قاسىمحاننىڭ ءان توبەسى

ەر-تۇرمانى ارقاسىن قاجاعان تۇل­پارداي ءومىرى وكىنىش پەن وكسىككە تولى, قولداۋسىز, قورعاۋسىز كەتكەن اعا­لار­دىڭ ءبىرى – بەلگىلى سازگەر قاسىم­حان اسا­نوۆ. ارقانىڭ سەرى سامالىنداي كەر­بەز اندەردىڭ يەسى ەدى ول. كەز كەلگەن تا­لانتتىڭ ءوز بولمىسى, ءوز تابيعاتى بولادى. ونىڭ نازىك جانىن تاسكەرەڭ قوعام, تاسماڭداي تاعدىر ايالاي قويعان جوق.

...قاراماشى, قاداماشى, كوزىڭدى,

وتكىر تەنتەك وياتارسىڭ سەزىمدى.

وي تۇبىندە جانىپ كەتسە

لاپىلداپ

ايا, مەنى, ايا, ساۋلەم, ءوزىڭدى...

ءان تەربەتىلىپ بارىپ كوككە قالىق­تايدى. سەن دە انمەن بىرگە باقىت قۇشا­سىڭ, كوڭىل ايدىنىنىڭ اققۋلارى قاناتىن قاعادى. وسى ءاندى سان مارتە تىڭداعام. ارتىنا ءان مەكتەبىن تاستاپ كەتكەن ايگىلى ءانشى, ۇستازىم يگىلىك وما­روۆ قازاق راديوسىنىڭ ەفي­رىنەن ورىن­دايتىن. مەكتەپ جيىن­­دارىندا دا دارا دومبىراسىن, قارا دومبىراسىن ايالاي شەرتىپ «...قاراماشى, قاداماشى, كوزىڭدى» دەپ ەركە سىلقىم ءبىر انگە باسقاندا, اق بانتيكتى كلاستاس قىز ەسەيىپ كەتكەندەي, ءون بويىنان تىلسىم ءبىر كۇي توگىلگەندەي اسەرلەنۋشى ەدىم.

كەيىن حالىق ءارتىسى قايرات بايبو­سى­نوۆتىڭ ورىنداۋىندا وسى ءان ودان دا اجارلانىپ كەتتى. قايرات اعاما ءوزىم قولقالاپ تا تالاي ايتقىزعام. بۇگىندە سەيىل اياعانوۆ ءىنىم گيتارانىڭ جەتى ىشەگىنەن جەتى عالامنىڭ ءۇنىن شىعارىپ «ايا, مەنى, ايا ساۋلەم ءوزىڭدى...» دەپ قۇيقىلجىتقاندا جايىقتا شالقىپ, قايىقتا تەربەلگەندەي كۇي كەشەسىڭ.

راديو ەفيرىندە وتەتىن كونتسەرتتەردە ارا-تۇرا اقىن جۇماعالي سايننىڭ سوزىنە جازىلعان قاسىمحان اسانوۆتىڭ ءانى «قاراماشى, قاداماشى, كوزىڭدى...» دەپ حابارلاپ جاتادى.

وسى عاجاپ ءاننىڭ اۆتورى قاسىمحان اسانوۆ كىم ەدى؟ ول – 1937 جىلدىڭ 25 اقپانىندا ساكەن ەلى – جاڭارقانىڭ قاراجارتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىعى دۇربەلەڭ مەن دۇبىرگە, قان مايدانعا تاپ بولعان بۋىننىڭ بارلىق وكىلى سياقتى ول دا ەلگەزەك, جان دۇنيەسى جۇمساق اۋىل بالاسى.

سازگەرلىككە سوقپاق سالعان العاشقى اندەرىنىڭ, قارلىعاش سازدارىنىڭ تا­ريحى جايلى 2000 جىلى جۋرناليست ءالىمجان قۇتجان ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا ءوزى بىلاي دەيدى: «...1956 جىل. دەنساۋلىعىما بايلانىستى اۋىل­دا جاتقام. جان سەرىگىم – دومبىرامدى الىپ, اۋىل سىرتىنداعى توبەگە كۇندە ەكى-ءۇش رەت شىعامىن. بىردە «قا­زاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ كەزەكتى سانىن وقىپ وتىرىپ, جۇماعالي سايننىڭ ولەڭدەرىنە كوزىم ءتۇستى. «قاراماشى, قاداماشى, كوزىڭدى» ولەڭىن نەشە رەت وقىعانىمدى, قايتالاعانىمدى ءوزىم دە بايقاماي قالىپپىن. تامىلجى­عان تابيعات, تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسى, توبەدە اينالىپ ۇشقان قوس قارلىعاش – ءبارى-ءبارى مىناۋ جانارى جاۋدىرەگەن جارىق دۇنيەگە عاشىق-تۇعىن. ءبىر ءسات وسى ءان كوككە قالىقتاپ الا جونەلدى».

ءيا, نازىك تە سىرلى ءان تالايلاردىڭ جۇرەكتەرىن جاۋلاپ, كوڭىلىن كول-داريا ەتتى. وسى توپتاماداعى «شار­بايعا» دەگەن ولەڭگە دە ادەمى ءان تۋ­دى. ول دا قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىن­داۋىندا ەلگە تەز تارادى. سودان سوڭعى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «وينا, بالام» ءانى. نازى دا, ناقىشى دا بولەك ءۇش بىردەي ءاننىڭ اۆتورىن بىردە بەلگىلى كومپوزيتور سادىق كارىمباەۆ اۋىلعا ىزدەپ كەلمەسى بار ما؟ قاسىمحانعا الماتىعا, كونسەرۆاتورياعا بارۋعا كەڭەس بەرەدى. اۋىل بالاسى ءان بولىمىنە ەمەس, اكتەرلىك بولىمگە ءتۇسىپ اسقار توقپانوۆتىڭ شاكىرتى بولىپ شىعا كەلەدى. 1961 جىلى كونسەرۆاتوريانى ويداعىداي تامامداعان ول م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا ەكى جىلداي اكتەر بولىپ, قاراعاندىداعى س.سەي­فۋللين اتىنداعى تەاترعا اۋىسادى. وسىندا 15 جىل ەڭبەك ەتكەن سازگەر, اكتەر ب.ءمايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» سپەكتاكلىنە جانە «وتىز تيىن شتراف» كومەدياسىنا مۋزىكا جازادى.

1973 جىلدارى جەزقازعاندا حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىندا ديرەكتور بولىپ, جاقسىگەلدى سەيىلوۆپەن بىر­گە ايگىلى «قاراكوز» ءانسامبلىن قۇرىسقان.

ونىڭ «قاراجارتاس», «قاراكوز», «سارىسۋ اۋەنى», «قاراعاندى ءۆالسى», «كەتتى قايدا ءتاتتى سەزىم باياعى», «جا­رىما» تاعى باسقا اندەرى كەڭ تاراعان.

كەزىندە ءشامشى, اسەت, مۇقاعالي, وسپانحاندارمەن سىرلاسقان, سىيلاس­قان قاسىمحان اسانوۆ جاسى ەگدەلەنە باستاعاندا تاعدىردىڭ نەبىر اياۋسىز سوققىلارىن كوردى. اۋەلى ءوزى ءاسيا دەپ اتايتىن جەڭگەمىز (كورەي قىزى) ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. ساز­گەر جانىن پەرزەنتتەرى تۇسىنبەدى. ءومى­رىنىڭ سوڭعى جىلدارى رۋحى ءتۇسىپ, بەرەكەسى قاشتى. كەشەگى «قاراماشى, قاداماشى كوزىڭدى» سياقتى سەرى ءاننىڭ اۆتورى شۇباركول كومىر كەنىشىندە قاراۋىل بولىپ زەينەتكە شىققانعا دەيىن كورەشەگىن كورىپتى.

– ءشامشى دوسىمنىڭ ومىردەن وزعا­نىن شۇباركولدە, كۇزەتتە تۇرىپ ەس­تىدىم. ايدالا, ءتۇن ءىشى بولاتىن. جى­لاپ تۇرىپ, كوككە قاراتا ءۇش مارتە مىل­تىق اتتىم. مەنىڭ جانىمدى كىم ءتۇسىنسىن, باستىقتار كەزەكتى رەت سوگىس بەردى, – دەي­دى ەكەن, جارىقتىق.

جارى قايتقان سوڭ ۇرپاقتان دا, جا­قىننان دا قايىر كورمەگەن قاسىمحان سازگەر 2005 جىلى ءوز-ءوزىن جەپ تىندى...

قاراجارتاس اۋىلىنىڭ قاسىنداعى «قاراماشى, قاداماشى كوزىڭدى» دەپ قارلىعاش اۋەنىن قالىقتاتىپ, كوڭى­لىن كوككە شارىقتاتىپ ماڭ دالانى تەر­بەگەن بوزبالا سازگەر ءجيى باراتىن سول توبەنى جەرلەستەرى ءالى كۇنگە «قاسىم­حاننىڭ ءان توبەسى» دەپ اتايدى ەكەن. ال كەيبىرەۋگە قاراعاندى ۆوكزالىندا شا­راپ ءىشىپ شايقالىپ جۇرەتىن قارتاڭ تارت­قان قاڭعىباس ادام ەلەستەيتىن شىعار...

ءيا, سولاي «قاسىمحاننىڭ ءان تو­بەسى!»