ەڭ قىسقا اڭگىمە • 01 قازان، 2020

كوكتەمىردىڭ كوتەرىلىسىن كىم باسقاردى؟

398 رەت كورسەتىلدى

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مەموريال­دىق مۋزەيىندە ءحVىىى عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باتىرى – ساپۋرا ماتەنقىزىنىڭ جورىق جولدارىمەن ءجۇرىپ وتكەن تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا جۇمىسى قورىتىندىلاندى. جا­قىن­دا جەرگىلىكتى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلاردان قۇرالعان توپ قوبدا جانە ويىل اۋداندارىنا ساپارمەن بارىپ، ەلەك پەن قوبدا وزەندەرىنىڭ قيىلىسىندا باتىر قىز سارباز جيناپ، جاساق قۇرعان جەرلەردى ارالاپ كەلگەن بولاتىن.

ەل ىشىندە «كوكتەمىر»، «كورىنبەس» اتانعان 22 جاستاعى ساپۋرا باسقارعان قازاق جاساعى 1775-1776 جىلدارى ورىنبور شەكارالىق شەبىنىڭ بويىنداعى جوعارعى جايىق، قىزىل، تانالىق، ور بەكىنىستەرى، يلينسك جانە ەلەك اسكەري بەكەتتەرىنە بىرنەشە رەت تۇتقيىلدان شابۋىل­دار ۇيىمداستىرىپ، جازالاۋشى وتريادتاردىڭ قازاق جەرىنە ىشكەرىلەي كىرۋ جولدارىن كەستى. ول نۇرالى ابىلقايىر ۇلىنىڭ ورىنبور گۋبەرناتورىمەن وداق­تاستىعىنا قارسى تۇرىپ، دوسالى سۇلتاننىڭ قولداۋىمەن جايىقتىڭ بەرگى بەتى مەن قوبدا-ەلەك بويىنداعى قازاقتاردىڭ قارسىلىق قوزعالىسىن باسقاردى. ەل ىشىنەن كوكتەمىرگە قوسىلعان ەرلەردىڭ سانى 5 مىڭنان اسقاندا، اسكەري تۇراعىن قوبدا مەن ەلەكتىڭ اراسىنا كوشىرگەن. ونىڭ قولى جىلدام ورىن اۋىستىرا الاتىن پارتيزاندىق كۇرەس تاسىلىنە جاقسى ماشىقتانعان. 1775-1776 جىلدارى كوتەرىلىس قاتتى قىزعاندا، سوعىس تاسىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەندىگى مەن جەر جاعدايىن جاقسى بىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا، سوڭىنان تۇسكەن نۇرالى حاننىڭ قۋعىنشىلارى مەن جازالاۋشى وتريادتان ۇنەمى قۇتىلىپ كەتىپ وتىرعان. ەشكىم كورمەگەن، «ەرەكشە سيقىرلى كۇشكە يە، كورىپكەل جانە جىندارمەن بايلانىستى» دەپ قاۋەسەت تاراتقان كوكتەمىر قىزدىڭ كوتە­رىلىسىنە ەدىل بويىن­داعى پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ ۇشقىن­دارى دا سەبەپ بولعان.

ساپۋرا ماتەنقىزى پۋگاچەۆ جاساعىندا شايقاسقان قازاق ساربازدارىمەن دە بايلانىس­تا بولعانى انىق. مۇنىڭ دالە­لى، بەلگىلى تاريحشى ءنايلا بەك­ماحانوۆانىڭ «كوكتەمىر تۋ­را­لى اڭىز» كىتابى مەن ءىز­تاي مامبەتوۆتىڭ «پۋگاچەۆتىڭ نو­كەرى»، «كوكتەمىر» پوەمالا­رىندا ايتىلعان تاريحي مالى­مەتتەر.

1776 جىلدىڭ جازىندا كوك­تەمىر كوتەرىلىسى تەز باسىلدى. ساپۋرا ماتەنقىزى جازالاۋشى وتريادپەن شايقاستا قازا تاپتى ما، الدە شەگىنە-شەگىنە باسقا جاق­قا كوشىپ كەتتى مە، ۇرپاقتارى قالدى ما دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى جوق. وسى كەزگە دەيىن ساپۋ­را ساپىندا شايقاسقان ساربازدار تۋرالى بىلەتىن كونەكوز قارت­تاردىڭ اڭگىمەسى جازىپ الىنباي، كوك­تەمىر كوتەرىلىسىن جۇيەلى تۇردە ەشكىم زەرتتەمەپتى.

«پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىن ىندەتە قازسا، بىزگە بەيمالىم كوپتەگەن دە­رەك­تەردىڭ بەتى اشىلار ەدى. قالاي بولعاندا دا بۇل ىستە كاسىبي تاريحشىلاردىڭ تياناقتى دا ادال جۇمىسى كەرەك. ويتكەنى ساپۋرا ماتەنقىزىن تانۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ورىنبور، ومبىداعى سول كەزەڭدەگى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى، اسكەري ەسەپ­تەردى سويلەتۋ كەرەك»، دەيدى اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار