– تىلەكتەس يساباي ۇلى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزگى دامۋ كەزەڭدەرى تۋرالى ايتساڭىز؟
– 2010 جىلدان باستاپ جوبالاردى باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن قازۇاۋ الەمدەگى ەڭ ۇزدىك شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 13 ساراپشىسىنىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ ءۇردىسىن باستادى.
2015 جىلى قازۇاۋ كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ (كەاق) جاڭا ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىنا اۋىستى. ول 3 اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىن, 16 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن, 18 تاجىريبە ستانساسىن, 6 ءبىلىمدى تاراتۋ ورتالىعىن, اگروتەحنولوگيالار مەن اگروقۇرىلىمداردى كوممەرتسيالاندىرۋ مەن ترانسفەرتتەۋ ورتالىعىن بىرىكتىرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جاڭادان قۇرىلعان «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىم-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ» (كەاق) قۇرامىنا ەندى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە اكادەميالىق ەركىندىك الۋعا, اۆتونومياعا كوشۋگە, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اتسالىسادى, سوندىقتان تەرەڭ ءبىلىم مەن وزىق عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس ارقىلى ماماندار دايارلاۋ كۇشەيتىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ءوزارا ارەكەتتەستىگى بويىنشا جۇيەلى جۇمىس ىستەۋگە كوپ كوڭىل بولىنەدى. وسى ماقساتتا تۇلەكتەردىڭ قۇزىرەتتىلىگى مەن ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىسىنا اسەر ەتەتىن كەرى بايلانىس تەتىگى ازىرلەندى.
2020-2024 جىلدارعا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جاسالدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەتىستىككە جەتۋىنە ىقپال ەتەتىن فاكتورلار: ۇزدىك حالىقارالىق وقۋ باعدارلامالارىن جانە زاماناۋي زەرتتەۋ ادىستەمەلەرىن ۇنەمى ىزدەۋ, قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىندىك ءادىسناماسىن ترانسفەرتتەۋ جانە بەيىمدەۋ; جەتەكشى پروفەسسورلاردى تارتۋ, جۇمىسقا شاقىرۋ مۇمكىندىگى; تالاپكەرلەردىڭ ساپالى قۇرامىن دايىنداۋ; ءوز قارجىمىزدىڭ ەسەبىنەن ينفراقۇرىلىمدى كەڭەيتۋ; مەنەدجمەنتتىڭ ءتيىمدى دامۋى كوشباسشىلىقتى, ستراتەگيالىق كوزقاراس پەن يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋ.
زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستاندىق مودەلى قۇرىلىپ, ونى ەلىمىزدەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر باستى نازاردا ۇستايدى. ونىڭ 20-سى ءبىزدىڭ ترانسفورماتسيالانۋ تاجىريبەمىزدى قابىلداپ جاتىر. جاسالعان مودەل تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا ۇسىنىلدى.
جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت 9 حالىقارالىق جانە ۇلتتىق رەيتينگتەردە لايىقتى ورىن الدى. 2018 جانە 2019 جىلدارى QS الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگىندە وقۋ ورنىمىز 651-ورىنعا يە بولدى. سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇلكەن سەرپىلىس جاساپ, 60 ساتىعا كوتەرىلىپ, 591-ورىنعا يە بولدى. ماقسات – 2024 جىلعا قاراي QS-400 رەيتينگىمەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت بولۋ.
– ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي جۇمىس قانداي دارەجەدە جۇرگىزىلەدى جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە قانداي تابىستارعا جەتتىڭىزدەر؟
– ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرى قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. باستى ماقسات – باسەكەگە قابىلەتتى ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ۇلعايتۋ, سونداي-اق 2022 جىلعا قاراي ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ.
USDA قولداۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق اگروتەحنولوگيالىق حاب اشىلدى. ونىڭ ميسسياسى – ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنە ۇزدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا بىلىمدەردى ىزدەۋ, تارتۋ جانە ترانسفەرتتەۋ. اگروحابتا 100-گە جۋىق عىلىمي-زەرتتەۋ, ەنگىزۋ جانە حالىقارالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى. اگروحاب قۇرامىنا 7 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 8 يننوۆاتسيالىق ورتالىق, 49 عىلىمي زەرتحانا كىرەدى. ولار حالىقارالىق اگەنتتىكتەرمەن اككرەديتتەلگەن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جانە اگروقۇرىلىمدار عالىمدارىنىڭ ۇجىمدىق پايدالانۋىنا قولجەتىمدى.
ادب جانە ميچيگان شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بىرلەسە وتىرىپ, 14 زاماناۋي زەرتحانالارى بار حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى – سۋ حابى اشىلدى, جەر جانە كليمات حابتارى قۇرىلۋدا.
ناقتى عىلىمي جوبالار اياسىندا قۇرىلعان 18 حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىقتا اگروتەحنولوگيالىق پارك قۇرىلدى. ونىڭ ميسسياسى – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن تەحنيكانى قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ. وندا ماشينالاردى سىناۋ ستانساسى, 75 بىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى بار قازاقستان-بەلارۋس اگروينجەنەرلىك-يننوۆاتسيالىق ورتالىعى بار.
36 اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ 100-دەن اسا ءتۇرى زەرتتەلىپ جاتىر. عالىمدار قىزاناقتىڭ, كارتوپتىڭ, بۇرىشتىڭ, سالاتتىڭ 4 ەرەكشە سورتىن شىعاردى. سيرەك كەزدەسەتىن اعاشتار مەن بۇتالاردىڭ ساندىك تۇرلەرى زەرتتەلۋدە. زەرتتەۋ ورتالىعىندا وڭتۇستىك كورەيا عالىمدارىمەن بىرگە «پاۆلوۆنيا» اعاشتارى وتىرعىزىلدى.
قازاقستان-نيدەرلاند عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا Dutch Fruit Solutions كومپانياسىمەن بىرگە گوللانديالىق تەحنولوگيانى قولداناتىن ينتەنسيۆتى باۋ-باقشا قۇرىلدى. وندا الما, المۇرت, قارا ورىك, ءتاتتى شيە, كوكجيدەك, قۇلپىناي, قىزىل قاراقات جانە اسپاراگۋستىڭ 54 سۇرىپى وتىرعىزىلعان. قازاقستان-كورەيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا «اقىلدى جىلىجاي» سالىنۋدا.
«اسىل تۇقىمدى ءسۇت فەرماسى بار مال شارۋاشىلىعىنىڭ يننوۆاتسيالىق عىلىم-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. عالىمدار جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە, سونىڭ ىشىندە ەتتى, ءسۇتتى ءىرى قارا مەن وتاندىق قۇيرىقتى قوي تۇقىمىن جاقسارتۋعا كۇش سالىنىپ جاتىر. جانۋارلاردى ەمدەۋگە ارنالعان ءتيىمدى ۆاكتسينا قۇرا وتىرىپ, اديۋۆانتتاردىڭ تيىمدىلىگىن جانە باسقا دا زەرتتەۋ ءۇشىن SEPPIC (فرانتسيا) كومپانياسىمەن حالىقارالىق جوباسى قولعا الىنعان.
اقش-تىڭ كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ ميكروكلونالدى كوبەيۋ, فرانتسيانىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنە ارنالعان رەفەرەنتتىك زەرتحانالار قۇرىلدى.
ۋنيۆەرسيەت جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورىنىڭ «ۇزدىك جاس عالىمدار كەڭەسى» اتاعىن الدى. 2019 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا عالىمدار 800-دەن اسا ماقالا جاريالادى, ونىڭ 26%-ى Thomson Reuters جانە Scopus مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىلگەن. ۋنيۆەرسيتەت Web of Science باسىلىمىنىڭ عىلىمي كوشباسشىسى بولدى.
ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق 4 جەتەكشى عالىمعا, مەملەكەتتىك عىلىمي ستيپەنديا – 3 جاس عالىمعا جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىنىڭ گرانتى 1 جاس عالىمعا بەرىلدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرىلعان جاس زەرتتەۋشىلەر مەكتەبىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيدى.
الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنەن تانىمال عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىساتىن جىل سايىنعى قورىتىندى حالىقارالىق اگروتەحنولوگيالىق سامميت تۇراقتى ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
– قازىرگى تاڭدا ءسىز باسقارىپ وتىرعان وقۋ ورنى قانداي حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان؟
– وقۋ ورنىمىز تابىستى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنە يە بولدى. ەندىگى ماقسات – حالىقارالىق عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە ءوزى ورنىمىزدى ايقىنداپ, ۋنيۆەرسيتەتتى الەم دەڭگەيىندە تانىتۋ.
ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىمنىڭ حالىقارالىق حابى قۇرىلدى: اكادەميالىق ۇتقىرلىق دامۋدا, ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋ ەنگىزىلدى, حالىقارالىق جازعى جانە قىسقى مەكتەپتەر 14 باعىتتا وتكىزىلەدى. اقش, ەۋروپا جانە تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت 11 قوس دارەجە بەرۋ باعدارلامالارىن قالىپتاستىردى.
يننوۆاتسيالىق دامۋدا ۋنيۆەرسيتەت اگرارلىق سالا ماماندىقتارى بويىنشا QS الەمدىك رەيتينگىندە ءبىرىنشى ورىن الاتىن ۆاگەنينگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (WUR, نيدەرلاند) تاجىريبەسىن باسشىلىققا الادى. ۋنيۆەرسيتەتتە «ۆاگەنينگەن-قازاقستان» ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. WUR-مەن ەكى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا «ۆەتەريناريا جانە تاماق قاۋىپسىزدىگى جانە تەحنولوگياسى» مەن «وسىمدىك عىلىمى جانە تەحنولوگياسى» بىرلەسىپ, دايىنداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. مۇنداي باعدارلامالاردىڭ ەنگىزىلۋى حالىقارالىق ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى, جوعارى بىلىكتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ماماندار دايارلاۋعا جانە جيناقتالعان تاجىريبەنى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۋنيۆەرسيتەت – شەتەلدىك 137 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان, الەمنىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ (GCHERA) جاھاندىق كونسورتسيۋمىن قوسا العاندا, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ 16 حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن ۇيىمنىڭ مۇشەسى. مەن – تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسىمىن.
– COVID-19 ىندەتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى جانە بارلىق ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنە ۇلكەن قيىندىق تۋدىردى. قازاقستاندىق ءبىلىم سالاسى دا تەز ارادا جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن داعدارىس كەزىندە دۇرىس ءارى ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. ەلىمىزدە 16 ناۋرىزدان باستاپ بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ءبىر ۋاقىتتا قاشىقتان وقىتۋعا كوشتى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر قولدانىلدى, وقىتۋشىلار قۇرامىنا قاشىقتان وقىتۋدى قولدانۋ بويىنشا ونلاين-سەمينارلار ۇيىمداستىرىلدى. ينفراقۇرىلىمنىڭ ۇنەمى دامۋى, تسيفرلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرىلۋى جانە Digital ورتالىق جۇمىسىنىڭ جۇيەلى جولعا قويىلۋى ستۋدەنتتەرگە قاشىقتان ءبىلىم بەرۋگە, كونفەرەنتسيالار, جاس عالىمداردىڭ فورۋمدارى مەن وزىق تاجىريبەلەرمەن الماسۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستاننىڭ اۋىل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ونلاين-كونسالتينگ ۇيىمداستىرىلدى. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى فەرمەرلەر ءۇشىن 60-تان اسا ونلاين-كەڭەستەر وتكىزدى, وعان ەكستەنشن جۇيەسى بويىنشا 300 مىڭنان اسا اۋىل كاسىپكەرلەرى قاتىستى.
پاندەميا جاعدايىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكادەميالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيورەسۋرستار» جانە «ۆەتەريناريا» ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىك, تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەكتورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىندا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاندى.
ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق ۆاكتسينالوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىق جوعارى قاۋىپتى ينفەكتسيالاردىڭ ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىمەن بىرگە شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ – وگايو شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) جانە بيوتەحنولوگيالىق Vaxine كومپانياسىنىڭ (اۆستراليا) قولداۋىمەن كوروناۆيرۋسقا قارسى قاۋىپسىز نانوۆاكتسينا ازىرلەدى. بۇل دۇنيە ءجۇزىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءۇيىمىنىىڭ ۆاكتسيناعا ۇمىتكەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
– ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزداعى كۇردەلى ماسەلە قايسىسى جانە ونى قالاي يگەرەسىز؟
– ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولۋ وڭاي ەمەس. ول ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن زياتكەرلىكتى قاجەت ەتەدى جانە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن يگەرگەن, تەرەڭ ءبىلىمدى ادام بولۋى قاجەت. مەن ءوز قىزمەتىمدە سىرتقى كورىنىسكە ەمەس, ورىندالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىنە باسىمدىق بەرەمىن. وسىنى مەن تەك وزىمنەن عانا ەمەس, باسقالاردان دا تالاپ ەتەمىن. باسشى ءۇشىن ەڭ قيىن نارسە – باسقارۋ ىسىندە دۇرىس شەشىم قابىلداي ءبىلۋ. شەشىمدەر قابىلداعان كەزدە مەن ستۋدەنتتەردىڭ, جاس عالىمداردىڭ, پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ, ستەيكحولدەرلەردىڭ, شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى دامىتۋدا ءتۇرلى يدەيالار مەن ۇسىنىستاردى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارۋ كۇردەلەنىپ, كوپقىرلى بولىپ كەلەدى. مەن – جىبەرگەن قاتەلىكتەرىم مەن وتكەرگەن قيىندىقتارىمدى تالداپ, سودان ساباق الىپ, جۇمىسىمدى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا تىرىسامىن. ۋنيۆەرسيتەت ءوز قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا دياگنوستيكا جۇرگىزەدى. كورپوراتيۆتى باسقارۋدىڭ «ادامدار – ۇردىستەر – تەحنولوگيالار» ءتيىمدى مودەلى ەنگىزىلدى: KPI-ءدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان كادر ساياساتى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى, HR باسقارماسى قۇرىلدى. GPI-توپتارىنىڭ 15 شەتەلدىك ساراپشىلارىمەن بىرگە تالانتتاردى باسقارۋ حالىقارالىق ادىستەمەسى بويىنشا وقىتۋشىلاردى اتتەستاتسيالاۋدان وتكىزدىك. عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. كەيىنگى 10 جىل بويى ترانسفورماتسيالانۋدىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت بيىل ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن جاڭا مىندەتتەردى جۇكتەيدى.
كەلەسى كەزەڭ – ميسسيا مەن ماقساتتاردىڭ ايقىن كورىنىسىن, ناقتى ساياسات, ەرەجەلەر مەن راسىمدەردى جاڭاشا باعىتتا انىقتاپ, دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ.
