قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ۇستازدار

ناقتىلاي ايتقاندا, كىتاپ بۇگىنگە دەيىن جەتە كوڭىل اۋدارىلماعان جيىر­ماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جار­­­تىسىن­دا قازاقستانداعى قۋعىن-cۇرگىن ناۋبەتى­نىڭ ۇستازدار قاۋىمىنا قاتىستى قىرىن اشۋعا ارنالىپتى. مو­نوگرافيانىڭ باستى ماقساتى – قازاق حال­قىنىڭ تاريحي جادىن قالپىنا كەل­تىرۋ, قۋعىنعا ۇشىراعان ۇستازداردىڭ اۋىر كەزەڭدەگى ەرلىككە بارا-بار ىستەرىن, جان­كەشتى ەڭبەكتەرىن, تاعىلىمدى تاعدىر­لارىن مۇراعاتتاردان ارشىپ الىپ, وسكە­لەڭ ۇرپاققا ونەگە ەتۋ.

ەڭبەكتى وقي وتىرىپ تاريحىمىزداعى وسىناۋ تراگەديالىق كەزەڭنىڭ ءالى كۇن­گە تولىق اشىلماعان كەڭەستىك كەزەڭ­نىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ وسىنشا­لىق كۇر­دەلى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىز. كى­تاپتا مۇعالىمدەردىڭ ساياسي قۋعىنعا ۇشى­­­راۋ شەجىرەسى كەڭىنەن قامتىلعان. مۇ­­­راعاتتىق ماتەريالدار نەگىزىندە ەلى­مىز­­دىڭ كورنەكتى قوعامدىق-سايا­سي قاي­رات­كەر­لەرىنىڭ تى­نىمسىز جۇر­گى­زىلگەن تاۋ­قىمەتتى اعارتۋشىلىق ەڭبەك­تەرىنىڭ ءمان-ما­ڭىزىنا قانىعاسىز. مەم­لەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قاي-قايسىسى بول­سىن ەڭبەك جولدارىن اعارتۋشىلىقتان باس­تاعان. ول – جۇرت­تىڭ كوزىن اشىپ, سايا­سي ساۋاتىن ارت­تىرىپ, قوعامدىق قوز­عا­لىستاردى وياتۋ­دىڭ بىردەن-ءبىر جو­لى بولاتىن. بۇل ىستەگى ەڭ الدىمەن كومەك­كە كەلەتىن توپ – مۇعالىمدەر ەكەندىگى دە بەل­گىلى. سوندىقتان دا ەل ىسىندەگى ۇستازداردىڭ ورنى ولشەۋسىز جوعارى بولدى. دەمەك, ساياسي ناۋقان كەزىندە مۇعالىمدەردىڭ نازاردان تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.

كىتاپتىڭ ءار تاراۋىندا قازاقستان­نىڭ ءارتۇرلى وڭىرىندەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مۇعالىمدەر تۋرالى مۇراعاتتىق قۇجاتتار كەڭىنەن قامتىلعان. ءارتۇرلى مادەني, تاريحي, قوعامدىق-ساياسي, كوركەم-ادەبي جانە ءبىلىم بەرۋ فاكتورلارىن كەشەندى تۇردە زەرتتەۋ – توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ قاتىگەز جازالاۋىنان ءۇزىلىپ قال­عان گۋمانيتارلىق-پەداگوگيكالىق ۇدە­رىستەردى تىڭ, تاۋەلسىز كوزقاراس تۇر­عىسىنان سارالاۋعا اكەلگەن.

كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋىندا بىز­گە بۇرىننان ءبىرشاما ماعلۇم بول­عان ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, س.سەي­فۋل­لين, و.جاندوسوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.ماي­لين, س.اسفەندياروۆ, م.جۇماباەۆ, ج.اي­­ماۋىتوۆ, ت.جۇرگەنوۆ, ە.بەك­ما­­حانوۆ, ءا.ەرمەكوۆ ءتارىزدى كور­نەكتى قاي­راتكەرلەردىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شىلىعى العاش رەت جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى ءبىرتۇتاس ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ديسكۋرسى تۇرعىسىنان قا­­راستىرىلىپتى. «قازاق دالاسىنىڭ قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بەلگىلى مەم­لە­كەتتىك قايراتكەرلەرى» دەپ اتالاتىن بۇل بولىمدە حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىنىڭ ماسەلەلەرىن وتكىر تۇردە كوتەرە العان ءبىرسىپىرا قازاق زيالىلارىنىڭ پە­داگوگيكالىق قىزمەتى جاڭا قىرىنان قاراستىرىلعان. ەلىمىزدەگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق اقىل-وي تاريحىن وسىلايشا كەزەڭدىك ەرەكشەلىكتەرى تۇرعىسىنان زەردەلەۋدىڭ ءوزى عىلىمداعى جاڭا باعىت ەكەندىگى ءسوزسىز.

ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ پەداگوگيكالىق قىزمەتىن زەرتتەي وتىرىپ, گ.احمەتوۆا: «مەك­تەپتىڭ جانى – مۇعالىم» دەگەن قا­ناتتى ءسوزدىڭ ناق وسى ۇلى تۇلعاعا تيەسىلى ەكەندىگىن وزىنشە ايعاقتاپ, جەكەلەگەن دايەكتەمەلەر كەلتىرەدى. 1921-1928 جىلدارى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتتارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن, مادەنيەت تاريحىنان ساباق بەرگەن ۇستاز-عالىمنىڭ ايتقان سوزدەرىنىڭ سول زامانعا ساي مول تاجىريبەدەن تۋعاندىعىن دايەكتەيدى.

قازاق حالقىنىڭ تاڭداۋلى پەرزەنت­تەرىنىڭ كوزىن جويۋدى سول جىلدارداعى جىمىسقى ساياسات تەرەڭنەن ويلاستىرىپ جاساعانىن مونوگرافيا اۆتورى ناقتى دالەلدەرمەن باتىل تۇردە ايىپتايدى. كىتاپتى وقي وتىرىپ, كۇيزەلىسكە ۇشى­راي باستاعان قىزىل يمپەريانىڭ الەۋ­مەتتىك جانە ەكونوميكالىق اۋقىمدى داعدارىستارىن جاسىرۋ ءۇشىن ەش جازىعى جوق ۇستازداردىڭ ءوزىن «حالىق جاۋلارى» رەتىندە جاريالاعانىنا قايران قالاسىز. حالىق ءۇنىن كۇشپەن تۇمشالاۋعا ءبىرجولاتا بەت قويعان وزبىر جۇيە قوعامداعى الەۋ­مەتتىك نارازىلىقتى باسەڭدەتۋگە وسى ارەكەتتى قاساقانا تاڭداعان سىڭايلى. قۋعىندالعان ادامداردىڭ باسىم بولىگى ەڭبەك لاگەرلەرىنە جىبەرىلىپ, وتىزىنشى جىلدارداعى ء«وندىرىستى وركەندەتۋگە» يەن-تەگىن جۇمىس كۇشىنە اينالعانى بەلگىلى. ونى اۆتور مۇقيات زەردەلەپ, بۇرىن وقىرمان كوزىنە تۇسە قويماعان قىزىقتى دا نانىمدى فاكتىلەر كەلتىرەدى.

بۇل ناۋبەت-ناۋقانعا تۇتاس حالىق­تارمەن بىرگە جەكەلەگەن الەۋمەتتىك توپ­تاردىڭ, اتاپ ايتقاندا: «بۇرىنعى دۆورياندار ۇرپاقتارى, كۋلاكتارعا جاتقىزىلعان شارۋالار, اسكەريلەر... كوممۋنيستەر, سوتسيال-دەموكراتتار, ەسەرلەر, ارميا جانە پوليتسيا وفيتسەرلەرى, ءدىني قىزمەتكەرلەر مەن سۋديالاردىڭ دا» ۇشىراعانى سانامالاپ كورسەتىلەدى. «مۇراعاتتىق جانە ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, – دەپ كورسەتىلگەن كىتاپتا, 1937-1938 جىلدارى قا­زاقستاندا ءجۇز مىڭنان استام ادام سوتتالىپ, ولاردىڭ جيىرما بەس مىڭى ءتۇرلى جەلەۋمەن ەشقانداي سوتسىز-تەرگەۋسىز اتىلعان. سولاردىڭ اراسىندا پەداگوگتەر قاۋىمىنىڭ كوپتەگەن وكىلى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن جەتەكشىلەرى, مەكتەپ, مەدرەسە ۇستازدارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى بولعان».

ءسوز جوق, مورالدىق-ادامگەرشىلىك وي­لارى, ىزگى كوزقاراستارى مەن سەنىمدەرى ءۇشىن زارداپ شەككەندەردىڭ اۋىر سال­ماعى, نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وكىل­دەرىنە تۇسكەن. سەبەبى ءبىلىمدى, ەركىن كوزقاراستاعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن كوممۋنيستىك بيلىك قاتتى قاۋىپتەنگەن. ارينە, وتكەن عاسىر باسىنداعى جاڭا قوعام بولاشاعى جايلى پروگرەسسيۆتىك پىكىرلەرىمەن, وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان ەتيكالىق-مورالدىق سەنىمدەرىمەن ۇلت­تىق سانا-سەزىمنىڭ ويانۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن الاشتىق يدەياداعى زيالى قاۋىمنىڭ وزدەرىنە ۇلكەن قارسىلاس بو­لاتىندىعىن سول ۋاقىتتاعى بيلىك باسىندا وتىرعاندار جاقسى ءتۇسىندى. ول جو­نىندە: «كەڭەستىك جۇيە سول زامانداعى قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ قالىڭ ارمياسىنان حالىق اعارتۋ جۇمىستارىن ساۋاتتى تۇردە ۇيىمداستىرا الاتىن, ءسويتىپ تەك قازاق حالقىن عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا حالىقتارىن بىرىكتىرە الاتىن قۋاتتى كۇشتى كوردى» دەپ جازادى عالىم.

قازاق زيالىلارىنىڭ الىستى كوز­دەگەن دەموكراتيالىق كوزقاراستارى بول­شەۆيكتەردىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتتارىمەن تۇبىرىنەن سايكەس كەلمەيتىن. زەرتتەۋشىنىڭ پىكىرىنشە, سول كەزەڭدەگى بيلىك ساياساتى قازاق زيالىلارىن, ولاردىڭ ارقا سۇيەر قالىڭ قاۋىمى الدىڭعى قاتارلى وكىلدە­رى مۇعالىمدەردى الدىمەن قۇرتۋعا ماقسات­تى تۇردە بارعان.

قۋعىندالعان مۇعالىمدەر مەن ولار­دىڭ تراگەديالىق تاعدىرلارى ارقىلى اۆتور قازاق حالقىنىڭ ەركىن ويلى بول­مى­سى­نىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە جەتۋدە قان­داي «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتكەنىن اشىپ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ول قو­­­عام­­دىق-ساياسي اۋىر جاعدايلارعا, ءار ادام­نىڭ باسىنداعى تراگەديالىق اۋىر تاعدىرلارىنا, جيىرماسىنشى عا­سىر­­­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قوعام ءۇشىن درامالىق وقيعالارعا قاراماستان, ۇلت­تىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداس­تۇرلى قۇندىلىقتارىنىڭ وزەگى بۇ­­زىل­­ماعانىن اتاپ كورسەتەدى. وسى­نىڭ وزى­نەن-اق قازاق حالقىنىڭ تاۋقىمەتتى تا­ريحى مەن تەمىردەي مىقتى ۇلتتىق بول­­مىس-ءبىتىمى ايقىن تانىلادى.

وسى جاعداياتتاردى ناقتى ارحيۆ دە­رەكتەرىمەن ورنەكتەي وتىرىپ, عالىم سول زاماندارداعى بولشەۆيكتەر جۇزەگە اسىر­عان ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ تاريحي سەبەپتەرىنە نازار اۋدارادى. اۋقىمدى مۇراعاتتىق ماتەريالدار نەگىزىندە «قۋ­عىندالعان مۇعالىمدەر» دەگەن تاراۋدا ستالين داۋىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەن 50-دەن استام مۇعالىمنىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى تاراتىلا باياندالىپتى.

كىتاپ بەتتەرىن اقتارىپ وتىرىپ, اۆ­­تور­دىڭ مۇراعاتتىق ماتەريالدارمەن قىرۋار جۇمىس اتقارعانىنا كوز جەت­­كىزەسىز. وردەرلەردىڭ كوشىرمەلەرى, رەس­مي حاتتار, شىعارىلعان ۇكىمدەر, حات­­تامالاردان, سونىڭ ىشىندە ءتىنتۋ حات­تا­ما­لارىنان, قاۋلىلاردان, ايىپتاۋ قورى­­تىندىلارىنان ۇزىندىلەر, سولاردىڭ ىشىندە ءارتۇرلى اكتىلەردىڭ ۇزىندىلەرى, گازەت بەتتەرىندەگى جاريالانىمدار, قا­مالعانداردىڭ انكەتالارى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءارتۇرلى نارازىلىقتارى, جەكەلەگەن حاتتار ءتارىزدى قۇجاتتار زەرتتەۋ ەڭبەكتى بايىتىپ, ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتىپ, اشا تۇسكەن. ءار ماتەريالدى وقي وتىرىپ, قيلى تاعدىرلاردى قينالماي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىسى, سوۆەت اۋدانىنىڭ قاي­راقتى اۋىلىنىڭ مۇعالىمى نيازوۆ مۇحامەتجان مۇساباي ۇلىنىڭ تالايلى تاعدىرىنا نازار سالايىقشى. ول 1885 جىلى اققايىڭ اۋدانىنداعى يگىلىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بۋتري يۆان دەگەن ورىس بايىندا باتىراق بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1912 جىلى بالاسى مۇحامەتجاندى ترويتسكىگە وقۋعا جى­بەرەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ول كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىستاۋقاراعاي دەگەن جەرىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاسىپ, قايراقتى دەگەن اۋىلدا وزىنە ءۇي سالىپ, مەكتەپ اشادى. كەيىننەن, سول وڭىردە 1926 جىلدان باستاپ, ون جىل بويىنا كازگورودوك دەپ اتالاتىن اۋدان ورتالىعىندا ورتا مەكتەپ ينتەرنات مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. نيازوۆ مۇحامەتجان مۇساباي ۇلى قازىرگى اقمولا وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىندا 18 مەكتەپ اشقان ەكەن.

سويتكەن مۇحامەتجاندى 1936 جى­لى جالامەن ۇستاپ, تۇرمەگە جابادى. سالەمدەمە الىپ كەلگەن ايەلىن جى­بەرمەگەن سوڭ, قورشاۋدان اسىپ تۇسەم دە­گەندە ىشتەگى سەگىز ايلىق بالاسىمەن قۇلاپ, كوپ قان كەتىپ اۋرۋحانادا قاي­تىس بولادى. ارتىندا قالعان ءۇش قى­زىنىڭ (اسىل, التىن, الما) ەكەۋىن با­لا­لار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەرەدى, كىشىسىن اعايىندارى اسىراپ الادى. مۇحامەتجان كە­يىننەن اقتالىپ كەلىپ, جاڭا ءومىر باس­تايدى, ۇيلەنىپ سەرىك, بايان اتتى ەگىز بالا كو­رەدى. قىزدارىنىڭ ءبارىن قولىنا الىپ, تاربيەلەپ وسىرەدى. ءتورت قىزى دا ۇستازدىق جولعا ءتۇسىپ, قىرىق جىلدان استام ءبىلىم بەرۋ ىسىندە قىزمەت ەتەدى.

كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ بارلىعى دا وسىن­داي جازىقسىز جاپا شەككەن تاۋ­­قىمەتتى تاعدىر يەلەرى. وسىنداي دە­رەك­تەر­دى جيناقتاي كەلە, اۆتور مۇعا­لىم­دەردىڭ ەرەكشە تاريحي-مادەني داس­تۇرلەرى مەن جوعارى قوعامدىق-ساياسي ءرولى پەداگوگ كادرلاردىڭ اراسىندا ساياسي قۇربانداردىڭ ەرىكسىز كوپ بولۋىنا اكەلىپ سوققان دەگەن قورى­تىندى جاسايدى. اسىرەسە تۇرمەگە قا­مالعاندار مەن اتىلعاندار سانىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىزگە ءمالىم بولىپ كەلگەن اقپاراتتان الدەقايدا كوپ ەكەندىگىنە قىنجىلىس بىلدىرەدى.

ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراعان­دا, جيىر­ماسىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­­­تىسىنداعى مۇعالىم ماماندىعى «...كۋ­لاكتار مەن بايشىلداردان ارىلتۋ جا­نە ۇجىمداستىرۋ جۇمىستارىنا مۇ­عالىمدەردى ءماجبۇرلى تۇردە قاتىستىرۋ بولعاندىقتان دا, ونىڭ اقىرى ۇستاز­دار­دىڭ وزدەرىنىڭ ومىرلەرىنە قاۋىپ ءتون­دىرىپ وتىرعان». مۇعالىمدەر جاڭا سايا­سي قوندىرمانىڭ ساياسي ناۋقانىنىڭ ال­دىڭعى قاتارىنان تابىلا وتىرىپ, كەڭەس وكىمەتى جاريالاعان بوستاندىقتىڭ مۇراتتارىنا قالتقىسىز سەندى, بىراق سونىمەن بىرگە ولار وسى سوتسياليستىك بي­لىكتىڭ قورعانسىز, قۇرباندىعىنا اينالدى. 1920-1930 جىلدارداعى مۇعالىمدەرگە وزدەرىنە ءتيىستى ەمەس ايىپتاردىڭ تاعىلۋى ولاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ سەكىلدى پەداگوگتىك جۇمىستارىن دا تىعىرىققا تىرەگەنىن دە وسى ەڭبەكتەن وقىپ-ءبىلىپ جاتىرمىز. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, جەكە باسقا تابىنۋشىلىق كە­زەڭنىڭ ساياسي ناۋقانىنا بايلانىستى تاريحي ۇدەرىستەردى وبەكتيۆتى تۇردە ءتۇ­سىنۋ ءۇشىن سول كەزدەگى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, جەتە ۇعىنۋ قاجەت. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن قوعامدىق ءومىردىڭ كۇن­دەلىكتى تىنىسى تىكەلەي ءبىلىم بەرۋ ورىن­دارى مەن مادەنيەت مەكەمەلەرىندە ايقىن كورىنىس بەرەتىندىگى ەڭبەكتە مۇ­راعات ماتەريالدارى ارقىلى ناقتى دالەل­دەرمەن كورسەتىلگەن. دەمەك, بۇل زەرتتەۋ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قوعامدىق-ساياسي, تاريحي-مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ-پەداگوگيكالىق كەڭىستىكتەرى قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءبىر­تۇتاس جۇيە ەكەندىگىن دالەلدەيدى. ءبىلىم بەرۋ مەن مادەنيەت سالاسىنداعى وتى­زىنشى جىلداردىڭ ويرانىن ارنايى زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالۋى اقتاڭداقتاردىڭ تاعى ءبىر بەتىن اشۋعا دەگەن باتىل قادام دەۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ستاليندىك جىلداردا رەپرەسسياعا ۇشىراعان قازاقستاندىق مۇ­عالىمدەردىڭ شىعارماشىلىق ءومىر­باياندارى مەن عىلىمي-مادەني مۇرالا­رىن زەرتتەۋگە ارنالعان گ.احمەتوۆانىڭ اتالعان مونوگرافياسى قوعامنىڭ تاريحي دامۋىنىڭ جەكەلەگەن تراگەديالىق بەت­تەرىن قالپىنا كەلتىرگەن عىلىمي نە­گىزدە ءادىلىن ايتۋعا ۇمتىلعان باعالى ءارى تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مۇعالىمدەردىڭ ءومىر جولدارى مەن شىعارماشىلىقتارىن زەرتتەپ, قايتادان ساراپتاۋ جۇمىستارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قويىلعان تالاپتارعا تىكەلەي جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قازىرگى تاڭداعى مۇعالىمدەرگە دە وي سالاتىنى ءسوزسىز.

اتالعان مونوگرافيانى قازاقستان تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەردى اشۋعا جاسالعان كەزەكتى ءبىر عىلىمي قادام دەپ ساناعانىمىز ورىندى. ونىڭ مازمۇنى وقىرماننىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇ­شەيتىپ, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرادى, مەملەكەتىمىزدىڭ الداعى دامۋ جولدارىنا باعدار سىلتەيتىن قوعامنىڭ تولەرانتتىلىعىن, بىرتۇتاستىعىن نى­عايتۋعا ءوز ىقپالىن تيگىزەتىن ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنان تابىلادى دەپ بەك سەنىممەن ايتا الامىز. بۇل – وسى سالاداعى العاشقى كۇردەلى زەرتتەۋدىڭ باسى. ەڭبەككە ەلدىڭ ءار وڭىرىنەن ىرىكتەپ الىنعان مۇراعات ماتەريالدارىنىڭ ءوزى ونىڭ استارىندا ۇشان-تەڭىز ءالى اشىلماعان دەرەكتەردىڭ جاتقاندىعىن اڭداتادى. ءتىپتى, كەيبىر وبلىستاردان ساناۋلى عانا ادامداردىڭ ءتىزىمى قامتىلعان. ەندى ءار وبلىس, اۋدان بويىنشا زارداپ شەككەن ۇستازداردى تۇگەندەپ, ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ كەزەگى كەلىپ تۇر. بۇل ورايدا اتالعان ەڭبەكتىڭ زور باستاماشىلىق ءمانى بار ەكەندىگىندە كۇمان جوق. جالپى ءار اۋىلداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ۇشىراعان ادامداردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, مەكتەپ مۋزەيلەرىندە ولار تۋرالى ماعلۇ­ماتتار جيناقتاپ قويسا, جاس ۇرپاق جۇ­رەگىنە قيلى زامان تاعىلىمىن ءسىڭىرۋدىڭ ءبىر جولى بولار ەدى.

تۇتاستاي العاندا, مۇراعاتتىق ماع­لۇماتتارى مول, ۇلكەن ىزدەنىستەردىڭ ناتي­جەسىندە دۇنيەگە كەلگەن بۇل زەرتتەۋ – تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, بۇگىنگى قوعامدى ويلانتۋعا جەتەلەيتىن تاعىلىمى زور ەڭبەك. ەل تاريحىنداعى وسى ۋاقىتقا دەيىن جابىق تاقىرىپقا اينالىپ كەلگەن وزەكتى ماسەلە قوعامدىق-ساياسي تاريحتان لايىقتى باعاسىن الىپ, جاڭا زەرتتەۋلەرگە جول اشادى دەپ ويلايمىز.

كەنجەحان ماتىجانوۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى