قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىمەن جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىعىندا قالىپتاسقان جاعداي كو-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا تاۋار اينالىمىن جانداندىرۋدى جانە تاۋار وندىرۋشىلەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋىمەن جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىعىندا قالىپتاسقان جاعداي كو-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا تاۋار اينالىمىن جانداندىرۋدى جانە تاۋار وندىرۋشىلەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس كو ەلدەرىنەن يمپورت 2011 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا 2010 جىلعى قاڭتار-ماۋسىممەن (ياعني, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كو-عا كىرگەنگە دەيىن) سالىستىرعاندا تۇتاستاي العاندا 42,7%-عا ۇلعايدى, ال 2012 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا 2011 جىلعى قاڭتار-ماۋسىممەن سالىستىرعاندا 6%-عا ءوستى.
جۇرگىزىلگەن تالداۋ قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ پروبلەمالارىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتتى.
ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نارىعى يمپورتقا تاۋەلدى. ءويتكەنى, ءوز ءوندىرىسىمىزدىڭ ۇلەسى بار بولعانى 60%-دى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە يمپورت ۇلەسى جەمىس-كوكونىس جانە جيدەك كونسەرۆىلەرى (86%), قانت (61%), ىرىمشىك-سۇزبە ونىمدەرى (55%), شۇجىق (43%), مارگارين (36%), سارى ماي (36%) ونىمدەرىندە جوعارى. ارىپتەس ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءوڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ جوعارى ونىمدىلىگىنە, شيكىزات ءونىمىنىڭ تومەن قۇنىنا جانە دايىن ءونىمنىڭ تومەن وزىندىك قۇنىنا بايلانىستى بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. بۇل باسەكە نارىعىندا قازاقستاندىق تاۋارلاردى ىعىستىرىپ شىعارۋعا اكەپ سوعۋدا.
وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ولاردى قولداۋ ماقساتىندا ۇكىمەت «اگروبيزنەس-2020» سالالىق باعدارلاماسىن ازىرلەدى, وندا تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاۋعا, قارجى رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اگروبيزنەستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋعا باعدارلانعان ناقتى شارالار كەشەنى كوزدەلگەن.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى يمپورت ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا نەعۇرلىم تومەن باعالاردى ۇستاپ تۇرۋ فاكتىلەرىن بەلگىلەۋ جانە اتالعان ءىس-ارەكەتتەردى مونوپولياعا قارسى زاڭناماسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىنان قاراۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ ءىرى سۋپەرماركەتتەرىندە جانە ترانسشەكارالىق نارىقتاردا كو ەلدەرى وندىرۋشىلەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا بولشەك ساۋدا باعالارىنا سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزدى.
تالداۋ ناتيجەلەرى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارلارىنا قاراعاندا رەسەيلىك ونىمدەر باعالارىنىڭ شىنىندا دا تومەن ەكەندىگىن كورسەتتى. تالداۋ ءۇشىن ترانسشەكارالىق نارىقتاردا (سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي, اقتوبە جانە اتىراۋ وبلىستارى) ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 7 ءتۇرى – ءسۇت, سارى ماي, سۇزبە, ماكارون, قۇس ەتى, قاراقۇمىق, كۇرىش جارماسى تاڭداپ الىندى.
قازاقستانداعى ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى باعالاردى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكارالىق نارىقتارىنداعى باعامەن سالىستىرۋ جۇرگىزىلدى. قورىتىندىسى بويىنشا جەكەلەگەن وڭىرلەردە يمپورت ونىمىنە دەمپينگتىك باعالاردى قولدانۋ بەلگىلەرى انىقتالدى. مىسالى, قوستاناي وبلىسىندا پروستوكۆاشينو ساۋدا بەلگىسىمەن ساتىلاتىن ءسۇتتىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ورتاشا ساتۋ باعاسى – 227,3 تەڭگە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – 211 تەڭگە.
ماكفا ساۋدا بەلگىسىمەن ساتىلاتىن ماكارون ءونىمىنىڭ باعاسى چەليابى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا – 415,5 تەڭگە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – 257,5 تەڭگە, 2013 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا 370,9 تەڭگە جانە 282,5 تەڭگە.
ۋۆەلكا ساۋدا بەلگىسىمەن ساتىلاتىن قاراقۇمىق جارماسىنىڭ باعاسى چەليابى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا – 248,8 تەڭگە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – 237,5 تەڭگە, 2013 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا 342,7 تەڭگە جانە 218,75 تەڭگە.
ميسترال ساۋدا بەلگىسىمەن ساتىلاتىن كۇرىش جارماسىنىڭ باعاسى چەليابى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا – 477,7 تەڭگە, قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – 394,4 تەڭگە, 2013 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا 463,0 تەڭگە جانە 433,3 تەڭگە.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كەلسەك مايلىلىعى 2,5% ءسۇتتىڭ التاي ولكەسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ورتاشا باعاسى – 161,2 تەڭگە, شقو اۋماعىندا – 156 تەڭگە, 2013 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا تيىسىنشە 151,8 تەڭگە جانە 147 تەڭگە.
مايلىلىعى 9% ىرىمشىكتىڭ التاي ولكەسىنىڭ اۋماعىندا 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا باعاسى – 1294,5 تەڭگە, شقو اۋماعىندا – 828 تەڭگە, 2013 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا تيىسىنشە 1257 تەڭگە جانە 836 تەڭگە.
باسقا اتالعان وبلىستاردا دا وسىنداي فاكتىلەردى مولىنان كەلتىرۋگە بولادى.
بۇل رەتتە, رف فمق اۋماقتىق بولىمشەلەرى ۇسىنعان دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى رف شەكارالىق وڭىرلەرىنىڭ (استراحان, ورىنبور, ومبى, چەليابى وبلىستارى, التاي ولكەسى) سۋپەرماركەتتەرىندە جوق ەكەندىگى انىقتالدى.
قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ رف شەكارالىق وڭىرلەرىنىڭ سۋپەرماركەتتەرىندە جوقتىعى قازاقستاندا شىعارىلاتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى رەسەي نارىعىندا سۇرانىسقا يە ەمەس نەمەسە اتالعان وڭىرلەردىڭ نارىعىنا (سۋپەرماركەتتەرىنە) كىرۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەر بار ەكەندىگىمەن بايلانىستى دەپ پايىمدايمىز.
اگەنتتىك قازىرگى كەزدە اتالعان فاكتىلەردى مونوپولياعا قارسى زاڭناماعا سايكەستىگى تۇرعىسىنان زەردەلەۋدە. ونىڭ قورىتىندىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا جىبەرىلەتىن بولادى.
بۇدان باسقا, بەك-ءتىڭ جۇمىس ىستەۋى بارىسىندا انىقتالعان, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر تاراپىنان رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلورۋسسيا نارىقتارىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا پروبلەمالىق ماسەلەلەردى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى.
ەلدىڭ نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا انىقتالعان, رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلورۋسسيا نارىقتارىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا مىناداي پروبلەمالار بار:
كەدەن وداعى ەلدەرىندە تاۋار بەلگىلەرىن تىركەۋگە قويىلاتىن تالاپتارداعى ايىرماشىلىقتار;
«تاۋار تاڭبالارى, قىزمەت كورسەتۋ تاڭبالارى جانە تاۋار شىعارىلعان جەرلەردiڭ اتاۋلارى تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 6-بابى 1-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس اجىراتىلاتىن رەڭكi جوق بەلگiلەردەن عانا تۇراتىن تاۋارلاردىڭ ءتۇرiن, ساپاسىن, سانىن, قاسيەتiن, ماقساتىن, قۇندىلىعىن, سونداي-اق ولاردىڭ شىعارىلعان نەمەسە وتكiزiلگەن جەرi مەن ۋاقىتىن كورسەتەتiن تاۋار تاڭبالارىن تiركەۋگە جول بەرiلمەيدi.
وسى نورمانى قولدانا وتىرىپ, قر ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى كوميتەتى قازاقستاندىق كونديتەرلەرگە «كارامەل فرۋكتوۆايا», «فرۋكتوۆو-ياگودنىي بۋكەت», «ۆيشەنكا», «بارباريس», «چەرنوسليۆ ۆ شوكولادە» جانە ت.ب. سياقتى بەلگىلەردى تاۋار بەلگىلەرى رەتىندە تىركەۋدەن باس تارتادى. وسىلايشا, ۇقساس بەلگىلەرمەن شىعارىلاتىن قازاقستاندىق ءوندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى ۇلتتىق قورعاۋعا يە ەمەس. سونىمەن بىرگە, قولدا بار ءمالىمەتتەرگە سايكەس, روسپاتەنت رەسەيلىك كونديتەرلەردىڭ مۇنداي بەلگىلەرىنە وتىنىمدەرىن قاناعاتتاندىرادى جانە ولار تاۋار بەلگىسى رەتىندە تىركەلەدى.
ناتيجەسىندە, رەسەي اۋماعىنا وسىعان ۇقساس, كونديتەرلىك اسسورتيمەنتتە كوپتەگەن فابريكالاردىڭ كەڭ تارالعان اتاۋىمەن قازاقستاندىق كونديتەرلىك بۇيىمداردى اكەلۋى وسىعان ۇقساس تاۋار بەلگىسىنىڭ رەسەيلىك مەنشىك يەسىنىڭ ايرىقشا قۇقىقتارىن بۇزۋ فاكتىسى رەتىندە قارالادى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستانعا اتالعان اتاۋلارمەن رەسەيلىك (نەمەسە وزگە دە) كونديتەرلىك بۇيىمداردى اكەلۋگە شەكتەۋ قويىلماعان جانە قۋدالانبايدى.
تاۋار بەلگىلەرىن تىركەۋ نەمەسە تىركەۋدەن باس تارتۋ نەگىزدەرىنە بىرىڭعاي تالاپتاردىڭ بولماۋى قازاقستاندىق كونديتەرلەر ءۇشىن ەلەۋلى كەدەرگىلەر تۋدىرادى.
وسىعان بايلانىستى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ەلدەرى ءۇشىن تاۋار بەلگىلەرىن تىركەۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارى مەن ءراسىمدەرىن ازىرلەۋدى ۇسىنباقپىز.
تيمۋر بايمۇحانوۆ,
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى
توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
