انتروپوگەندىك فاكتور – بۇل باسقا تۇرلەردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى رەتىندەگى تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە اكەلەتىن نەمەسە ولاردىڭ تىرشىلىگىنەن تىكەلەي كورىنەتىن ادامزات قوعامىنىڭ ارەكەتتىلىگىنىڭ تۇرلەرى. ادامزات تاريحى بارىسىندا الدىمەن اڭ اۋلاۋدىڭ, سودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, ءوندىرىستىڭ, كولىكتىڭ دامۋى عالامشارىمىزدىڭ تابيعاتىنا ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلىپ, بۇگىندە بۇكىل تىرشىلىك الەمىنە انتروپوگەندىك اسەر ەتۋ ىقپالىنىڭ كۇرت وسۋىنە سەبەپ بولدى. ادام ارەكەتىنەن شىعىپ جاتقان تابيعي ورتانى سارقۋ, لاستاۋ جانە ءبۇلدىرۋدىڭ سەبەپتەرىن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بولەمىز. ادامنىڭ شارۋاشىلىق ءىس-ارەكەتى سالدارىنان قورشاعان ورتانىڭ كەيبىر جەرلەرىنىڭ وزگەرگەنى سونشالىق, تابيعي قۇراۋىشتارىنىڭ بايلانىسى باسقا بولىپ, بۇرىنعى كەشەندەرمەن سالىستىرعاندا جاڭا كەشەندەر تۇرلەرى قالىپتاستى. انتروپوگەندىك فاكتورلارعا ونەركاسىپ يندۋسترياسىنىڭ بارلىق سالاسى, كولىك, اۋىل, ورمان شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, اتوم قارۋىن سىناۋ, مۇناي, گاز جانە تاۋ كەن ءوندىرىسى سالالارى. ت.ب. جاتادى.
تەك وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ عانا قورشاعان ورتاعا اسەر ەتىپ لاستانۋىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە شيكىزات ماتەريالدارى, قۇرال-جابدىقتار, وتىن, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ, قالدىقتار, ونىمدەر, اتموسفەراعا تارالاتىن (گاز, بۋ, اۋا توزاڭى) ەنەرگەتيكالىق شىعارىندىلار, شۋ, ينفرادىبىس, ۋلترادىبىس, جارىق, ەلەكتروماگنيتتىك ءورىس, لازەرلى ساۋلەلەر, يونداعىش شىعارىندىلار جانە تاعى باسقالاردى جاتقىزۋعا بولادى.
بيوسفەرانى لاستايتىن كومپونەنتتەردىڭ حيميالىق قۇرامى وتىن-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ تۇرىنە, وندىرىستە قولدانىلاتىن شيكىزاتقا, ونى وڭدەيتىن تەحنولوگياعا بايلانىستى. انتروپوگەندىك فاكتورلار اسەرىنىڭ ارتۋىنان كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەمالار; پارنيك ەففەكتىسى, قىشقىل جاڭبىر ءتۇسىمى, القاپتاردىڭ ورمانسىزداندىرىلۋى, يادرولىق قىس, وزون قاباتىنىڭ جۇقارۋى مەن تەسىلۋى, شولەيتتەنۋگە اينالۋ قۇبىلىستارى ورىن الدى.
جاڭاشا اسەرگە بيوسفەرانىڭ باسقا كومپونەنتتەرىندە ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان اتموسفەرانىڭ جاعدايىنا ويقاپتار, جىرتىلعان ەگىستىك جەرلەر, ۇيىمداستىرىلعان ۇلكەن سۋ قويمالارى, وزگەرتىلگەن وزەن اعىستارى, مەليوراتيۆتىك جۇمىستار قاتارى, پايدالى كەن قازبالارىنىڭ اشىق ادىسپەن جاپپاي, ۇنەمى الىنۋى جاتادى. جەر بەتىنىڭ قاسيەتى مەن سيپاتتاماسىنىڭ وزگەرۋى اتموسفەرا ەنەرگيالىق جۇيەسىندەگى الماسۋ پروتسەستەرىنە, اتموسفەراعا وتەتىن شىعىندىققا اسەرىن تيگىزەدى. ال تىكەلەي اسەرگە مىسال رەتىندە وندىرىستەن شىعاتىن تاستاندى زاتتەكتەردى, كۇلدى, مەتالل وكسيدتەرى مەن تۇزدارىن, كۇكىرتتىڭ گازدى قوسىلىستارى, اممياكتى, كومىر سۋتەكتەرىن, راديواكتيۆتى گازداردى, شاڭداردى, وزوندى سۋتەكتى قوسىلىستار جانە توزاڭدار جاتادى.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى ارال ءوڭىرىنىڭ, سەمەي جەرىنىڭ, بالقاش ماڭىنىڭ, كاسپي القابىنىڭ ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتارعا اينالۋىنا انتروپوگەندىك فاكتورلار نەگىز بولىپ وتىرعانى بارىمىزگە ءمالىم. قازىرگى كەزدە ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ كەڭ كولەمدە بۇكىل بيوسفەراعا ەرەكشە اسەر ەتۋى جەر شارىنىڭ بارلىق ايماقتارىندا ايقىن بايقالۋدا. بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي اشىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زالالىن الدىن الا ەسكەرىپ, ءمان بەرىپ, اكەلەر پايداسى مەن تيگىزەر زيانىن ەسكەرگەندە, تابيعات بايلىعىن ءتيىمدى پايدالانۋ, قورشاعان ورتا, جەر, سۋ تازالىعىن ساقتاۋ, ولاردىڭ زياندى زاتتارمەن لاستانۋىنا جول بەرمەۋ كوكىرەگى اشىق, كوڭىلى وياۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى ەكەنىن تۇسىنگەندە, قورشاعان ورتاعا اسەر ەتەر انتروپوگەندىك فاكتور ىقپالى ازايىپ, تابيعاتىمىز ءباز قالپىندا قالار ەدى. لايىم سول ەكولوگيالىق سانا سالتانات قۇرار كۇنگە جەتەلىك.
جاڭىلقان الەمسەيتوۆا,
«تارباعاتاي» مۇتپ عىلىم, اقپارات جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
