قازاقستان • 16 قازان، 2020

قازاق عىلىمىنىڭ قوس بايتەرەگى

56 رەت كورسەتىلدى

قاي كەزدە دە ۇلت بەدەلى  تانىم مەن تاعىلىمدى ەگىز ورگەن تۇلعالارمەن تۇعىرلى. حالقىنىڭ قاسيەت-قالىبىن تەرەڭنەن زەردەلەپ، ۇرپاققا ۇران ەتكەن اعا بۋىننىڭ ءجۇرىپ وتكەن دارا جولى كەيىنگىلەر ءۇشىن ولمەس ونەگە، اينىماس قازىق. اياۋلى شاھار الماتى تورىندە قازاق عىلىمى مەن رۋحانياتىنىڭ وركەن جايۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىمدار مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى مەن ورازاق سماعۇل ۇلىنىڭ 90 جاسقا تولۋىنا ارنالعان «اسىل ادام اينىماس» اتتى القالى جيىن ءوتتى.

ۇلتتىق كىتاپحانا عيماراتىندا سالتانات قۇرعان تاعىلىمدى باسقوسۋدى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىردى. ايتۋلى شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ، الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرجان قوجاعاپانوۆ، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى، مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ، قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ، تانىمال ابايتانۋشى، پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى، انتروپولوگ عالىم، اكادەميك ورازاق سماعۇل ۇلى، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تاحير بالىقباەۆ، سونىمەن قاتار بىرقاتار عىلىمي ينستيتۋت باسشىلارى مەن بەلگىلى عالىمدار قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جەتكىزگەن مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قوس مەرەيتوي يەسىنە ارنايى قۇرمەت كورسەتتى. ءوز كەزەگىندە قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى اباي جىلىندا ءوتىپ وتىرعان شارانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ، م.مىرزاحمەت ۇلى مەن  و.سماعۇل ۇلىنىڭ وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ولشەۋسىز ەڭبەگىن جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى.

– عۇمىر بويى كەمەل ءبىلىم مەن كەلەلى تاجىريبەلەرىن كەلەشەك ۇرپاق جولىنا باعىتتاپ، وتاندىق عىلىمنىڭ وتىمەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىققان، سارابدال ساتباەۆتاردىڭ سارقىتىنداي ساقتالعان تۇعىرى بيىك قوس تۇلعامىزدىڭ مەرەيتويى بارشا قازاق عىلىمىنىڭ جانە ۇلت رۋحانياتىنىڭ ورتاق مەرەكەسى. قوس تۇلعانىڭ تالاي تاۋقىمەت پەن «تار جول، تايعاق كەشۋدە» تابانى سىزداماي، تاۋانى شاعىلماي، ساعى سىنباي، قايراتى مۇقالماي العا ۇمتىلعان ەرەكشە ەرىك جىگەرى عىلىم جولىن تاڭداعان تالاپكەر جاستارعا عيبرات بولۋى ءتيىس. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى ويراندا امان قالىپ، سوعىستىڭ سۇراپىل جىلدارىن باستان وتكەرگەن، كەڭەستەر وداعىنىڭ سولاقاي ساياساتىنا قاراماستان قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسى مەن شىققان تەگىن تەرەڭنەن زەردەلەگەن اكادەميكتەرىمىزگە ءبىز قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە ارتىق ەمەس. مەكەمتاس اعامىز ۇزاق جىلداردان بەرى ابايتانۋ سسالاسىنا تەڭدەسى جوق ولجا سالىپ، ونەگەلى مەكتەپ قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان اقساقالىمىز. اسىرەسە، ابايدىڭ شىعىسپەن بايلانىسىن جاڭاشا زەردەلەپ، تۇركى دۇنيەسىنەن شىققان دانالاردىڭ مول مۇراسىن جاس ۇرپاققا تانىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بيىلعى ۇلى ويشىلىمىز اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق تويىمەن مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ مەرەيلى جاسىنىڭ تۇسپا-تۇس كەلۋىن دە ايرىقشا ءمانى بار سايكەستىك دەپ بىلەمىز. ويتكەنى حالقىمىز مەكەمتاس اعانى باس ابايتانۋشى دەپ سانايدى. بۇل كەشە عانا سەمەيدە ابايتانۋشىلارمەن وتكەن كەزدەسۋدەگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ايتقان ءوز ءسوزى. زامانا زاڭعارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باتاسىن الىپ، قاجىم جۇماليەۆتىڭ ءتالىمىن كورگەن بىلىكتى عالىم رەتىندە جازعان ىرگەلى ەڭبەكتەرى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قوماقتى قازىناسىنا اينالۋدا، – دەپ اتاپ ءوتتى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.

مەرەيتوي يەسىنىڭ ياسساۋيتانۋعا جانە حالقىمىزدىڭ داڭقتى باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى مۇرالارىن جيناقتاپ زەرتتەۋگە قوسقان ايتۋلى  ەڭبەگىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكەن قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى، وتاندىق انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى، الەمگە تانىمال عالىم ورازاق سماعۇل ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك جولىنا دا ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى.

– ورازاق سماعۇل ۇلى وت-جالىندى جيىرما جاسىندا ايگىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ  اق باتاسىن الىپ، باتىل تاڭداۋ جاساپ، كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كۇردەلى كەزىندە وتاندىق انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالدى، قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن انىقتاۋعا العاش قادام جاسادى. وسى جولداعى قاجىرلى ەڭبەگى مەن تاباندى عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا ءتول تاريحىمىز مىڭداعان جىلعا تەرەڭدەي ءتۇستى. كوپتەگەن بىلىكتى شاكىرت دايىنداپ، انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ ۇلتتىق مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ورازاق اعامىز كەزىندە بۇرمالانعان تاريحىمىزدى قايتا پايىمداۋعا، جوعالعان قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋگە توقسانعا كەلسە دە توقتاماي اتسالىسىپ كەلەدى، – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.

4156

بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگىن العان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ سانالى ءومىرىن ەل بولاشاعىنا ارناعان سارابدال تۇلعالاردىڭ ونەگەسى ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ مايەگىنە اينالعانىن ايتا كەلىپ، مەرەيتوي يەلەرىنە ۆەدومستۆانىڭ ارناۋلى توسبەلگىلەرىن تابىس ەتتى.

وتاندىق عالىمداردىڭ وتتى ىقىلاسىن جولداعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ، قوس عالىمنىڭ ابايتانۋ جانە وتاندىق انتروپولوگيا سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ايرىقشا ەكەنىن، ال بارشا قابىرعالى قالامگەرلەر اتىنان ىزگىشۋاق لەبىزىن بىلدىرگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت توقساننىڭ تورىنە شىققان قوس ابىزدىڭ تەلەگەي-تەڭىز مۇراسى تۇتاس ۇلت ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ جاۋھارىنا اينالعانىن  ايتتى.

789

باسقوسۋ بارىسىندا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى مەن ورازاق سماعۇل ۇلىنىڭ جاڭا شىققان ەڭبەكتەرى تانىستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا، بۇگىنگى باس ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «ابايدىڭ شىعىستىق الەمى» دەپ اتالاتىن تۇركى اكادەمياسى جارىققا شىعارعان زەردەلى ەڭبەگى ابايتانۋ سالاسىنىڭ كەڭەس داۋىرىندە ايتىلماي كەلگەن كوپتەگەن اقيقاتىن جان-جاقتى زەردەلەپ كورسەتكەن.

ال وتاندىق انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ورازاق سماعۇل ۇلىنىڭ «قازاق حالقى جانە اتا تەگى» اتتى ەڭبەگى (ا.سماعۇلوۆامەن بىرگە) مىڭجىلدىقتاردان تامىر تارتاتىن تاريحىمىزدى انتروپولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭ تالداپ، قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگىن عىلىمي دايەكتەرمەن ايقىنداپ بەرگەن.

ءسوز ورايى كەلگەندە، وقىرمانعا جول تارتقان وسىناۋ  بىرەگەي باسىلىمدار عىلىمعا، تۇركولوگيا سالاسىنا قوسىلعان ولجا بولعانىن سۇيىنشىلەپ ايتا كەتكەن ءلازىم. القالى جيىن اياسىندا مەرەيتوي يەلەرىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرى بويىنشا «ۇلتىن ۇلىقتاعان تۇلعالار» اتتى ارنايى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ، تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسىلىمدارى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

2021 جىلعى ورازا كەستەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 15:36

ءدۇبىرلى «دالا ديدارى»

ونەر • بۇگىن، 08:34

تۇيە كوتەرگەن تيمۋر

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جىگەر جانىعان جۇزدەسۋ

ساياسات • بۇگىن، 08:26

ۆاكتسينالاۋ – ماڭىزدى مىندەت

ۇكىمەت • بۇگىن، 08:17

قاراعاندىدا كارانتين كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ۇقساس جاڭالىقتار