سوڭعى كەزدەردە اقپارات قۇرالدارىندا مەكتەپتە وقىتۋ ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن تۇلعالىق-باعدارلى ءبىلىم بەرۋ, سارالاپ جانە دارالاپ وقىتۋ, يننوۆاتسيا, جاڭاتەحنولوگيا, توپتاپ, جۇپتاپوقىتۋ, ت.ب. كەلىستەر (پودحود) مەنادىس-تاسىلدەردى پايدالانۋ كەرەك دەپ كەڭ تۇردە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. تەك قانا وسىنداي وقىتۋ ادىستەرىن پايدالانسا, ەركىن ويلاي الاتىن, شىعارماشىل تۇلعا قالىپتاسادى دەپ سەندىرۋگە تىرىساتىندار دا جەتكىلىكتى. القالى جيىنداردا وسىنداي سوزدەردى پايدالانىپ بايانداما جاسايتىن, ماقالا جازاتىن مۇعالىمدەر كوپشىلىك جاعدايدا دارىپتەلىپ تە جاتادى.
وزدەرىنىڭ كۇنبە-كۇنگى جۇمىسىندا پسيحولوگيا, پەداگوگيكا جانە ادىستەمە عىلىمدارىندا زەرتتەلىپ اشىلعان, تيىمدىلىگىنە مەكتەپ پراكتيكاسىندا كوز جەتكىزىلگەن ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋ, ەرەجەلەر مەن زاڭدىلىقتاردى يگەرۋ, ولاردى تياناقتاپ بەكىتۋ, ت.ب. ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردى ەسكى ادىستەمەمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇرسىڭ, «جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋعا قۇلقىڭ جوق» دەپ ايىپتايتىن بولىپ الدى.
سوڭعى كەزدەردە اقپارات قۇرالدارىندا مەكتەپتە وقىتۋ ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن تۇلعالىق-باعدارلى ءبىلىم بەرۋ, سارالاپ جانە دارالاپ وقىتۋ, يننوۆاتسيا, جاڭاتەحنولوگيا, توپتاپ, جۇپتاپوقىتۋ, ت.ب. كەلىستەر (پودحود) مەنادىس-تاسىلدەردى پايدالانۋ كەرەك دەپ كەڭ تۇردە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. تەك قانا وسىنداي وقىتۋ ادىستەرىن پايدالانسا, ەركىن ويلاي الاتىن, شىعارماشىل تۇلعا قالىپتاسادى دەپ سەندىرۋگە تىرىساتىندار دا جەتكىلىكتى. القالى جيىنداردا وسىنداي سوزدەردى پايدالانىپ بايانداما جاسايتىن, ماقالا جازاتىن مۇعالىمدەر كوپشىلىك جاعدايدا دارىپتەلىپ تە جاتادى.
وزدەرىنىڭ كۇنبە-كۇنگى جۇمىسىندا پسيحولوگيا, پەداگوگيكا جانە ادىستەمە عىلىمدارىندا زەرتتەلىپ اشىلعان, تيىمدىلىگىنە مەكتەپ پراكتيكاسىندا كوز جەتكىزىلگەن ۇعىمداردى قالىپتاستىرۋ, ەرەجەلەر مەن زاڭدىلىقتاردى يگەرۋ, ولاردى تياناقتاپ بەكىتۋ, ت.ب. ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردى ەسكى ادىستەمەمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇرسىڭ, «جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋعا قۇلقىڭ جوق» دەپ ايىپتايتىن بولىپ الدى وسىنداي جاعدايلاردىڭ سالدارى بولسا كەرەك, وكىنىشكە قاراي, مۇعالىمدەردىڭ پەداگوگيكالىق جانە ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرىندە ءپاننىڭ ۇعىمدار جۇيەسىن, امالداردى, ەرەجەلەر مەن زاڭدىلىقتاردى, ت.ب. بىلىمدەردى مەڭگەرۋگە بايلانىستى ادىستەمەلىك جۇيەنى جەتىلدىرۋ مەن ونىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋگە قۇلشىنىس بايقالمايدى. مۇعالىمدەر عانا ەمەس ادىسكەرلەر دە پاندىك ماتەريالداردى وقىتۋدىڭ ادىستەمەسىن ۇمىتا باستاعان سياقتى.
مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارى دا سول سارىنمەن كەتىپ بارادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پەداگوگ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنىڭ ءۇشىنشى (نەگىزگى) دەڭگەيدەگى «مۇعالىمگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتىڭ» («نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى» دببۇ, 2012) سىندارلى (كونسترۋكتيۆتى) تەوريالىق وقىتۋعا نەگىزدەلگەن باعدارلاماسىن الايىق. باعدارلاما انگليانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە دايىندالعان. مۇندا سىندارلى وقىتۋدىڭ ماقساتى رەتىندە, ءبىرىنشى كەزەككە وقۋشىلاردىڭ «ءپاندى تەرەڭ ءتۇسىنۋىن دامىتۋ» ماسەلەسىن قويادى. بۇل وتە دۇرىس. الايدا, باعدارلامادا وقىتۋدىڭ ناتيجەلى بولۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن پاندىك بىلىمدەردى وقۋشىلاردىڭ سانالى دا ساپالى يگەرۋىنە ىقپال ەتەتىن ءادىس-تاسىلدەر تۋرالى وتە كومەسكى باياندالعان. ءپاننىڭ ۇعىمدار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, ەرەجەلەر مەن زاڭدىلىقتاردى يگەرۋ, ولاردى تياناقتاپ بەكىتۋ مەن ءىس-تاجىريبەدە قولدانۋدى ىسكە اسىرۋ, ت.ب. تۋرالى ادىستەمەنى جەتىلدىرۋ مەن ونىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ تۋرالى ءسوز قوزعالمايدى.
باعدارلامادا كۇتىلەتىن ناتيجەلەر وقۋشىلاردى قالاي وقۋ كەرەكتىگىنە ۇيرەتۋ, «سونىڭ ناتيجەسىندە ەركىن, وزىندىك دالەل-ۋاجدەرىن نانىمدى جەتكىزە بىلەتىن, ىنتالى, سەنىمدى, سىني پىكىر-كوزقاراستارى جۇيەلى دامىعان, ساندىق تەحنولوگيالاردا قۇزىرلىلىق تانىتاتىن وقۋشى رەتىندە قالىپتاسۋىن قامتيدى» (6-بەت) دەپ اتاپ كورسەتكەن. دەمەك, باعدارلامانىڭ العا قويعان ماقساتى, نەگىزىنەن مۇعالىمدى جالپى پەداگوگيكالىق دايىنداۋ بولىپ وتىر.
مۇعالىمنىڭ جالپى پەداگوگيكالىق دايارلىعى ونىڭ كاسىپتىك قابىلەتتىلىگىنىڭ قاجەتتى شارتى بولعانمەن, جەتكىلىكتى كورسەتكىشى بولا المايدى. مۇعالىمدەردى وسىنداي جالپى پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق دايىنداۋ تۋرالى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە جەتكىلىكتى اشىلعان دەۋگە بولادى (ت.سابىروۆ, 1999; ا.بەيسەمباەۆا, 1995; ب.تۇرعىنباەۆا, 2007; ب.بارساي, 2009; ت.ب.). وقۋشىلاردىڭ ءپاندى مەڭگەرۋىن, تياناقتاۋىن, دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ت.ب. ءاربىر ءپاننىڭ ناقتىلى وقۋ ماتەريالدارى نەگىزىندە, پاندەردى وقىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. پاندىك ادىستەمەنى جەتىلدىرۋ نەگىزىندە جالپى ديداكتيكالىق, تاربيەلىك, دامىتۋشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ قازاقستاندىق ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەردە دە كورىنىس تاپقان. مىسال ءۇشىن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە ماتەماتيكانى وقىتۋ ادىستەمەسى بويىنشا ح.ارعىنوۆ, 1974; ءا.بيدوسوۆ, 1984; ج.جاپباروۆ, 2007; ب.قاسقاتاەۆا, 2009; ا.نۇعىسوۆا, 2005; ف.ورازباەۆا, 2000; C.راحمەتوۆا, 1997; س.يسكاكوۆ; و.ساتىبالديەۆ, ت.ب. ەڭبەكتەرىن الۋعا بولادى. بىراق ول زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپارات مۇعالىمدەرگە جەتە بەرمەيدى, ولاردى ناسيحاتتاۋ دا ءوز دارەجەسىندە ەمەس. ءبىزدىڭ قازاقستاندىق وقۋ جۇيەسىن باسقارىپ وتىرعانداردىڭ ول تۋرالى حابارى دا جوق بولسا كەرەك. سوندىقتان دا, مۇعالىمدەر دامىعان شەتەلدەردە بارلىق وقۋشىنى ەشقانداي قيىندىقسىز ۇلگەرىمگە جەتكىزە سالاتىن ءادىس-تاسىلدەر قالىپتاسقان ەكەن دەپ ويلايدى. بىزدەگى پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق جانە ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەرگە دەگەن سەنىمسىزدىك, ءوزىمىزدىڭ جەتىستىكتەرگە كوز جۇما قاراۋ, شەتەلدى كوبىرەك دارىپتەۋگە بايلانىستى بولىپ وتىر. ايتپەسە, بىزدە دە شەتەلدىڭ ادىسكەر-عالىمدارىنان كەم ەمەس جەتكىلىكتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن.
ءبىزدىڭ پەداگوگ عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە «مۇعالىمگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتاعى» سىلتەمە كەلتىرىلگەن دج.ديۋي, م.مونتەرسسوري, ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە جوعارى دەڭگەيدە تالداۋلار جاسالىنىپ, ءتيىستى قورىتىندىلار دا شىعارىلعان.
كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنعان سىندارلى تەوريالىق وقىتۋ ماسەلەسىنىڭ ءارتۇرلى جاقتارىنا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق جانە ءادىستەمەلىك ادەبيەتتەردە دە ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. ساليقالى زەرتتەۋلەر دە بارشىلىق. بىراق باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ارناپ جاسالعانىمەن, بىزدەگى زەرتتەۋلەر تالدانىپ, وزىق يدەيالار جايىندا ءتيىستى پىكىر ايتىلماعانى, ولارعا سىلتەمە جاسالىنباعانى وكىنىشتى.
باعدارلاماداعى سىلتەمە جاسالىنعان اعىلشىن تىلىندەگى سياقتى زەرتتەۋلەر قازاق تىلىندە دە جانە ورىس تىلىندە دە جەتكىلىكتى. نۇسقاۋلىقتا كەلتىرىلگەن پەداگوگيكالىق جانە پسيحولوگيالىق ۇعىمدار قازاق ءتىلىندەگى وقۋلىقتاردا (ق.جارىقباەۆ, م.مۇقانوۆ, C.قويانباەۆ, ت.ب.) جەتكىلىكتى باياندالعان. اعىلشىنشا نەمەسە باسقا تىلدەگى ادەبيەتتەردىڭ ءبىرازىنىڭ قازاق نەمەسە ورىس تىلىندەگى اۋدارماسى بار ەكەندىگى دە ەسكەرۋسىز قالعان. ك.رودجەرس (كەڭەس بەرۋ جانە تەراپيا ونەرى), ا.موسلوۋ (موتيۆاتسيا جانە جەكە تۇلعا. ءوزىن-ءوزى كەمەلدەندىرۋ) ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار. باعدارلاماداعى نەگىزگە الىناتىن ل.ۆىگوتسكيدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى دا قولىمىزدا (پسيحولوگيا: ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىناسى. 10 تومدىق. الماتى, 2005.).
اۆتورلار پايدالانعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى تەك اعىلشىن تىلىندە. ال ولاردى كەز كەلگەن مەكتەپ مۇعالىمى تاۋىپ, ودان كەرەكتى مالىمەتتەردى الا المايدى. سوندا بۇل ادەبيەتتەر ءتىزىمى كىم ءۇشىن جانە نە ءۇشىن بەرىلگەن؟ الدە «ءۇش ايدا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ شىعىڭدار» دەگەنى مە؟
باعدارلاماداعى تاقىرىپشالاردىڭ ءتۇسىندىرمە ءماتىنىن وقىپ شىعىپ, مىسالى, مۇعالىم ۇستانىمى, ءتيىمدى وقىتۋ, ساپالى جانە تابىستى وقىتۋ, ت.ب. ۇعىمداردىڭ ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىنۋ قيىن, ناقتىلىق جوق.
«نۇسقاۋلىقتىڭ» «وقۋ دەگەنىمىز نە؟» (15-بەت) تاقىرىپشاسىندا, وقۋ ناتيجەلەرىنىڭ بەس ساناتى انىقتالعان.
ولاردىڭ العاشقى ۇشەۋى: 1. وقۋ ءبىلىمىنىڭ ساندىق ۇلعايۋى, ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – كوپ ءبىلۋ; 2. وقۋ ەستە ساقتاۋ رەتىندە; 3. وقۋ اقپارات جيناقتاۋ رەتىندە. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇلاردىڭ بارلىعى ءبىلىم الۋداعى ەستە ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن.
ال, ەستە ساقتاۋ (جاتتاۋ) ادامنىڭ جادى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى تاعى بەلگىلى. ال, «نۇسقاۋلىقتا» تۇسىندىرۋگە تىرىساتىن «قىسقا مەرزىمدى جۇمىس جادىسىنىڭ دا», «ۇزاق مەرزىمدى جادىنىڭ دا» قىزمەتى بىرەۋ عانا, ياعني «ءبىلىمدى جەتكىلىكتى مولشەردە ەستە ساقتاۋ». ال, ونىڭ مەحانيزمى دج.سايمونوستان, ح.نويسستان, ت.ب. بۇرىن-اق عىلىمعا ايان بولعان. اينالىپ كەلگەندە, بارلىق ادىستەر مىنالارعا نازار اۋدارادى: وقۋشىنىڭ بەلسەندىلىگى; كۇتىلەتىن قاجەتتى ناتيجەلەرگە ساي سىندارلى قىزمەت باعىتتارىن تاڭداپ سالۋ; كەرى بايلانىستىڭ ماڭىزدىلىعى; تاجىريبە جانە ىقپالداۋ مۇمكىندىگى. ال, بۇلاردىڭ بارلىعى يا.كومەنسكي, ك.ۋشينسكي, ت.ب. زامانىنان كەلە جاتقان ديداكتيكا تالاپتارى, جاڭالىعى شامالى.
باعدارلامادا وقىتۋدىڭ جاڭا يدەياسى مەن ءتاسىلى رەتىندە ۇسىنىلعان جەتى ءمودۋلدىڭ ىشىندە اۆتورلار جاڭا ادىستەر رەتىندە «ديالوگ ارقىلى وقىتۋ» مەن «قالاي وقۋ كەرەكتىگىن ۇيرەنۋگە» باسىمدىق بەرەدى. «نۇسقاۋلىقتاعى» «مەرسەر مەن ليتلتون (2007) ءوز ەڭبەكتەرىندە ديالوگ ساباقتا وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋمەن قاتار, ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ وسۋىنە ۇلەس قوساتىندىعىن اتاپ كورسەتەدى» (39-بەت) دەپ ايتىلۋى, اقىل-ويعا ۇيرەتۋدىڭ ديالوگتىق, ەۆريستيكالىق, سويلەسۋ, اڭگىمەلەسۋ ادىستەرىنىڭ ب.ە.د. نەگىزىن سالعان پلاتوننىڭ ۇستازى سوكراتتان ىڭعايسىزداۋ بولىپ تۇر. بۇرىننان بەلگىلى ءادىس-تاسىلدەردى جاڭالىققا جاتقىزۋ ەرسىلەۋ سياقتى. ناقتىلى ءبىر وقۋ ماتەريالىن وقىتۋ ۇدەرىسىندە, ونىڭ مازمۇنىنا بايلانىستى ديالوگ بىلاي ۇيىمداستىرىلادى دەسە, ول جاڭالىق بولۋى مۇمكىن, ارينە.
تاربيە تۋرالى «نۇسقاۋلىقتىڭ» «تابيعات نەمەسە تاربيە» (18-بەت) تاقىرىپشاسىنداعى شىم-شىتىرىق ويدان ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز «تاربيەگە وتباسىنىڭ ەمەس قورشاعان ورتانىڭ اسەرى باسىم دەپ قاراستىرادى». مۇمكىن دۇرىس تا شىعار. بىراق, ءبىز قازاق ۇلتىمىز جانە ۇرپاق تاربيەلەۋدە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وتباسىن دا, قورشاعان ورتانى دا ەسەپكە الا وتىرىپ تاربيەنىڭ ادامگەرشىلىك, وتانسۇيگىشتىك, ت.ب. تۇرلەرىن قولدانعان. نەگە ءبىز وسىنى ەسەپكە الماۋىمىز كەرەك؟ نەگە ءبىز ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بەن ءدىلىمىزدى ءبىرىنشى ورىنعا قويمايمىز؟
باعدارلامانىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى سىن كوتەرمەيدى. اۋدارماداعى سويلەمدەر وقىلۋعا وتە اۋىر. شىم-شىتىرىق قۇراستىرىلعان سويلەمدەردەن اسا ساۋاتتى مۇعالىمنىڭ ءوزى جۇيەلى تۇسىنىكتەر الا المايدى. كۇماندى تەرميندەر ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, «نۇسقاۋلىقتا» ورىس تىلىندەگى ۋبەجدەنيە ءسوزى – كوزقاراس (6-بەت), ۇستانىم (6-بەت), سەنىم (26-بەت), تاعى ءبىر جەردە پىكىر دەپ اۋدارىلادى. «كاچەستۆو ۋچيتەليا» – «مۇعالىمدىك قاسيەت» (7-بەت) بولمايتىنداي, «كوليچەستۆەننوە ۋۆەليچەنيە زناني» ەش ۋاقىتتا «ءبىلىمنىڭ ساندىق ۇلعايۋى» (14-بەت) بولىپ اۋدارىلمايدى ت.س.س. تولىپ جاتىر. جالپى, قازاقشا نۇسقاسىنىڭ ماعىناسىن ۇعىنۋ ءۇشىن ورىسشا نۇسقاسىمەن (اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندەر تۇپنۇسقامەن) سالىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل جەردە دە قايران عانا قازاق ءتىلىنىڭ تورگە شىعا الماي, ەسىكتەن سىعالاپ تۇرعانى بايقالادى. باعدارلاماعا تاپسىرىس بەرۋشىلەر ونى وقىپ تا كورمەگەن نەمەسە پسيحولوگيا, پەداگوگيكا مەن ادىستەمە پانىنەن حابارى جوق ادامدار-اۋ شاماسى.
ايتپەسە, «مەكتەپ اكىمشىلىگى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ مۇعالىمدەردى ءتيىستى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىنەن گورى, وقۋشىلاردى تاربيەلەۋ, دامىتۋعا باعىتتالعان مۇعالىمنىڭ سىنىپتاعى كۇندەلىكتى جۇمىسى وقىتۋ ۇدەرىسى مەن وقۋشىلاردىڭ وقۋ ناتيجەلەرىنە وڭ ىقپال ەتەدى (Barber and Mourshad, 2007)» دەگەندى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ مۇعالىم ءتيىستى رەسۋرستارمەن, وقۋ-قۇرال جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلمەسە, وقۋشىلاردى تاربيەلەۋ, دامىتۋعا باعىتتالعان مۇعالىمنىڭ سىنىپتاعى كۇندەلىكتى جۇمىسى قالاي جاقسارۋى مۇمكىن؟ «مەكتەپ جۇمىسى مەن وقۋشى جەتىستىكتەرىن ورىستەتۋدەگى نەگىزگى تۇلعا – مۇعالىم (Strong, Ward & Grant, 2011)» دەگەن بىزدە اكسيوما سياقتى ۇعىنىلماي ما؟
بۇل مۇعالىمگە ارنالعان «نۇسقاۋلىقتا» پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋلەر كەشەنى زەردەلەنىپ, تالدانعان. بۇل قۇپتارلىق. دەگەنمەن, «وقىتۋداعى كەمبريدج ءتاسىلىنىڭ» ارتىقشىلىعىن كورسەتۋ ماقساتىمەن «ءداستۇرلى وقىتۋدى» ءجونى جوق جامانداۋعا دا بولمايدى عوي! «ءداستۇرلى وقىتۋ ادىستەمەسى» دەپ قانداي وقىتۋدى تۇسىنەمىز؟ ەگەر «ءداستۇرلى وقىتۋ ادىستەمەسىن» قازىرگى مەكتەپتە كۇندەلىكتى قولدانىلىپ جۇرگەن ادىستەر كەشەنى دەپ بىلەتىن بولساق, وندا وقۋشىلاردىڭ ويلاۋىن دامىتۋ, ولاردىڭ بۇرىنعى العان بىلىمدەرى مەن جاڭا بىلىمدەرى اراسىندا بايلانىس جاساۋ, وقۋشى مەن مۇعالىم اراسىنداعى ديالوگ ورناتۋ, ەۆريستيكالىق ءادىس, وقۋشىلاردىڭ جاڭا بىلىمدەردى وزدەرى اشا الاتىنداي پروبلەمالىق احۋال تۋعىزۋ, وقۋ-قۇرال جابدىقتارىن (كورنەكىلىك, كومپيۋتەرلىك تەحنيكا, ينتەراكتيۆتى تاقتا) پايدالانۋ, ت.ب. زامان تالابىنا ساي ءادىس-تاسىلدەردىڭ قانداي دا ءبىرىنىڭ ەلەمەنتتەرىن پايدالانىپ وتىلمەيتىن مەكتەپتە ءبىر دە ءبىر ساباق بولمايدى! قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورىندارى قابىرعاسىنان باستاپ بۇل ءادىس-تاسىلدەرگە ماشىقتاندىرۋ دا جولعا قويىلعان.
ال, «ءداستۇرلى وقىتۋ ادىستەمەسى» تەك جاتتاۋ مەن دايىن ءبىلىمدى يگەرۋ دەپ قانا ءتۇسىنىپ, قازىرگى مەكتەپتە تەك وسىنداي وقىتۋ عانا بولىپ جاتىر ەكەن دەۋ دە كوڭىلگە قونبايدى. وقىتۋ جۇيەسىندە جاتتاۋ مەن دايىن ءبىلىمدى يگەرۋدىڭ وزىندىك پايدالى جاقتارى بار ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مەكتەپتە جاتتاپ الۋدى قاجەت ەتەتىن ماتەريالدار دا جەتكىلىكتى. مىسالى, ماتەماتيكادا: كوبەيتۋ كەستەسى, قىسقاشا كوبەيتۋ فورمۋلالارى, ۇعىمنىڭ انىقتاماسى, تەورەمانىڭ تۇجىرىمداماسى ت.س.س.
ەشبىر مۇعالىم جاتتاپ الۋدى قاجەت ەتەتىن ماتەريالداردىڭ ماعىناسىن اشىپ ءتۇسىندىرۋدى ەستەن شىعارمايدى دا. دايىن تۇردە بەرىلگەن بىلىمدەردى قولدانا بىلۋگە ۇيرەتۋ وقىتۋدىڭ كۇرامدى بولىگى بولىپ سانالادى. بىزدەگى بارلىق وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار مۇعالىمدى سوعان ۇيرەتەدى.
سوندىقتان, «مۇعالىمگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتا» كورسەتىلگەندەي, باعدارلامانىڭ «دايىن ءبىلىمدى بەرۋگە نەگىزدەلگەن وقىتۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىلىمدى مەڭگەرۋ بىلاي تۇرسىن, ولار بويىنشا تەرەڭ تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ, باستاپقى ءبىلىمدى جاڭا بىلىممەن ءوزارا بايلانىستىرۋعا دا مۇمكىندىك تۋدىرا بەرمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى» (5-بەت) دەگەن بىرجاقتى پىكىرمەن كەلىسۋ قيىن.
«ءداستۇرلى وقىتۋدان الىنعان مەحانيكالىق تۇردە ەستە ساقتالعان مالىمەتتەردى ەمتيحان كەزدەرىندە ۇتىمدى پايدالانۋعا بولادى, بىراق ءمان-ماعىناسى تەرەڭ مەڭگەرىلمەي, جاي عانا جاتتالعاندىقتان, تاقىرىپتى وقىتۋ نەمەسە ەمتيحان اياقتالعان سوڭ كەرەكسىز بولىپ قالادى جانە وقۋشى ونى ومىردە ءتيىمدى پايدالانا المايدى» (5-بەت) دەلىنۋى ءداستۇرلى وقىتۋ جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارۋ ەمەس پە؟
سىندارلى وقىتۋدىڭ ءتيىمدى جاقتارى جەتكىلىكتى. بىراق كۋرسقا ءارتۇرلى پاندەردەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر جيناقتالادى. ءاربىر مۇعالىمنىڭ مەكتەپتەگى جۇمىسىنىڭ باسىم بولىگى جەكە پاندەر بويىنشا وقۋشىعا ءبىلىم بەرۋ. مىسالى, ماتەماتيك – ماتەماتيكالىق, فيزيك – فيزيكالىق ت.س.س. وسىنى ەسكەرىپ, نەگە پاندەردى وقىتۋدىڭ كەمبريدجدىك ءتاسىلىن ۇيرەتپەيدى؟ قازىرگى ءبىزدىڭ مەكتەپكە قاجەتتىلىكتىڭ ءوزى وسىندا جاتىر. مىسالى, فيزيكادان «لورەنتس تۇرلەندىرۋلەرى» نەمەسە «k-بولتسمان تۇراقتىسى» ت.س.س. ۇعىمدى كەمبريدجدىك تاسىلمەن قالاي ۇيرەتەدى؟ مۇندا ەڭ باستىسى مۇعالىمنىڭ بۇل ۇعىمدار تۋرالى تەرەڭ ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى كەرەك. ءوزى عىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرمەگەن مۇعالىم, كوپشىلىكتى ديالوگقا نەمەسە سىندارلى پىكىر ايتۋعا, تۇجىرىم جاساۋعا جەتەلەي المايدى.
دەمەك, كەمبريدجدىك ادىسپەن وتىلەتىن كۋرستارعا ءاربىر ءپان بويىنشا ءبىلىمى جوعارى دەڭگەيلى مۇعالىمدەر جەكە پاندەر بويىنشا بولەك شاقىرىلماسا پايدا شامالى. قازىرگى جاعدايدا «ايلىققا قوسىمشا بولسىن» دەگەن ماقسات باسىم سياقتى.
مۇعالىم جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن باعالاۋدا, تەك «وقىتۋداعى كەمبريدج ءتاسىلى» بويىنشا كۋرستان وتكەن مۇعالىمدەردىڭ عانا جالاقىسىن كوتەرۋ ادىلەتتى ەمەس. مۇعالىمنىڭ جۇمىس ناتيجەسى وقۋشىلارىنىڭ سول پاننەن ۇلگەرىم دارەجەسىنە قاراي باعالانادى. «وقىتۋداعى كەمبريدج ءتاسىلى» بويىنشا كۋرس ءبىتىرىپ كەلگەندەر ءتيىستى ناتيجە بەرە الا ما؟ ول كۋرستان وتپەي-اق جاقسى ناتيجەگە جەتىپ جۇرگەن مۇعالىمدەر دە جەتكىلىكتى ەمەس پە؟
باعدارلامادا قامتىلعان كوپتەگەن مالىمەتتەر بىزدەگى وقۋ قۇرالدارى مەن عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا دا قامتىلعان. سوندىقتان, ول ەڭبەكتەردەن ءتالىم-تاربيە الىپ, جاقسى ناتيجەگە جەتكەن مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكتەرى نەگە ءتيىستى باعاسىن المايدى؟
باعدارلامادا ايتىلعانداي, وقۋشىنىڭ «ءپاندى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قابىلەتىن دامىتۋ, العان بىلىمدەرىن سىنىپتان تىس جەردە, كەز كەلگەن جاعدايدا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ» (5-بەت) دەگەن ماقسات, سىندارلى وقىتۋدىڭ عانا ەمەس, بارلىق وقىتۋ جۇيەسىنە قويىلىپ وتىرعان تالاپ قوي. بۇنداي ماسەلەلەر ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى ءبىزدىڭ تۇجىرىمدامالار, ستاندارتتار مەن باعدارلامالاردا دا بار. كەرەك دەسەڭىز, وتكەن عاسىرداعى كپسس-ءتىڭ ءاربىر سەزىندە وسىنداي ماسەلەلەر قويىلىپ جاتاتىن.
مەكتەپتەگى وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن شەتەلدەگى وقىتۋ ادىستەرى عانا ەڭ ءتيىمدى ەكەن دەپ بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. شەتەلدەردە ۇسىنىلىپ جاتقان وقىتۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى مالىمەتتەردى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز زەرتتەۋ جۇمىستارىندا پايدالانىپ, ءتيىمدىسىن مۇعالىمدەرگە ۇسىنىپ جاتادى. ونى مۇعالىم قابىلداي ما, قابىلداي الماي ما ءوز ەركى. بىراق ەش ۋاقىتتا جوعارى جاقتىڭ قولداۋىمەن ەنگىزىلگەن ءادىس-تاسىلدەردىڭ ءبارىن بىردەي بارلىق مۇعالىم پايدالانىپ كەتكەن ەمەس. مەكتەپتەگى وقىتۋ تاريحىندا ليپەتسك ءادىسى, وپتيميزاتسيا, ىنتىماقتاستىق پەداگوگيكاسى, ت.ب. بولعان. ول ادىستەر قازىر نەگە كەڭ تۇردە قولدانىلمايدى؟ سەبەبى, مۇعالىمگە تاڭداۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەي, تەك جوعارىدان ۇسىنىلىپ وتىرعان ءادىس بويىنشا ساباق ءوتۋ تالاپ ەتىلگەندىكتەن, مۇعالىمدەردە وعان دەگەن كەرى اسەر پايدا بولدى. مۇعالىمدەر اراسىندا ونداي ءادىستىڭ جاقسى جاقتارىنا دا كوزجۇما قاراۋ قالىپتاسا باستادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى ليپەتسك ادىسىندەگى «كوممەنتاري ءادىسى (مەتود كوممەنتاري)» دەگەن جاقسى ءبىر ءادىس ۇمىتىلىپ تا كەتتى. ءبىر كەزدەرى بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتالعان «پروبلەمالىق ءادىستىڭ» وقۋشىنىڭ اقىل-ويىن, ساناسىن جەتىلدىرۋدەگى ءرولى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنعان «سىندارلى وقىتۋدان» ولقى ەمەس ەدى. ول دا «قوي كورمەگەن قۋالاپ ءجۇرىپ ولتىرەدىنىڭ» كەبىن كيدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ايتارىمىز: ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوزىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدەن قول ءۇزىپ قالماۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ شەتەل اسىپ وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ىزدەۋشىلەر دامىعان ەلدەردىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ءبىزدىڭ وقۋلىقتارىمىزدان ارتىقشىلىعى بار تۇستارىن انىقتاپ, وقۋشىلارعا جانە مۇعالىمدەرگە ارنالعان كىتاپتارعا تالداۋ جاساپ, ولاردىڭ جاقسى جاقتارىن, قاجەتتىلەرىن ىرىكتەپ الۋ كەرەك. ولاردى قازاقشاعا اۋدارىپ مەكتەپتەرگە تاراتسا ورىندى بولار ەدى. 20 جىلدان بەرى «جوبالاۋ ءادىسى», «وزدىگىنەن ءبىلىم الۋ», «توپتاپ وقىتۋ», «كەيس ءادىسى», ت.ب. ادىستەر قولدانىپ وقىتۋدى عانا ناسيحاتتاپ كەلەدى. بۇل ادىستەر ىزدەنىستە جۇرگەن مۇعالىمگە بۇرىننان بەلگىلى.
بارلىق وقۋشىنى بىردەي ۇلگەرىمگە جەتكىزەتىن وقىتۋدىڭ ەشقانداي امبەباپ ءادىسى بولعان جوق, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى.
وقىتۋ ءادىسىن تاڭداپ الۋ وقىتىلاتىن ماتەريالدىڭ مازمۇنىنا, سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە, مۇعالىمنىڭ ءوز ءبىلىمى مەن جيناقتاعان تاجىريبەسىنە بايلانىستى بولادى. وقىلاتىن تاقىرىپتىڭ مازمۇنىنا بايلانىستى ءبىر ادىسپەن شەكتەلۋگە نەمەسە بىرنەشە ءادىستى كەشەندى تۇردە پايدالانۋعا تۋرا كەلەتىن جاعدايلار بولىپ جاتادى.
مۇعالىمنىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ول مۇعالىمدەرگە قيىندىق تۋعىزاتىن ماتەريالدار, مەكتەپكە ەنگىزىلگەن جاڭا تاقىرىپتار مەن تاراۋلاردى وقىتۋ, ت.ب. ارنالعان بولۋى كەرەك. ناقتىلى وقۋ ماتەريالىن يگەرۋ, ونى قولدانا ءبىلۋ, وقۋشى ءبىلىمىن تياناقتاۋ مەن بەكىتۋ, باعالاۋ, ءوزىن-ءوزى باعالاۋ, ت.ب. كۇندەلىكتى ساباقتا بولىپ جاتاتىن ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ دە نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس.
دوسىمحان راحىمبەك,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماتەماتيكا مۇعالىمدەرى مەن وقىتۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
