم. كىم جىبەرگەنى اتاپ كورسەتىلمەپتى, «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان ەكەنى عانا ايتىلعان. سولاردان قازاقشالاپ: «فۋتبول كورولى» رومانىن, «اڭگىمە وقي وتىرىڭىز» دەگەن اتپەن اڭگىمەلەر جيناعىن – ەكى كىتابىن قازاقشالاپ شىعاردىم. جاقىندا روماندى قايتا قاراپ, جالپى تۇرىك الەمىنە «سۇلتان» ءسوزى ەتەنە عوي دەپ ويلاپ, «فۋتبولدىڭ سۇلتانى» دەپ وزگەرتتىم.

 * * *

قازاق وقىرماندار ءازيز نەسيننىڭ ءومىربايانىنان تولىق حاباردار ەمەس. اۋدارىپ شىعارعان ەكى كىتابىنا العى­سوزىم­دە, ودان بۇرىنعى ء«يا, ءازيز بەي, ءسىز كىمسىز؟» دەگەن ماقالامدا قىس­قا­شا عانا ايتىلدى.

بەكزادالار ارالى» قۇرامىنداعى – حايبەليادتا تۇراتىن جالشى تۇرىك ءازيز مەحمەتتىڭ وتباسىنا 1915 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 20-سى كۇنى ىڭگالاپ جار سالا كەلگەن تۇڭعىش نارەستەگە نۇسرەت دەپ ات قويىلىپتى. ول اراب ءسوزى­نىڭ ءمانى «اللادان مەدەت» ەكەن. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جالىنى شارپىپ تۇرعان شاناققالاداعى شاي­قاس­تا وتانداستارىنىڭ جەڭىسكە جەتۋىن جاراتقان يەگە جالبارىنا تىلەپ جۇرگەن اكە ىرىمداپ قويعان عوي. الايدا ۇلى ول اتىنان ەرجەتە بەرە «ايىرىلىپ قالدى». سەبەبىن جازۋشىنىڭ ءوزى ايتسىن: «بىزدە 1934 جىلى نىسپى جايىندا زاڭ شىقتى دا, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كۇللى ازاماتتارى وزدەرىنە جاڭاشا اتى-ءجون الۋعا مىندەتتى بولدى. اركىم كوڭىلى قالاعانىن كوزدەپ الا باس­ادى. كوپشىلىك قىزىق قوي, باز بىرەۋلەر ءتىپتى ءوزىنىڭ جاراتىلىسىنا جاراسپايتىن سوزدەرگە جارماس­تى. ءسويتىپ انشەيىندەگى سۋجۇرەكتەر – قاھارمان, ساراڭدار – جومارت, ءالجۋاز­دار – كۇشتى, كەدەيلەر – باي دەگەن ۇعىم بە­رەتىن اتى-ءجوندى شىمىرىكپەي يەلەنىپ شىعا كەلدى. ال جاقسىلىق نىشانى اتاۋلىدان ارقاشان ماقرۇم بولىپ جۇرەتىن مەن بايعۇسقا ەمەن-جارقىن نىسپى بۇيىرمادى. سودان سوڭ, امال نە, بىرەۋلەردىڭ اتى-جونىنە جاناسىپ, ور­تاقتاسىپ قالمايىن, زاڭعا تومپاق بولىپ جۇرەر دەپ توپشىلادىم دا, «نەسين» بو­لا سالايىنشى دەدىم. ونىڭ ءمانىسى: ء«اي, ءازيزدىڭ بالاسى, سەن كىمسىڭ ءوزى, نەسىڭ؟» دەگەنگە جاۋاپ ەدى. كۇندەردىڭ-كۇنىندە بىرەۋ-مىرەۋ: «ە, مۇنىڭ نە؟» دەي قالسا, ءوزىمنىڭ شىنىندا كىم ەكەنىمدى ويلاي جۇرەيىن دەگەنىم عوي». ء(ازيز نەسين. «مە­نىڭ ءومىربايانىم»).

نەسين دارىن بولعانىمەن, جولى داڭعىل بولدى دەۋگە كەلمەيدى. بيلىك دە­گەن سيقىرلى دۇنيەنىڭ كەم-كەتىگىن «سۋرەت­تەگەن» فەلەتونى شىققان سايىن سوتقا سۇيرەلىپ, تۇرمەگە توعىتىلا بەردى. قۇرىقتارىنا ىلىكپەس ءۇشىن قيتۇرقى بۇركەنشىك اتتارمەن جازسا دا, تاۋىپ الادى. ء«ازيز» دەپ اكەسىنىڭ اتىن دا پاي­دالانعانى كەيىن بەلگىلى بولدى ء(بىراز جۇرت ءوزىنىڭ اتى ءازيز ەكەن دەپ شاتاسىپتى).

نەسين جيىنى نەشە فەلەتون جاز­عانىن, سول ءۇشىن تۇرمەدە نەشە رەت, نەشە جىل وتىرعانىن ساناپ ايتقان ەمەس. «فەلەتون بىلاي تۇرىپتى-اۋ, سىقاق اڭگىمەم ءۇشىن دە تاياق جەدىم. اناۋ اڭگى­مەم­نىڭ, مىناۋ اڭگىمەمنىڭ كەيىپكەرى ءوزى ەكەنىن «دالەلدەگەندەر» مەنى تۇرمەدە جيىنى التى جىلداي ۇستادى, ونىڭ جارتى جىلىن ماعان ەگيپەتتىڭ كورولى فارۋك «سىيلادى», – مەن ءبىر اڭگىمەمدە «ونىڭ ار-ۇياتىنا ءتىل تيگىزىپ» قويىپپىن, سول ءۇشىن انكارانىڭ سوتىنان ءبىر-اق شىعارعانى عوي», دەگەنى عانا بار.

نەسين ادەبيەتكە قادامىن اقىن بولۋدى ارمانداۋمەن باستاپتى. اۋەلگى ليريكالىق ولەڭى 1939 جىلى «ەدي گيۋن» گازەتىندە شىققاندا اتاقتى اقىن اعاسى نازىم حيكمەت وعان: – ولەڭنىڭ باسىن اۋىرتپاي, اڭگىمەڭدى جازا بەرگەنىڭ ءجون بولار, – دەگەن كورىنەدى. ءىنىسى بالدەنبەي, وكپەلەمەي ءتىل الىپ, ءازىل-سىقاق جاققا ءبىرجولا كوشكەن. تۇڭعىش اڭگىمەسى 1943 جىلى «ميللەت» گازەتىندە باسىلىپتى. ءسويتىپ ول قالام ۇستاعان 56 جىل بويىندا ءازىل-سىقاق اڭگىمەلەرىنىڭ 34 جيناعى, ولەڭدەرىنىڭ 5 جيناعى, 8 رومانى مەن 6 پەساسى شىعىپ, الەم ادەبيەتىندەگى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ادەبي-عىلىمي ىسپەن دە شۇعىلدانىپ, «رەسپۋبليكا داۋىرىندەگى تۇرىك ءازىلىنىڭ تاريحى» دەگەن ەڭبەك جازدى ء(ۇش توم). جۋرنالشىلىق سۇحبات, رەپورتاج, ماقالا كىتاپتارى ءوز الدىنا جەكە الەم.

1976 جىلى «نازىم حيكمەت قو­عا­مىن» اشىپ, اقىننىڭ ادەبي ەڭبە­گىن ناسيحاتتاۋدى قولعا الدى جانە «بەي­بىت­شىلىكتى جاقتاۋشىلار قوعامىن» اشىپ, تەرمويادرولىق سوعىسقا, تۇركياعا امەريكان اسكەرلەرىن ورنالاستىرۋعا قارسى كۇش بىرىكتىرۋگە كىرىستى. سونىمەن قاتار 1976-1984 جىلدارى «تۇرىك جازۋشىلارى بىرلەستىگىن» ۇيىمداستىرىپ, تۇرىك قالامگەرلەردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداندى. ول يگى ىس­تەرىنە قارجى تابۋ ءۇشىن 1976 جىلى ء«ازيز نەسين قورىن» اشىپ, جىل سايىن ءبىر مىڭ بەت شاماسى كىتاپ شىعارىپ, ودان تۇسكەن قالاماقىنى ورتاعا سالىپ وتىردى.

1968 جىلعى ءبىر سۇحباتىندا نەسين: «مەن 53 جاستامىن. 53 كىتابىم 23 ەلدە 17 تىلدە باسىلىپ شىقتى. پەسالارىم 7 ەلدىڭ ساحناسىندا ءجۇرىپ جاتىر», دەدى. ازيا جانە افريكا جازۋشىلارىنىڭ بىرلەستىگى ادەبيەتتەگى اسا زور ەڭبەگى, قوعامدىق-ساياسي بەلسەندى قىزمەتى ءۇشىن ءازيز بەيگە 1974 جىلى «لوتوس» جۋرنالى سىيلىعىن بەردى.

…1971 جىلى بولار, نەسين, ايەلى – مەرال, ءۇش ۇلى مەن قىزى بار بەسەۋى وت­باسىلىق اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. وتاعاسى:

– مەرال, بالالارىم! مەن ءوزىم كورمەگەن راحات تۇرمىستى سەندەرگە كور­سەتە الدىم. اينالايىن بالالارىم, ار­قاي­سىسىڭا ءۇي, ساياجاي ساتىپ اپەردىم. جوعارى ءبىلىم الىپ, قىزمەت ىستەۋگە كىرىسە­تىن, ياعني ءوز توتەلەرىڭمەن ءومىر سۇ­رە­تىن كۇندەرىڭ دە جاقىن. سول كۇننەن باستاپ مەن قولىمداعى ارتىق اقشامدى, الاتىن قالاماقىمدى جەتىم بالالار ءۇيىن سالۋعا جانە سول ءۇيدى ۇستاۋعا جۇمساسام دەيمىن. ول ءۇشىن ارناۋلى قور اشامىن. مەن ولگەننەن كەيىن دە ماعان تيەسىلى قالاماقى كەلەتىن بولسا, ونىڭ دا سول قورعا قۇيىلۋىن زاڭداستىرامىن, – دەگەن كەزدە ورتانشى ۇلى ءالي اكەسىن قۇشاقتاي الىپ:

– كوكە, كوكە! ولمەشى! ولمەشى! ما­عان ءۇي دە, ساياجاي دا كەرەك ەمەس! – دەپ بوتاداي بوزداپتى. باسقا بالالارى دا قو­سىلا جىلاپ, اڭگىمە اياقتالماي قالىپتى.

الايدا نەسين وتباسىلىق اڭگىمەنى كوپ ۇزاتپاي تياناقتاپ, ايتقان ءۇيىن سالۋعا جەر الۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاجەت قۇجاتتاردى جاساتىپ, جارعىسى مەن باعدارلاماسىن جازىپ, ىسكە كىرىسىپتى.

…ىستانبۇلدىڭ باتىس جاعىندا, الپىس شاقىرىم جەردە, چاتالجا دەگەن شاعىن ەلدى مەكەن بار. باۋ-باقشالى. بيىك ءۇي دەگەندە كوزگە بىردەن تۇسەتىنى – 4 قاباتتى عيمارات. ول – ء«ازيز نەسين قورىنىڭ» قۇزىرىنداعى ينتەرنات. قوردىڭ باسشىسى – نەسيننىڭ ۇلى, فيزيكا-ماتەماتيكا جانە فيلوسوفيا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى, الگى «جى­لا­ۋىق» ءالي.

ينتەرناتقا 3-4 جاستاعى تۇلدىر جە­تىم بالالار جانە تۇرمىس جاعدايى وتە اۋىر وتباسىنىڭ سول جاستاعى بالالارى قابىلدانادى دا, ولار جاسى كامەلەتكە تولىپ, قالاعان وقۋىن ءبىتىرىپ, جۇمىسقا كىرىسكەنگە دەيىن وسىندا تەگىن تۇرادى. ينتەرناتتىڭ بيۋدجەتى – ءازيز نەسيننىڭ قالاماقىسى, ياعني ونىڭ تۇركيادا, شەتەلدەردە قايتالاپ شىعارىلىپ جاتاتىن كىتاپتارىنان, قويىلىپ جاتاتىن پەسالارىنان, نەسين شىعارماسى بويىنشا جاسالعان كينوفيلمدەردەن تۇسەتىن تابىستىڭ كەلىسىمدى شارت بويىنشا بەلگى­لەن­گەن پايىزى.

نەسين ينتەرناتتىڭ جارعىسى مەن باعدارلاماسىن جازعاندا قابىلداناتىن تۇرىك بالالارىن ەلدىڭ تاريحىن, عىلىم-ءبىلىمىن, حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن سىيلايتىن, انا ءتىلىن قۇرمەتتەيتىن يناباتتى, بىلىمگە, ەڭبەككە قۇشتار ەتىپ تاربيەلەۋدى قاداپ-قاداپ ايتقان. مەنىڭشە, ينتەرنات تۇلەگىن اتا­تۇرىكتىڭ وسيەتىنە ادال بولىپ: «مەن – تۇرىكپىن!» دەي الاتىن ازامات دارەجەسىنە جەتكىزۋدى كوزدەگەن.

– مەن جۇرتتان ەكى جايتتى عانا جاسىرا الدىم. ءبىرى – شارشاعاندىعىم, ەكىنشىسى – جاسىم. ەگەر ومىرگە ەكىنشى رەت كەلسەم, ازىراق شارشاۋدى ويلار ەدىم, ال جاسىم… كەيبىرەۋلەر: «سە­­­نىڭ ءوڭىڭ جاپ-جاس, باياعىدا وسىنداي ەدىڭ, قارتايماپسىڭ» دەسەدى. ە, ولار مە­نىڭ قارتايۋعا ۋاقىتىم بولماي جۇر­گەنىن قايدان ءبىلسىن! – دەپتى نەسين ءبىر سۇحباتىندا.

الەمگە تانىمال ءازيز نەسين 1995 جىلى, جاسى سەكسەنگە قاراعاندا قايتىس بولدى. شىعارمالارى ءوزىنىڭ عانا قا­جە­تى­نە ەمەس, حالقىنىڭ قاجەتىنە جا­را­­عان جازۋشى مەرەيلى, باقىتتى. ءازيز بەيدىڭ تۋىندىلارى الەمدىك ادەبي قۇندى­لىقتار قورىنا قوسىلدى, ياعني ول ەڭ با­قىتتى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.

ءازيز بەيدىڭ: «ەگەر مەن جارىق دۇ­نيە­گە قايتادان كەلسەم, وسى جولىممەن تاعى جۇرەر ەدىم, – دەپ «بىرسوزدىلىگىن» بايقاتىپ: – بىراق شىعارمالارىمدى قازىرگىسىنەن نەعۇرلىم كوپ تە جاقسى جازار ەدىم. الايدا ادامزاتتىڭ تاريحىندا و دۇنيەدەن ورالعاندار بولماپتى, ەندەشە مەن دە ورالماسقا وسى كۇيىمدە كەتە بارارمىن», دەگەنى ەسىمدە. عاجاپ كۇل­كىسىن قۇدىرەتتەندىرە تۇسۋگە قابىلەتى بارىن, تەك ۋاقىتى جەتپەسىن ايتقانى-اۋ!

نەسين اعامىزدى العاش جانە اقىرعى رەت كورگەنىمنەن بەرى دە 39 جىل ءوتتى. قو­ڭىر­قاي جىلى ءجۇزى – كوز الدىمدا, قوڭىر ءۇنى – قۇلاعىمدا.

عابباس قابىش ۇلى