بەرلين. COVID-19 ىندەتى الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىن كەلەمەجدەگەندەي بولدى. اقش پرەزيدەنتى «امەريكانىڭ ۇلىلىعىن قايتارامىن» دەپ ۋادە ەتسە دە, ونىڭ اكىمشىلىگى پاندەميامەن كۇرەس كەزىندە ۇلىلىققا ءتان ەشتەڭە ىستەي العان جوق. قىتاي پرەزيدەنتى سي تسزينپين «قىتايلىق ارمان» تۋرالى ءجيى ايتادى. بىراق ونىڭ داعدارىسقا قارسى كۇرەسۋ ءتاسىلى اۆتوريتارلىق جۇيەگە يەك ارتقاندىعىن كورسەتتى. ال كوپجاقتىلىق تۋرالى ءاردايىم ءسوز قوزعايتىن ەۋروپالىقتار ىندەتپەن كۇرەستە جاھاندىق كوشباسشىعا اينالۋدىڭ ورنىنا شەكاراسىن جاۋىپ, مەملەكەتىشىلىك شەشىم ىزدەۋگە كىرىستى.
نەگىزىندە, ەۋروپاداعى احۋال ءسال وزگەشە, تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە «قىرعيقاباق سوعىستان» كەيىنگى حالىقارالىق ءتارتىپ جونىندەگى, ەۋروپانى تەمىرقازىق رەتىندە كورۋ جوسپارىنىڭ كۇل-تالقانى شىقتى. بۇگىندە ەۋروپالىق وداقتى فيلوسوفيالىق جانە گەوگرافيالىق كۇيزەلىس كەزىپ ءجۇر. فيلوسوفيالىق تۇرعىدا قاراساق, ەۋروپالىقتار قازىرگى داعدارىسقا قارسى كۇرەستەگى ءتيىمدى ءتاسىل ەرەجە ەمەس, دورەكى كۇش ەكەنىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا ەۋروپالىقتار وزدەرىنىڭ نەگىزگى ەكى ساۋدا ارىپتەسىنىڭ جاھاندانۋ كوشباسشىسىنان ءبولىنۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىن باقىلادى.
اقش تا, قىتاي دا كادۋىلگى قارۋدى قولدانىپ سوعىسۋدى قالامايتىندىقتان, ەكەۋى دە جاھاندىق جانە جەرگىلىكتى ينستيتۋتتاردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالادى. اقش كەزىندە قوعامنىڭ يگىلىگى سانالىپ كەلگەن قارجىلىق جۇيە, بانكارالىق اقشا اۋدارىمى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى, حالىقارالىق قارجى قورى مەن ينتەرنەتكە ساياساتتى ارالاستىرسا, قىتاي نارىققا مانيپۋلياتسيا جاساپ, باتىستىڭ باستى سالالارىن تۇنشىقتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كومەك پەن ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيانى قولدانۋعا كىرىسىپ كەتتى.
گەوگرافيالىق كۇيزەلىس مىنادا. قازىر جاھاندىق ساياسات ەۋروپا ەمەس, ازيانىڭ اينالاسىنا شوعىرلانعان. «قىرعيقاباق سوعىس» كەزىندە جانە ودان كەيىن ەۋروپانىڭ وڭىرلىك ءتارتىبى مەن باتىس باستاعان جاھاندىق ءتارتىپ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرعانداي كورىنەتىن. سونداي-اق ترانساتلانتتىق قوعام مەن ورتاق قۇندىلىقتار جونىندە ناقتى سەنىم بولدى. ەۋروپا اقش پەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ جارىسىندا العى شەپتە تۇردى. ەۋروپانىڭ ماڭىزى زور ەدى. بىرىنەن كەيىن ءبىرى اۋىسقان اقش-تىڭ پرەزيدەنتتەرى ەۋروپانىڭ ماسەلەلەرىنە ۇقىپتىلىقپەن قارادى.
بىراق قىتاي مەن اقش-تىڭ باسەكەلەستىگى ەۋروپالىق پروبلەمالاردان نازاردى باسقاعا اۋداردى. امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى, شىعىس ەۋروپاداعى جانە بالقان تۇبەگىندەگى شيەلەنىستەرگە ەنجار ارالاسۋى بوس قالعان ورىندى تولتىرۋعا تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ۇمتىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. ەۋروپالىقتار 1990 جىلدارى باسقا دا الەمدىك كۇشتەر ەۋروپاداعى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسىپ, ناتو مەن ەو نەگىزگى تىرەككە اينالادى دەپ پايىمدادى. ايتسە دە, اسىرەسە كەيىنگى ون جىلدا, كۇشتى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرۋ جونىندەگى ەۋروپالىقتاردىڭ ارمانى ونىڭ جان-جاققا تارالىپ كەتۋىنە قارسى كەلە العان جوق.
وسى قوس داعدارىس, ەرەجەدەن كۇشكە كوشۋ جانە ەۋروپادان ازياعا باسىمدىق بەرۋدەگى جەدەل وزگەرىس ەۋروپانىڭ ءتارتىپ جونىندەگى تۇسىنىگىن دە شايقاپ كەتتى. بۇدان بىلاي ەۋروپالىقتاردىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق كەلىسىمدەرى ءوزارا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا المايدى. كەرىسىنشە, باتىستىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس ەۋروپالىق قۇقىقتىق ءتارتىپ قاناتىن جايۋدىڭ ورنىنا, وسى ەكى ماسەلە ءبىر-بىرىنە قارسى كەلدى.
سوندىقتان ەۋروپالىقتار ءۇشىن «بىلاي تارتسا اربا سىنىپ, بىلاي تارتسا وگىز ءولىپ تۇر». ءبىر جاعىنان, ولار جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءتارتىبىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءالى دە اقش-تىڭ كومەگىنە مۇقتاج. سونىمەن قاتار وسى كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەۋروپالىقتار وڭىرلىك قورعانىسقا وزدەرى جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنىپ, قىتايمەن باسەكە بارىسىندا اقش-تىڭ قىزۋ قولداۋىن قاجەت ەتەدى. قىسقا مەرزىمدە قىتاي ترانساتلانتتىق ارىپتەستىكتى ساقتاپ قالۋدا باستى ءرول ويناۋى مۇمكىن. ويتكەنى امەريكالىقتاردىڭ دا, ەۋروپالىقتاردىڭ دا اتالعان ەلدەگى بيلىك باسقاراتىن ەكونوميكالىق مودەل مەن ادام قۇقىعى تاپتالۋىنا قاتىستى كوزقاراسى وتە ۇقساس.
ەكىنشى جاعىنان, قىتاي مەن اقش-تىڭ باسەكەلەستىگى ەۋروپانىڭ وڭىرلىك تارتىبىنە قىسىم تۇسىرەدى. اقش تاراپىنىڭ گەوساياساتتىڭ ساحناسىنا ءجيى شىقپاۋى ەۋروپاعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. ترامپ باسشىلىق جاسايتىن قازىرگى امەريكا سىرتقى ساياسات ماسەلەسىندە, ءتىپتى يراك سەكىلدى ەۋروپالىق ساربازدار بورىشىن وتەپ جۇرگەن مەملەكەتتەر جونىندە دە بۇرىنعىداي ەۋروپا ەلدەرىمەن كەڭەسپەيدى. وكىنىشتىسى, اقش ەۋروتسەنتريستىك الەمدى نەگىزگە الىپ قۇرىلعان كوپتەگەن ينستيتۋتتار مەن ەرەجەلەردى قىتايمەن باسەكەلەسۋدەگى باستى كەدەرگى كورەدى.
ماسەلەن, ترامپ اكىمشىلىگى اقش-تىڭ قارۋلانۋىنا كەدەرگى جاسايدى دەگەن جەلەۋمەن كوپتەن بەرى كەلە جاتقان قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جونىندەگى كوپجاقتى كەلىسىمدى بۇزىپ, قىتايدىڭ قالاعانىن جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. الداعى ايلاردا ەۋروپا باسشىلارى وسىنداي كەلىسىمدەردى ساقتاپ قالۋ مەن اقش-پەن اراداعى قاۋىپسىزدىك (قارۋلانۋدى باقىلاۋ), ەكونوميكا (ساۋدا ەرەجەلەرى), تەحنولوگيا (5G, شالاوتكىزگىش) جانە كليمات كەلىسسوزدەرى سەكىلدى قارىم-قاتىناستى بۇزباۋدىڭ بىرەۋىن تاڭداۋىنا تۋرا كەلۋى مۇمكىن.
اقش-تا 3 قاراشادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ترانساتلانتتىق قاتىناستا ۇلكەن ماڭىزعا يە. ترامپتىڭ جەڭىسى ەۋروپانى ءوز ماسەلەسىمەن جالعىز قالدىرادى. دەگەنمەن ترامپ دجو بايدەنگە جەڭىلىپ, ترانساتلانتتىق بايلانىس قالپىنا كەلگەن كۇننىڭ وزىندە, جاڭا اكىمشىلىكتىڭ جۇمىسقا كىرىسۋى اقش-تىڭ ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتارىن وزگەرتىپ, امەريكا قوعامىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىك جونىندەگى كوزقاراسىن جەڭىلدەتۋى نەعايبىل.
بىلتىر فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون ناتو-نىڭ «ميى ولگەنى» تۋرالى داۋلى پىكىرىن ايتقاندا, ەۋروپالىق كوپتەگەن باسشىلار ءتىس جارا قويمايتىن قورقىنىشتى – ءبىرپوليارلى, ەۋروتسەنتريستىك, ەرەجەگە باعىنعان ءتارتىپتىڭ قىتاي, رەسەي, تۇركيا جانە ترامپتىڭ امەريكاسى اتانعان تورتجاقتى حاوسقا اۋىسقانىن بىلدىرگەن-تۇعىن. مۇنداي احۋالعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن ەۋروپانىڭ باسشىلارى گەوساياساتى تۇراقتى وداقتاس پەن ينستيتۋتتار باسىمدىق ەتەتىن مەكەن تۋرالى پىكىرىن وزگەرتۋى ءتيىس. ەۋروپالىق وداق قۇندىلىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن ولار وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ ماقساتىندا ديپلوماتيالىق جاۋاپكەرشىلىككە كوبىرەك دەن قويىپ, رەسەيمەن, تۇركيامەن اراداعى كەلىسسوزدەرگە اباي بولۋى كەرەك.
جاڭا ستراتەگيانى قابىلداۋ بارىسىندا ەۋروپالىق وداق اسكەري جوسپارلاۋدى ەستەن شىعارماۋى ءتيىس. ءتىپتى سىرتقى ساياساتتاعى كۇش نەگىزىنەن ساۋدا, تەحنولوگيا جانە ءتارتىپتى قولدانۋعا باسىمدىق بەرىلسە دە. ماسەلەن, گەرمانيانىڭ قورعانىسقا بولەتىن قاراجاتىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىنان ارتتىرۋدىڭ ورنىنا, ەۋروپالىق وداق نەمىستەردەن ەكونوميكانىڭ قالعان 98 پايىزىن ساۋدا مەن باسقا سالالارداعى ەۋروپالىق مۇددەنى ساقتاۋعا ارناۋىن سۇراعانى ءجون.
مارك لەونارد,
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
