جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. بۇرىنعى اعىسى قاتتى, ارناسى تولىق وزەن قازىر جوق. كوكتەمدە وتكەل بەرمەي تاسىپ, ساي-سالانى تولتىراتىن اساۋ وزەن ول ايبارىنان ايىرىلعان. ماحامبەت «ات سالماي وتەر كۇن قايدا؟!» دەسە, بۇگىن كەي جەرىنەن جاس بالالار جاياۋ كەشىپ وتەتىن ءمۇساپىر كۇيگە تۇسكەن.
بىلتىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا سۋ تاپشىلىعىنان جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى سوڭعى 50 جىلداعى ەڭ تومەن كورسەتكىشتى كورسەتىپ, ەكولوگيالىق اپات دارەجەسىنە تاياپ قالعان بولاتىن. ياعني جايىقتىڭ ورتاشا دەڭگەيى ادەتتە 594 سم شاماسىندا بولسا, بىلتىر ونىڭ كولەمى 240 سم-دەن اسپادى. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى قىس قارسىز, جاۋىن-شاشىنسىز بولدى. ەكولوگتاردىڭ «ەگەر سۋ دەڭگەيى وسىلاي قۇلدىراي بەرسە, جايىق ماۋسىمدىق وزەن بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن» دەگەن تۇجىرىمى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قاتتى الاڭداتقان.
باستاۋىنان بايلانعان
جايىق وزەنى باستاۋىن رەسەي اۋماعىنان الادى. ورال تاۋىنان شىققان وزەن باشقۇرتستان, چەليابى, ورىنبوروبلىستارى ارقىلى قازاقستانعا كىرەدى. وزەننىڭ جالپى ۇزىندىعى 2428 شاقىرىم بولسا, 1049 شاقىرىمىقازاقستانعا تيەسىلى. جايىق سۋىنىڭ 70 پايىزى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنان تولىعادى. ول سۋدىڭ 80 پايىزى رەسەي اۋماعىندا قالىپتاسادى. سوڭعى جىلدارى وزەننىڭ قازاقستانداعى بولىگىندە سۋ تاسىمايتىن بولدى. مۇنى حالىق رەسەي اۋماعىنداعى جاساندى سۋ قويمالارى مەن بوگەتتەردەن كورەدى.
بۇگىندە رەسەي فەدەراتسياسىندا جايىق سۋىن رەتتەيتىن ءىرى-ءىرى 4 سۋ قويماسى, 80 گيدروتۇيىن بار ەكەن. ال وزەن ارناسىن تولتىراتىن شاعىن-شاعىن سالالاردى بايلاعان توپىراق بوگەتتەردىڭ سانى 3100-گە جەتەتىن كورىنەدى! وزەننىڭ جاعدايى ءولىمشى ەكەنىن رەسەيلىك عالىمداردىڭ وزدەرى دە ايتىپ, دابىل قاعۋدا. ماسەلەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىجانىنداعى دالا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك الەكساندر چيبيلەۆ «قوس مەملەكەت تەز ارادا جايىقتى قۇتقارۋ, ورتاق پايدالانۋ بويىنشا بىرىككەن شەشىم قابىلداماسا, وزەن كاسپيگە جەتپەي قالۋى مۇمكىن» دەيدى. تاريحتا مۇنداي بولعان. قازىر جويىلا جازداپ تۇرعان جەم وزەنىنىڭ اياعى 1939 جىلعا دەيىن تەڭىزگە تىرەلىپ جاتاتىن...
كۇتكەن سۋ كەلمەي تۇر
دەگەنمەن, قازاقستاندىق ماماندار وزەن سۋىنىڭ ازايۋىن كوبىنە جالپى ەكولوگيالىق قۇبىلىسقا بالايدى. بۇرىنجايىقتا كوپجىلدىق ورتاشا سۋ كولەمى 9,46 ملرد تەكشەمەتر بولسا, 2006 جىلى وزەن سۋى 5,7 ملرد تەكشەمەترگە ازايعان. بىلتىر سوڭعى 50 جىلداعى ەڭ از مولشەر – 3,5 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلىپتى. «جايىق-كاسپي» باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى عاليدوللا ءازيمولليننىڭ پىكىرىنشە, سۋدىڭ از مولشەردە كەلۋى 2023 جىلعا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن ەكەن. مۇنى عالىمدار ەسكەرتكەن كورىنەدى.
ترانسشەكارالىق وزەننىڭ ماسەلەسىن ونى جاعالاپ وتىرعان باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىسى شەشە المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا بىرنەشە مارتە ۇكىمەتارالىق وتىرىس تا ءوتتى. پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ورال قالاسىنا ساپارىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە رەسەيدىڭ ءتيىستى ورگاندارىمەن جۇمىس ىستەۋگە, جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن زەرتتەپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن اقىلداساتىن بىرىككەن ساراپشى ورگان قۇرۋ» جونىندە تاپسىرما دا بەرگەن بولاتىن. بۇل ماسەلەگە سول كەزدەگى سەنات سپيكەرى داريعا نازارباەۆا دا ارالاسىپ, ءتىپتى ماسكەۋدە رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا ورتاق جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس ايتقان بولاتىن.
بيىل ناۋرىز ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ «ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋدە رەسەيلىكتەر يرەكلى سۋ قويماسىنان جىبەرىلەتىن سۋ مولشەرىن بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە كوبەيتۋگە كەلىسكەنءىن» ايتقان ەدى. حالىق قاتتى قۋاندى. الايدا كۇتكەن سۋ كەلمەدى. رەسەيدەگى كوپ قار جەرگە ءسىڭىپ كەتىپتى.
نە ىستەۋ كەرەك؟
بىلتىر ورال قالاسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باستاۋىمەن جايىق وزەنىنىڭ اپاتتى جاعدايىنا ارنالعان قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. وزەن سۋىنىڭ ازايۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەبى ايتىلعانىمەن, «ماسەلەنى شەشۋگە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە نە ىستەۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋال كۇن تارتىبىندە تۇرعانى انىق.
جەرگىلىكتى ەكولوگتار مەن جاناشىرلاردىڭ پىكىرىنشە, ەڭ الدىمەن جايىق وزەنىنىڭ ءتۇبىن تازالاۋ كەرەك. سوڭعى 20 جىلدان بەرى مۇنداي جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن. وزەن ءتۇبى تايىزدانىپ, ارالدار پايدا بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىدان. دەگەنمەن, مۇنداي شارالاردى تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساپ بارىپ اتقارۋ كەرەك. ونسىز دا قىل ۇستىندە تۇرعان وزەننىڭ ەكوجۇيەسىن مۇلدەم ءبۇلدىرىپ الۋ قاۋپى بار.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كوپ بولىگى سۋ تاپشىلىعىن قاتتى كوردى. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندەگى جانىبەك, قازتالوۆ جانە جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ قاجەتى ءۇشىن رەسەيدەن ەدىل سۋى الىناتىن. وسى ايماقتاعى قاراوزەن مەن سارىوزەنگە دە كورشىدەن كەلەتىن سۋ قاجەت. 2020 جىلى قاراوزەن مەن سارىوزەنگە سۋ ساتىپ الۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 439,0 ملن. تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ول 80,3 ملن. تەكشە مەتر سۋ الۋعا جەتەدى. ال باتىس قازاقستان وبلىسى قوسىمشا تاعى 1 ملرد تەڭگەنىڭ جوبالىق قۇجاتىن جاساپ, رەسپۋبليكادان قارجى سۇراعان. بۇل جىل باسىنان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان, ازىرگە شەشىلمەگەنماسەلە.
جاقىندا عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلىپ كەتكەن سەنات دەپۋتاتى ناريمان تورەعاليەۆ تا «قازسۋشار» كاسىپورنى ايماقتىق فيليالىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋدە جايىق وزەنىندەگى جاعدايدى وڭىرلىك دەڭگەيدە ەمەس, مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە شەشۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى.
جايىققا جايعان الاقان
ءوزى وسىلايشا سۋعا جارىماي وتىرعان جارالى جايىقتىڭ ءوزى بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سۋساعان وڭتۇستىك اۋداندارىنا شاماسى كەلگەنشە ءنار بەرىپ وتىر. ورال قالاسىنىڭ تومەنگى جاعىنان بولىنەتىن سالا ارقىلى جايىق-كوشىم يرريگاتسيالىق جۇيەسىنە سۋ الىنادى. ول جوعارىدا ايتىلعان اقجايىق, قازتالوۆ, جاڭاقالا اۋداندارىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. سوۆەت كەزىندە سالىنعان, قازىر كەۋىپ قالعان ازناباي-تايپاق ارناسىنىڭ بويىنداعى شارۋا قوجالىقتارى دا جايىق سۋىنان ءۇمىتتى.
باستاۋىن رەسەيدەن الاتىن قاراوزەن مەن سارىوزەن دە سۋدان تارىققالى «بۇل وزەندەردىڭ دە ارناسىن جايىق سۋىمەن تولتىرايىق» دەگەن ۇسىنىستار ايتىلىپ ءجۇر.
ال مۇنىڭ بارىنە جايىقتىڭ سۋى جەتە مە؟!
«كازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ دەرەگىنشە, بيىلعىجارتى جىلدا جايىق وزەنىنەن جايىق-كوشىم جۇيەسىنە 401,910 ملن. تەكشە مەتر سۋ الۋعا رۇقسات ەتىلگەن ەكەن. ونىڭ ورنىنا بار بولعانى 169,983 ملن. تەكشە مەتر سۋ جىبەرءىلگەن. بۇل جوسپاردىڭ 42,3 پايىزىن عانا قۇرايدى. ال جالپى جىلدىق رۇقسات ەتىلگەن كولەم – 607,0 ملن. تەكشە مەتركورىنەدى.
سۋ نەگە الىنباي وتىر؟ ويتكەنى جايىقتاعى سۋ دەڭگەيى مۇلدەم تومەندەپ كەتكەن! جايىق وزەنىنەن كوشىم كانالىنا بۇرىن سۋ ءوز كۇشىمەن اعىپ شىعاتىن بولسا, قازىر قوسىمشا كۇش كەرەك!
نە ىستەۋ كەرەك؟ كانالعا قاجەت سۋدى جايىقتان قۋاتتى ناسوستارمەن سورىپ الۋ جونىندە جوبا ۇسىنىلعانى, بىراق ونىڭ ەلەكتر قۋاتى, باسقا دا شىعىندارىن ەسەپتەگەندە, قاسقالداقتىڭ قانىنداي قىمبات سۋدىڭ باعاسى ءتىپتى اسپانداپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى.
جاقىندا جەرگىلىكتى باسىلىمدا جايىقتىڭ كوشىم كانالىنا سۋ شىعاتىن تۇسىندا ۇستىنەن سۋ سىرعىپ اعىپ وتەتىندەي ارنايى بوگەت قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيا جاريا بولدى. «ونىڭ ەڭ باستى قىزمەتى – سۋدى قاجەتتى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ, ياعني جاساندى توسقاۋىل قويۋ ارقىلى سۋدى كوتەرگەن كەزدە ول كانالدارعا ءوز كۇشىمەن اعا بەرەدى. ءسويتىپ, تەز ارادا وڭتۇستىكتەگى بۇكىل كانال-كولدەردى, قاراوزەندى سۋعا تولتىرامىز. اعىسى قاتتى جايىقتا بۇل ابدەن جۇزەگە اساتىن شارۋا. ەشقانداي ناسوستىڭ, باسقا دا قۇرىلعىلاردىڭ قاجەتى جوق. سۋ كولەمىنە قاراي پلوتينانى كوتەرۋگە, نە تۇسىرۋگە بولادى. شىعىنى ناسوسپەن ايداعانمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم از ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇدان قالاعا دا, دالاعا دا پايدالى» دەپ جازادى ارىپتەسىمىز توقتار كەنجەعاليەۆ «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە.
بىراق بۇل جوباعا جايىق-ورال باسسەيندىك ينسپەكتسياسىقارسى. ويتكەنى بۇل ەكولوگيالىق تالاپتارعا قايشى.
دەگەنمەن, وڭتۇستىك اۋداندارداعى حالىقتى, مال شارۋاشىلىعىن سۋ تاپشىلىعىنان قۇتقارۋ ءۇشىن قازىر وبلىس باسشىلىعى امالسىزدان توتەنشە ارەكەتكە بارىپتى. كوزىمىزبەن كوردىك, جايىق وزەنىنىڭ ءدال كوشىم كانالىنا سۋ شىعاتىن تۇسىندا, اعىسقا كەسە كولدەنەڭ ەتىپ جۇك تاسيتىن بارجانى قويىپ قويىپتى. جوعارىدان كەلگەن اعىس بارجانىڭ قابىرعاسىنا تىرەلىپ, جايىق-كوشىم يرريگاتسيالىق جۇيەسىنە قاراي لىقسىپ جاتىر. ال اقجايىق اۋدانىنىڭ تومەنگى بولىگىندەگى قاراۋىلتوبە, بازارتوبە اۋىلدارىنىڭ تۇسىندا وزەن دەڭگەيى ءتىپتى تومەندەپ, پاروم قايىرلاپ, قايراڭداپ قالىپتى...
P.S. پرەزيدەنت باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمىنە وڭىردە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە وسى باعىتقا عىلىمي تۇرعىدان باسا ءمان بەرۋ جونىندە تاپسىردى. ال مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن دە سۋ قاجەت. سوندىقتان وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىن شەشۋدىڭ بالاما نۇسقالارىن تەز ارادا قاراستىرۋ كەرەك. جالعىز جايىق بارىنە جەتپەيدى عوي.
باتىس قازاقستان
