بۇل تۋرالى الماتى جەدەل شۇعىل كومەك كورسەتۋ اۋرۋحاناسىنىڭ پسيحولوگى گۇلنارا دوششانوۆا اڭگىمەلەيدى. الدىمەن گۇلنارا حاليدينقىزىنىڭ ەلىمىزدىڭ جەتەكشى مەديتسينالىق مەكەمەلەرىندە 27 جىلدىق كلينيكالىق تاجىريبەسى بار ەكەنىن العا تارتا كەتەيىك. ءارى كارانتين كەزەڭىندە «قىزىل ايماقتا» ناۋقاستار مەن دارىگەرلەرگە كومەكتەسكەن ەڭبەگى بار. وسى ارادا پسيحولوگ-دارىگەرگە قويىلعان ساۋالدار قوعامعا ورتاق, ءجيى قوياتىن ساۋالداردىڭ جيىنتىعى دەۋگە بولادى.
– ادامدار قازىر باستان كەشىپ وتىرعان جاعداي – اپاتيا مەن اشۋدىڭ قوسپاسى. كوروناۆيرۋس تاقىرىبى اۋىزەكى اڭگىمەدەن بىرتىندەپ جوعالىپ كەلە جاتىر. قاۋىپ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعان سياقتى, ەندى وعان قاتىستى قانداي دا ءبىر ارەكەت ەتۋگە كۇش قالمادى. شىن مانىندە, ۇزاقمەرزىمدى تورىعۋ ءبىزدى سارقىلۋعا اكەلەدى. تالاي ادام پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كۇيىپ كەتتى, سوندىقتان اپاتياعا ۇشىرايدى. ءبىزدىڭ اشۋىمىز كوبىنەسە «بۇل بالە قاشان اياقتالادى؟» دەگەن سۇراقتان كورىنىس تابادى. بىراق ءبارى قالىپتى جاعداي. ەڭ باستىسى – قورىقپاۋ جانە ۇرەيلەنبەۋ. مەنىڭشە, جاعدايدىڭ ءبىرىنشى تولقىن كەزىندەگىدەن قيىن بولۋى ەكىتالاي, سوندىقتان كوپ ۋايىمداۋدىڭ قاجەتى جوق. ول كەزدە ءبارىمىز بۇعان ەكونوميكالىق, مەديتسينالىق تۇرعىدان دايىن بولمادىق. ال ەندى بىزدە تاجىريبە بار, ياعني ەكىنشى تولقىن سالىستىرمالى تۇردە جەڭىلىرەك ءوتۋى كەرەك. قازىر مەن سىزگە ءوزىڭىز اسەر ەتە الاتىن, باسقارا الاتىن ءارى شەشە الاتىن ماسەلەنى عانا تاڭداپ, قالعان نارسەنىڭ ءبارىن ۇشاقتاعىداي جىبەرۋگە كەڭەس بەرەمىن, – دەيدى دارىگەر.
– مۇنىڭ بارىنە ءتوزۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق رەسۋرستارىمىز بار ما, ونى قالاي جانە نەمەن جىگەرلەندىرۋ كەرەك؟
– كوروناۆيرۋستان قورقۋدى تولىعىمەن جەڭۋ الدەكىمنىڭ قولىنان كەلەتىنى ەكىتالاي. بۇل قاجەت تە ەمەس. ويتكەنى بۇل ادامدى كارانتيندىك شارالارعا نەمقۇرايلى قاراۋعا جانە ول ءوز كەزەگىندە اۋرۋ قاۋپىنىڭ ارتۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن ەڭ جاقسى نارسە – سابىر ساقتاۋ مەن بارلىق ساقتىق شارالارىن ورىنداۋ. قازىرگى جاعدايدا ينفەكتسيادان قورقۋ قالىپتى جاعداي. سوندىقتان ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ءمانى جوق. ەڭ باستىسى, ونىڭ فوبياعا اينالۋىنا جول بەرمەۋ.
– ءسىز «قىزىل ايماقتا» جۇمىس ىستەدىڭىز, پاتسيەنتتەر سىزگە قانداي سۇراقتار قويدى جانە ولارعا قالاي كومەكتەستىڭىز؟
– مەن 3 ايعا جۋىق «قىزىل ايماقتا» ۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاستارمەن جۇمىس ىستەدىم. ناۋقاستاردىڭ كوپشىلىگىن مازاسىزدىق, دۇربەلەڭ, ءولىم قورقىنىشى, ەشقاشان ەمدەلمەۋ ۇرەيى مازالادى. ولاردا وزدەرىن باسقارا الماۋ جانە دارمەنسىزدىك سەزىمدەرى بولدى, تىنىس الۋداعى قيىندىقتاردى سەزىندى. بۇل ولار ءۇشىن وتە قورقىنىشتى بولدى. ولارمەن ۇنەمى اڭگىمەسىپ, كونسۋلتاتسيالار بەردىم. قورقىنىش دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا پسيحوكوررەكتسيالىق جۇمىس جۇرگىزدىم, سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىق قاۋپىن جويدىم. ءيا, مۇنداي دا ناۋقاستار بولدى.
– كوۆيد شىنىندا دا پسيحيكاعا اسەر ەتە مە؟
– ءيا, وكىنىشكە قاراي, كوۆيد ادامداردىڭ پسيحيكاسىنا اسەر ەتتى. بۇل اسىرەسە اۋىر سىرقاتتانعان ناۋقاستاردا ايقىن بايقالدى. مازاسىزدىق, تورىعۋ, كۇيزەلىس, ءتىپتى سۋيتسيد ينفەكتسيانىڭ جاڭا «جاناما اسەرلەرىنە» اينالدى. سونىمەن قاتار «سىنعان جۇرەك سيندرومى» نەمەسە سترەستىك كارديوميوپاتيا دەپ اتالاتىن سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋدىڭ تانىمالدىلىعى ارتىپ كەلەدى. اتالعان سيندروم كەزىندە سول جاق قارىنشانىڭ الدىڭعى قابىرعاسىنىڭ ميوكارد ينفاركتىسىنە ءتان ەكگ-ءنىڭ وزگەرۋىمەن قاتار جۇرەتىن جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگىنىڭ نەمەسە كەۋدە قۋىسىنىڭ اۋىرسىنۋى ورىن الادى.
– نەلىكتەن ادامداردىڭ كوپشىلىگىنە وقشاۋلاۋ مەن كارانتين مورالدىق تۇرعىدان وتە قيىن ءتيدى؟
– 2020 جىل – سەنىمسىزدىك پەن ۇلكەن الاڭداۋشىلىق جىلى. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا بۇكىل الەمدە العاش رەت ءوزىن-ءوزى وقشاۋلاۋ رەجىمى ەنگىزىلدى. 3 ايعا جۋىق ءبىزدىڭ ادەتتەگى قالىپتى ءومىرىمىز توقتاپ قالدى, جۇمىس پەن وقۋ ونلاين رەجىمىنە اۋىستىرىلدى, دوستارمەن جانە تۋىستارمەن كەزدەسۋلەر تەك بەينەبايلانىس ارقىلى مۇمكىن بولدى. ءبىز ءوزىمىزدى كوروناۆيرۋستان قۇتقارۋ ءۇشىن وقشاۋلاندىق. بىراق ءوزىمىزدى وزىمىزدەن قۇتقارا الدىق پا؟ كوپشىلىك وقشاۋلانۋعا توزبەدى. سوندىقتان ادامدار كۇيزەلىسكە ءجيى بەرىلە باستادى. مازاسىزدىق پەن دۇرلىگۋ كۇشەيىپ, «پارانويا» دەڭگەيى جوعارىلاپ, انىق ويلاۋ قابىلەتى تومەندەدى.
وقشاۋلاۋ كەزىندە كوبىنە بولىپ جاتقان وقيعالارداعى تۇسىنىكسىزدىك, ناقتى نۇسقاۋلاردىڭ بولماۋى جانە ءارتۇرلى دەرەككوزدەن دايەكسىز اقپارات الۋ سالدارى وتە جاعىمسىز اسەر ەتتى.
– ءسىز تاجىريبەلى پسيحولوگ رەتىندە «پاندەميا كەزىندە ادامدار نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن نۇسقاۋلىق بەرە الاسىز با؟
– ۇرەيلەنبەڭىز! اقپارات كوزدەرىن باقىلاڭىز. ونىڭ اسەر ەتۋىنە جول بەرمەڭىز. ءوزىڭىز ءۇشىن ۋلى ەمەس, پايدالى بولاتىن اقپاراتتىڭ وڭتايلى مولشەرىن انىقتاڭىز. ادامدار كارانتين مەن اۋرۋدان مىقتى بولۋى كەرەك. «اۋىرماۋ» تاپسىرماسىنان باسقا, ءسىز ءوز ءومىرىڭىزدى جاڭا فورماتتا قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىن ويلاۋىڭىز كەرەك. اۋرۋ – شكافتاعى سورە عانا, تۇتاس شكافتىڭ ءوزى ەمەس. اۋرۋ – مەن ەمەس, اۋرۋ مەندە بار. اۋىرىپ قالامىن دەگەن ۋايىم نەمەسە ونسىز دا جايىلعان ۆيرۋس ءسىزدىڭ تولىق تۇلعاڭىزدى قامتىپ الماۋى ماڭىزدى. كارانتيننەن باسقا ومىردە نە بار؟ ۆيرۋس باسقانىڭ ءبارىن جوق قىلمايدى. ادامدا ءۇمىت, سەنىم, راقات, ونەر, سۇلۋلىق, باۋىرمالدىق پەن شىعارماشىلىق بار.
قيراندىلاردى قايتا قۇرۋ, ءومىردى ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى. كۇندەلىكتى تۇراقتى ارەكەتتەر تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. ەگەر بۇرىن ۇيىمدار, مەكتەپتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر, جۇمىس ءومىر قۇرىلىمىن قۇرعان بولسا, ەندى ءسىز ءوز ءومىرىڭىزدى ء«وز بەتىڭىزشە» قۇرۋعا ءتيىسسىز.
وزگەرەتىن جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ كەرەك. ەسىڭىزدە بولسىن, ەگەر جاڭبىر جاۋسا, وندا ءسىز قولشاتىر الىپ, ودان ءارى ءوز كاسىبىڭىزبەن اينالىسۋىڭىز كەرەك. ۇمىتسىزدىك پەن جاعىمسىز جاعدايلارعا بەرىلۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزىڭىزدى جاقسىلىققا باۋلىپ, ومىرگە وڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا تىرىسىڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن, ءبىز بۇعان دەيىن دە كوپ نارسەنى باستان وتكەردىك, بۇل دا وتەدى. ءومىر وزگەرىستەردەن تۇرادى. ال ءبىزدىڭ تۇراقتىلىققا دەگەن ماحابباتىمىز ادامدى جالقاۋ قىلادى. سوندىقتان جاڭا ماسەلەلەرمەن بىرگە جاڭا مىندەتتەر, مۇمكىندىكتەر مەن شەشىمدەر كەلەدى. «مەن نەگە اسەر ەتە الامىن, نە ىستەي المايمىن؟» دەپ وزىڭىزگە سۇراق قويىڭىز. ەگەر ءسىز جاعدايدى وزگەرتە الساڭىز, ارەكەت ەتىڭىز, وزگەرتە الماساڭىز, باقىلاڭىز. ەڭ باستىسىن ەستە ۇستاڭىز, پاندەميا وتەدى جانە ونىمەن بايلانىستى دۇربەلەڭ دە وتەدى. ەگەر ءسىز وعان مويىنسۇنباساڭىز جانە ءبارىن دۇرىس جاساساڭىز, ەشكىم زارداپ شەكپەيدى. كارانتين اياقتالعاننان كەيىن قيىن جاعدايدىڭ سىزگە كۇش بەرگەنىن تۇسىنەسىز. وزىڭىزگە مۇقيات بولىڭىز, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ۇستانىڭىز, ءبارى جاقسى بولادى.
الماتى
