رۋحانيات • 01 قازان، 2020

قازاقتىڭ پەيىلىنە قايران قالام!..

962 رەت كورسەتىلدى

التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن، جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن توزدىراتىن سايىن دالانى كىمدەر مەكەن ەتپەگەن. سونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتىن ۇعىپ، حالقىنىڭ قادىرىن بىلەتىن ورەلى ازاماتتار دا از ەمەس. ءبىر-بىرىنە باۋىرلاس­تىرىپ، تۋىس ەتىپ جىبەرگەن رياسىز شىنايى كوڭىلى مەن وزگەگە دەگەن قۇرمەتى ءارى سىيلاستىعى.

 

ءاليحان ارازوۆ 1980 جىل­داردىڭ باسىندا اعاسى تەمىرحان ەكەۋى سوناۋ داعىستاننان كەلگەن. باستى ماقسات – قولايلى كاسىپ ىزدەۋ. اۋەلى قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپتى. بۇرىنعى كوك­شە­تاۋ وبلىسىنىڭ چيستوپول اۋدا­­نىن­دا تۇرعىن ۇيلەر سالعان، مال قو­را­لارىن كوتەرگەن. جەرگى­لىك­تى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتۋى سول تۇس­تان باستالسا كەرەك. 1983 جى­لى تسەلينوگراد ينجەنەرلىك قۇ­رى­لىس ينستيتۋتىن ءتامامداپ، وسى سالانىڭ بىلىكتى مامانىنا اينال­عان. قازاق دالاسى كوڭىلىنەن شىق­قان سوڭ ىرگە تەۋىپ، جۇبايىن كوشى­رىپ اكەلىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اق پەيىلى، كەڭ قۇشاعى، اقجارقىن مىنە­زى ابدەن شىققان. 

– العاش كەلگەندە جاتىر­قاعا­نىمىز دا راس، كەيىن ابدەن با­ۋىر باسىپ كەتتىك. مەنى تاڭعال­دى­راتىنى قازاق­تىڭ كەڭ پەيى­لى، – دەيدى ءالي­حان ءاليف­حان­ ۇلى، – ءبىزدىڭ داعىستان­دىقتار دا قوناق­جاي، ءمارت حالىق قوي، ال قازاقتاردىڭ جومارتتىعى ون ەسە ارتىق. بىردە ءبىز قۇرىلىس جۇ­مىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ەلدى مەكەندە اۋىل اقساقالى ومىرت­­قاعا شاقىردى. وسىنداي ءداس­تۇر بار ەكەن. تاباق-تاباق ەتتى كور­گەندە، مىناداي مول تاعاممەن جۇز­دەگەن ادامدى شاقىرىپ، ۇل­كەن توي وتكىزۋگە بولار ەدى عوي دەپ وي­لادىم. ءدام ۇستىندە ءداستۇر­دىڭ ما­زمۇنىن سۇرادىم. سوندا اۋىل اقساقالى ماعان بىلاي دەدى: «ادام­نىڭ دا، جان-جانۋاردىڭ دا ون ەكى مۇشەسى بولادى. سونىڭ ءبارىن بى­رىك­تىرىپ تۇراتىن ومىرت­قا سۇيەگى. ەگەر ول بولماسا، قىبىر­لاۋعا شا­ماسى كەلمەي، بوس قالار ەدى. ءبىز دە بىرلىگىمىز بەكەم بولسىن دەپ ءبىر-ءبىرىمىزدى دامگە شا­قى­را­مىز. ومىرتقا ءسوزدىڭ سىرا­عىسى، ادال ءدام ءدال سول ومىرت­قاداي اعا­يىن-تۋىستىڭ، جورا-جولداس­تىڭ بى­رىك­تىرۋشى كۇشىنە اينالدىراتىن اس».

وزدەرى سۋىن ءىشىپ، سۇلۋلىعىنا سۇيسىنگەن ولكەنىڭ باي داستۇرىنە قىزىققاننان سوڭ ۇل-قىزدارىن قازاق تىلىندە وقىتۋعا بەكىنگەن. ەشكىمنەن كەم بولماپتى. جوعا­رى وقۋ ورنىن اياقتاعان. قازىر سوي­لەگەن سوزدەرىنە قاراپ، داعىس­ت­ان­دىقتار دەپ ەشكىم دە ايتپايتىن­داي. قازاقتىڭ قارا ءسوزىنىڭ قايماعىن ايىرىپ، كەستەلەپ سويلەيدى.

قازاقتار قارا شاڭىراقتى قات­تى قادىرلەيدى ەكەن دەسەدى ولار. وزدەرى دە ۇلى مەن كەلىنىن الىس­قا جىبەرمەي، ءبىر شاڭىراق­تىڭ استىندا كۇن كەشۋدە. اتا-انا­سىن قۇرمەتتەۋگە كەلگەندە جۇ­­مىر جەردىڭ بەتىندە قازاقتان اس­قان حالىق جوق شىعار دەپ قويادى.

– شىنىندا دا، كەيىن جەرگى­لىك­تى حالىقتىڭ ءداستۇرىن ۇعىنعان ساتتە ء«بىر كۇن دامدەس بولعان ادامعا، قىرىق كۇن سالەم» دەي­تۇ­عىن ماقالدارى بارىن ەستىپ، ادام­داردى ءدام بىرىكتىرىپ، باسىن قو­سا­تىندىعىن ۇعىندىق، – دەيدى ءالي­حان ءاليفحان ۇلى، – 35 جىل اۋىلدا تۇرعاندا، جەرگىلىكتى ۇلت­تىڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جات­قان عاجايىپ سالت-ءداستۇرىن ەتەنە جاقىن ۇعىندىق. اۋىل دەگەننىڭ ءوزى بەينەلەپ ايتقاندا، ۇلكەن ءبىر وتباسى ءتارىزدى. قۋانىش ورتاق، قايعىنىڭ جۇگىن دە بىرلەسىپ كوتەرىپ الادى. ءومىر بولعان سوڭ شاتتىق پەن وكىنىش قاتار جۇرەتىنى بار ەمەس پە. ءبىز دە سولاي كۇن كەشتىك. اۋىلدىق جەردەگى مىنەز باسقاشا. ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى. ول ءۇشىن ەشكىمنەن اقى سۇرامايدى، مىندەت ەتپەيدى. ءبىز دە سولاي بولدىق. بالكىم، سول قىلىعىمىزبەن جاققان شىعارمىز. ەشكىم ءبىزدى ءتۇرىڭ بولەك، ۇلتىڭ باسقا دەپ كەۋدەمىزدەن يتەرگەن جوق، قايتا ىستىق ىقىلاسىمەن جانىمىزدى باۋراپ، وزدەرىنە تارتا ءبىلدى. مەنىڭ ويىمشا، ۇلتتىڭ ۇلىلىعى دا وسى قاسيەتىندە.

تۇلا بويى تۇڭعىشتارى فۋاد پەن ەكى قىزى وسى جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. قازىر ولار قازاق توپىراعىن وزدەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان وتاندارى سانايدى. وتپەلى كەزەڭدە قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى كىلت توقتاپ قالعان سوڭ جەكە شارۋا قوجالىعىن ۇيىم­داستىرعان. تابىن-تابىن مال ءوسىرىپتى، يگىلىگىن دە كورگەن. سول تابىسىن جەكە وزدەرىنىڭ باسىنا عانا جاراتپاي، «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ، ەل ىشىندەگى شارۋادان شەت قالماعان سىڭايلارى بار.

– ءبىز ناۋرىز، قۇربان ايت مەيرامدارىن ەل بولىپ اتاپ وتەمىز، – دەيدى جۇبايى رەۆايا عاسان­­­بەكقىزى، – سوعىم سويۋدى ۇي­رەندىك. قازاقتار ءتارىزدى الپىس كۇن جەمدەپ، بار راسىمى­مەن جۇمساپ. اۋىلداعى كەلىنشەك­تەردەن شۇجىق جاساۋدى ۇيرەندىم. سەرە شىققان قازىنى اينالدىراتىن بولدىم. سوعىم سويعان قازاقتار ءتارىزدى  بار ءدامدىسىن قوناقتارعا ساقتاپ قويۋعا داعدى­لاندىق. جەرگىلىكتى جۇرت اسىنىڭ بار ءدامدىسىن مەيمانعا ارناپ، وزدەرى ازعا قاناعات ەتەدى. ءبىر تاڭ­عالارلىق مىنەزدەرى سول. ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ بالا-شاعاسى ەمەس، كەلەر-كەلمەسى كىم ەكەندىگى بەل­گىسىز قوناق رازى بولۋى كەرەك. جومارت­تىق دەمەي، نە دەيسىڭ؟!

جۇبايىنىڭ ايتۋىنا قاراعان­دا، اۋىل ادامدارىمەن دامدەس بولۋ، شاڭىراقتاعى ءسال عانا قۋا­نىشتى سىلتاۋ ەتىپ ىدىس-اياقتىڭ ارالاسۋى، تاستاي باتىپ، سۋداي سىڭۋگە سەبەپ بولسا كەرەك. وزدەرى دە ومىرتقاعا شاقىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جەرگىلىكتى جۇرتپەن ءدام بىرىكتىرىپ تۇرسىن دەپ. العاش كەلگەندە ەستىگەن ومىرتقا تۋرالى ءتامسىلى ومىرلىك قاعيداسىنا اينالىپتى.

قازىر ارازوۆتار وتباسى جەر­گىلىكتى ۇلت ءداستۇرىن جەتە بىل­گەندەرىنىڭ ارقاسىندا كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جورا-جولداس، اتا كورشىلەرىمەن دە ءبىر تۋعان اعايىنداي سۇتتەي ۇيىعان ىنتى­ماقتا كۇن كەشۋدە.  

 

كوكشەتاۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار