ءوڭىردىڭ باستى سۋ كوزدەرى – جايىق, شاعان, دەركول, سارىوزەن, قاراوزەن باستاۋىن جوعارىداعى رەسەي فەدەراتسياسىنان الادى. بۇل وزەندەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا كەمەرى سوڭعى كەزدە كەمىپ, جىلاپ اعاتىن بولدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى كەيىنگى جىلدارى قايتالانىپ وتىرعان قۇرعاقشىلىق بولسا, سۋدى باستاۋىنان بۋىپ, ساۋداعا سالىپ وتىرعان كورشى مەملەكەتكە قىلار قاۋقار تاعى جوق.
جايىقتىڭ جانايقايىن جاقىندا عانا جازعانبىز. وبلىستىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە جاتقان بۇرىنعى بوكەيلىك, قازىرگى جاڭاقالا, بوكەي ورداسى, جانىبەك, قازتالوۆ اۋداندارى تىكەلەي رەسەيدەن كەلەتىن سۋعا مۇقتاج. بۇرىن قاراوزەن مەن سارىوزەن كوكتەم مەن كۇزدە تاسىپ اعىپ, نارىن قۇمىنىڭ شەتىنە دەيىن شالقىپ جاتاتىن. ايگىلى قامىس-سامار كولدەرى, اققۋ ۇشىپ, قاز قونعان ايدىندار, ماحامبەت جىرلاعان «قوعالى كولدەر, قوم سۋلار» بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان.
«بۇرىن جاڭاقالا اۋماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى 16 كول بار ەدى. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ەكى-اق كول قالدى, قالعانى قۇرعاپ كەتتى. بۇعان نەگىزگى سەبەپ – جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى تومەندەۋىنەن». بۇل – قۋاڭشىلىقتان ەڭ قاتتى زارداپ شەگىپ وتىرعان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ اكىمى ناۋرىزباي قاراعويشيننىڭ ءسوزى.
بىراق اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, جايىق وزەنى جاڭاقالاعا قاراي اقپايدى, كاسپيگە قۇيادى. جايىقتىڭ سۋىن جاساندى ارنالار ارقىلى وڭتۇستىك اۋداندارعا بۇرۋ – ادام قولىمەن جاسالعان ارەكەت. قامىس-سامار كولدەرىنىڭ نەگىزگى قورەگى, تابيعي تىنىسى جوعارىدا ايتىلعان سارىوزەن مەن قاراوزەن بولاتىن.
شولدەگەن مال, شاراسىز شارۋا
كۇنى كەشەگە دەيىن جاڭاقالا اۋدانى سالىستىرمالى تۇردە العاندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭ باقۋاتتى ءوڭىرى سانالدى. اۋداننىڭ نەگىزگى باعىتى – مال شارۋاشىلىعى. مۇندا 24 مىڭداي حالىق تۇرسا, 518 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراساق, مال باسى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا جاڭاقالا اۋدانى بويىنشا 70 919 باس سيىر, 182 028 قوي-ەشكى, 27 960 جىلقى جانە 659 تۇيە بار ەكەن. بيىلعى 8 ايدا اۋداندا 8 122,0 ملن تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى وندىرىلگەن. شارۋالار مالىن اسىلداندىرىپ, سوڭعى ءۇش جىلدا الىس-جاقىن شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى 3 584 سيىر, 426 قوي, 56 جىلقى ساتىپ الىپتى.
الايدا وسى جەتىستىكتىڭ ءبارى سۋ تاپشىلىعىنان قۇردىمعا كەتۋى ابدەن مۇمكىن. شارۋالار قازىردىڭ وزىندە دابىل قاعىپ, بەرىسى اۋدان اكىمى, ءارىسى رەسپۋبليكادان كومەك سۇراۋدا.
– مال ىشەتىن سۋ جوق. سوڭعى ەكى جىلدان بەرى كورىپ كەلە جاتقانىمىز وسى. اۋدان اكىمىنە تالاي باردىق, بىراق اۋدان اكىمدىگى دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ءىس ەمەس. مىڭداعان مال بالشىققا باتىپ قىرىلاتىن ءتۇرى بار. «سۋ جوق, رەسەي بەرمەي جاتىر» دەيدى, بىراق اۋىلداعى قازاق مالسىز وتىرا المايدى عوي. قالاي بولعاندا دا بۇل ماسەلە تەزىرەك شەشىلۋى كەرەك. وتە قيىن بولىپ تۇر, – دەيدى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى جەڭىسبەك احمەتوۆ.
ادىلبەك جانبولاتوۆ تا جاڭاقالا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, قوڭىرساي ارناسىنىڭ جاعالاۋىندا مال ۇستاپ وتىرعان وڭسارى دەگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى.
– وزەكتى ماسەلە – سۋ كەلمەي جاتىر. جىلدان-جىلعا مال ىشەتىن سۋ جوق. بيىل ءشوپ تە, مال ازىعى دا تاپشى. ءشوپتى باسقا اۋداننان بولسا دا ساتىپ الارمىز, ال سۋدى قايتەمىز؟. سۋ وتە تاپشى. بيىل جاز بويى ءۇش قۇدىق قازدىق. العاشىندا شىققان سۋ العاۋ, از-ماز اشىلاۋ ەدى. كەيىن ءتىپتى ۋداي بولىپ كەتتى. ۇكىمەتتەن كومەك سۇرايمىز, – دەيدى ادىلبەك جانبولات ۇلى.
ادىلبەكتىڭ شارۋاشىلىعىندا 100-گە تارتا سيىر, 400-دەي قوي, 5-6 ءۇيىر جىلقى بار. بۇگىندە وسى مالدىڭ سۋ ىشەمىن دەپ بارىپ بالشىققا باتىپ قالۋى كوبەيگەن. ءتىپتى كۇن سايىن دەۋگە بولادى.
«مەملەكەتتىڭ ءوزى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك» دەگەن سوڭ ءبارىمىز نەسيە الدىق, ءتورت ت ۇلىك مالدى كوبەيتتىك. سول مالدىڭ تولىمەن نەسيەمىزدى جاۋىپ وتىر ەدىك. الدا نە بولاتىنىن بىلمەيمىز. قيىن بولعالى تۇر» دەيدى جاڭاقالالىق شارۋالار.
حالىقتىڭ تالابى
جاقىندا جاڭاقالا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى مەن شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارى بىرىگىپ, مىناداي ارىز جازدى:
«بيىل جىل باسىنان باستاپ اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى اۋداندا مال ازىعىن دايىنداۋ, مالدى سۋارۋ جاعدايى كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر. بيىل اۋدانعا سۋدىڭ از مولشەردە بەرىلۋىنە بايلانىستى سۋدى تەك مالدىڭ ىشۋىنە پايدالانىپ, شابىندىق, كولدىكتەرگە شىعارماۋ جونىندە كەلىستىك. بارلىق شارۋا قوجالىعى وسى كەلىسىمدى ۇستاپ كەلدىك. الايدا قازىرگى تاڭدا كوشىم كانالىنان كەلەتىن سۋ ءوز دەڭگەيىندە باراتىن جەرىنە جەتپەي, جالتىركول كولى قۇرعاپ قالدى. قازتالوۆ اۋدانى, تالدىاپان ەلدى مەكەنى, قايشا قۇدىق كانالى ارقىلى كەلەتىن سۋ مۇلدەم جوق. اتاپ ايتقاندا, پياتيمار اۋىلدىق وكرۋگى اققۇس ەلدى مەكەنىنەن باستاپ ماستەكساي اۋىلدىق وكرۋگى, مۇقىر ەلدى مەكەنى ارالىعىنداعى كانالدار تۇگەل قۇرعاپ, سول كانالداردىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنا سۋ جەتپەي, مال باعۋ قيىنداپ وتىر. وسى جاعدايدى وبلىس باسشىسىنا نەمەسە ۇكىمەت باسشىلارىنا دەيىن جەتكىزىپ, سۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز».
شاراسى تاۋسىلىپ, شەگىنەرگە جەر قالماعان جاڭاقالالىق شارۋالار اۋدان اكىمىمەن بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ, وڭىرگە كەلگەن وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار مانكەەۆكە دە ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى.
– جاڭاقالا اۋدانىنىڭ سۋلاندىرۋ جۇيەسى نەگىزىنەن كوشىم, قاراوزەن مەن سارىوزەنگە بايلانىستى. ال بۇل وزەندەردىڭ سۋ كولەمى رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا ورنالاسقان سۋ قويمالارىنداعى سۋ قورىنا تىكەلەي تاۋەلدى. سوڭعى 3 جىلدا وسى وزەندەردەن كەلەتىن سۋ كولەمى وتە از بولعاندىقتان اۋداندا سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر, – دەيدى اۋدان اكىمى ن.قاراعويشين.
جاڭاقالادا سۋ تاپشىلىعى سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى قايتالانىپ وتىر. نەگە ماسەلە دەر كەزىندە شەشىلمەيدى؟ نەلىكتەن الدىن الا قام جاسالمايدى؟
بيىل مال ازىعى تاپشىلىعىنان ءشوپتىڭ باعاسى اسپانداپ كەتتى. ءالى جەتكەن قوجالىقتار الىس اۋدانداردان تاسىپ اكەلۋدە. نەگە اۋدان باسشىلارى وسى ءىستى ورتالىقتان ۇيىمداستىرىپ, مالشىلارعا كومەكتەسپەيدى؟ جوعارىداعى قيىندىقتار سەبەبىنەن شارۋالار بانك الدىنداعى نەسيەسىن ۋاقىتىندا تولەي الماي قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. مۇنداي جاعدايدا ولارعا جەڭىلدىك, نەسيە كانيكۋلى بولا ما؟ الدە اركىم ءوز قايعىسىمەن بەتپە بەت قالا بەرە مە؟
مىنە, اۋىل حالقىن الاڭداتقان ماسەلە وسى.
– جاڭاقالادا ادال ەڭبەك ەتىپ, نەسيە الىپ, مال باسىن كوبەيتكەن شارۋالار كوپ. بىراق ولاردىڭ الداعى قىستان قالاي شىعاتىنى بەلگىسىز. مەملەكەت تاراپىنان, جوعارىدان قولداۋ بولماسا, قازىرگى قىسىلتاياڭ حالدەن قالاي شىعاتىنىمىزدى تۇسىنبەيمىن, – دەيدى اۋىل كاسىپكەرى تالعات بايكەنوۆ.
كۇتكەن سۋ كەلە مە؟
نەگىزى, قاراوزەن مەن سارىوزەنگە رەسەي جاعىنان كەلەتىن سۋ قارجىعا عانا تىرەلىپ تۇر. اقىسى تولەنسە, ورىستار سۋدى سول ساتتە قاجەتتى كولەمدە جىبەرۋگە ءازىر. 2020 جىلى قاراوزەن مەن سارىوزەنگە سۋ ساتىپ الۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 439,0 ملن تەڭگە بولىنگەن. بۇل 80,3 ملن تەكشە مەتر سۋ الۋعا جەتەدى. ال باتىس قازاقستان وبلىسى قوسىمشا تاعى 1 ملرد تەڭگەنىڭ جوبالىق قۇجاتىن جاساپ, رەسپۋبليكادان قارجى سۇراعان. بۇل جىل باسىنان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان, ازىرگە شەشىلمەگەن ماسەلە بولاتىن. قازىرگى قيىن جاعداي, جاڭاقالالىق شارۋالاردىڭ جانايقايى ءتيىستى ورىنداردىڭ قۇلاعىنا جەتكەن ءتارىزدى.
– بيىل رەسەيدەن قاجەتتى سۋ مولشەرىن الۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن باتىس قازاقستان وبلىسىنا 2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. قازىرگى جاعدايدى ەسكەرىپ, تاعى دا قولداپ وتىر, شەشىم شىقتى. رەسەي تارابى ءبىزدىڭ وزەندەرگە سۋ بەرۋدى ادەتتە قازان ايىندا توقتاتاتىن ەدى. بيىل 24 قاراشاعا دەيىن سوزىپ وتىر. قازىر 3 تەكشەمەترگە دەيىن سۋ بەرىلىپ جاتىر. بۇيىرسا 1-2 اپتادا سۋ بولادى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى امانجول الپىسباەۆ.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, جاڭاقالا اۋدانىندا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلاردىڭ سانى بىلتىرعىدان ازايعان. وزەن-كول تارتىلىپ, ورنىندا قالعان تۇزدى توپىراق اۋاعا ۇشىپ, ەكولوگيالىق اپاتتىڭ دا اۋىلى الىس ەمەس سياقتى.
«قوعالى كولدەر, قوم سۋلار,
كىمدەرگە قونىس بولماعان؟!», دەپ ماحامبەت جىرلاعان قۇتتى قونىس, بالىعى تايداي تۋلاعان باراقاتتى ولكە – جاڭاقالا جەرىنە كومەك كەرەك. شۇعىل.
باتىس قازاقستان وبلىسى
