اۋدارما سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلە قانداي؟

قازاق اۋدارما تەورياسى ءبىر ارناعا تۇسكەن جوق

ابىلاي حان اتىنداعى قازحق جانە ءاتۋ, اۋدارما جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى باعلان ميزامحاننىڭ ايتۋىنشا, ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» رومانى اعىلشىن تىلىنە ورىس ءتىلى ارقىلى بولسا دا اۋدارىلعان از ەڭبەكتىڭ ءبىرى. وسىنداعى شىڭعىس ەسىمى (Gengiz Khan (4), 2. Gengizkhan (8), 3. Genghiz Khan (9), 4. Genghizkhan (137), 5. Genghizkhan (190), 6. Chingiskhan (193), 7. Genghis Khan (280), 8. Jenghiz-Khan (287), 9. Chinghiz (294), 10. Genghiz-Khan (367), 11. Geghiz-Khan (369), 12. Gengkhis-khan (484) دەپ ون ەكى ءتۇرلى گرافيكالىق تاڭبا ارقىلى بەرىلگەن.

– وكىنىشكە قاراي, كەي ادامدار اۋدار­مانى ەرىككەننىڭ ەرمەگى رەتىندە قاراس­تى­راتىن كەزدەرى دە جوق ەمەس, ولار ءتىل بىل­گەننىڭ بارلىعى اۋدارا الادى دەگەن قاتە تۇسىنىكتى ۇستانادى. ءيا, قازاق اۋدارما تەو­رياسى ءالى دە ءبىر ارناعا تۇسكەن جوق, ونىمەن ناقتى اينالىساتىن قۇزىرلى ورىن دا جوق, بىزدە بۇل جەكەلەگەن ماقالالار مەن ماگيسترلىك, PhD دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامەن عانا شەكتەلۋدە, ال ىرگەلى زەرتتەۋلەر ءالى دە جاسالمادى. الايدا بۇل الەمدىك اۋدارما تەورياسى دا سونداي جاعدايدا دەگەن قاتە تۇسىنىك قالىپتاستىرماۋى كەرەك. شەتەلدىك اۋدارما تەورياسىن بىلاي قويعاندا, ورىس اۋدارما تەورياسىنىڭ ءوزى بىزدەن الدەقايدا كوش ىلگەرى ەكەنىن مويىن­داۋىمىز كەرەك, – دەيدى ول. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ادام اتتارىن اۋدارۋدىڭ قالىپتاسقان بىرنەشە جولى بار, ياعني تۇپنۇسقا تىلدەگى ادام اتتارىن اۋدارما تىلدە سول قالپى كورسەتۋگە, اۋدارما ءتىلدىڭ فونەتيكالىق جانە گرافيكالىق ەرەجەلەرىنە ساي بەرۋگە جانە مادەني ترانسفورماتسيا نەگىزىندە تۇپنۇسقا ءتىل اتتارىن اۋدارما ءتىل اتتارىمەن الماستىرۋعا بولادى.

– تەك قازىرگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان جالقى ەسىمدەر, سونىڭ ىشىندە ادام اتتارىن اۋدارۋعا كەلەر بولساق, بۇل ءبىر ما­قالامەن نەمەسە ءبىر ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسپەن شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس, ونىڭ تىلدىك, مادەني, پراگماتيكالىق, فۋنك­تسيونالدىق جانە وزگە دە اسپەكتىلەرى جە­تىپ ارتىلادى. ايتالىق, قازاقستاندىق اق­پارات قۇرالدارىندا سەمەي «سەمەي – سەمي­پالاتينسك», وسكەمەن – «وسكەمەن – ۋست­كامەنوگورسك», ورال – «ورال – ۋرالسك» دەپ بەرىلىپ ءجۇر, – دەيدى باعلان ميزامحان. ال اۋدارما ءۇشىن ەڭ باستى تالاپ قانداي دەگەن ساۋالىمىزعا عالىم مازمۇنعا ەش وز­گەرىس ەنگىزبەۋ, اۋدارماشى ءوز جانىنان ما­تىنگە جاڭا اقپارات قوسپاۋ, جەر-سۋ, ادام ات­تارىن الەمدىك اۋدارما تەورياسىن­دا قا­بىلدانعان تاسىلدەردىڭ كومەگىمەن ۇلت ما­دەنيەتىنە ساي كەلەتىن اۋدارما تاسىل­دەرىنىڭ كومەگىمەن جەتكىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.

ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن قيىندىق – تەرمينولوگيا ماسەلەسى

ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ اۋدارماشىسى, ءدىنتانۋ عىلىمدارىنىڭ PhD دوكتورى مۇحيت تولەگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان «جا­ڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى بويىنشا ىر­گە­لى وقۋلىقتاردى اعىلشىن تىلىنەن قا­زاق تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىستى. ودان بو­لەك «Kul Hoca Ahmed Yesevi Makaleler Kitabı» جيناعىنداعى بىرقاتار عىلىمي ماقالانى قازاق تىلىنەن تۇرىك تىلىنە ءتارجىمالاپ, «وتباسى حرەستوماتياسى» سەرياسىمەن شىق­قان كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەتنوپەداگوگيكا, ميفولوگيا باعىتىندا ما­ڭىزدى ەڭبەكتەردىڭ جاريالانۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىم قازاق اۋدارما سا­لاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن عىلىمي جانە ادىس­تەمەلىك باعىتتا كوپتەگەن ءىس-شارا جۇزەگە اسۋى قاجەت دەپ بىلەدى.

– جوعارى وقۋ ورنىنا, جالپى ءبىلىم بە­رۋ سالاسىنا قاجەتتى وقۋلىقتاردى اۋدار­عان كەزدە ەڭ ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن قيىن­دىق – تەرمينولوگيا ماسەلەسى. اسىرەسە وقۋ­­لىقتاردى اۋدارۋ كەزىندە تەرميندەر­گە قاتىستى تۇيتكىلدەر قاتتى سەزىلدى. ءار­بىر عىلىمنىڭ وزىنە ءتان قالىپتاسقان تەر­مي­نولوگياسى بولاتىندىقتان, مۇ­نى تەك لينگۆيستيكانىڭ ەنشىسى دەپ قا­راۋعا بولمايتىنى كورىندى. قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم تى­لىنە اينالۋى ءۇشىن ونىڭ تەرمينو­لوگيا­لىق الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرۋ كەرەك. مە­نىڭشە, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا باع­­­دارلامالارىندا عىلىمي مونوگرافيا­لار­دى, وقۋلىقتاردى اۋدارۋدىڭ قىر-سى­رىن زەردەلەۋ جولعا قويىلسا, بۇل قازاق اۋدارما ءىسىنىڭ دامۋىنا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس بولار ەدى, – دەيدى مۇحيت تولەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدارما مەتودولوگياسىن قالىپتاستىرۋ مەن جەتىلدىرۋدى, اسىرەسە عى­لىمي وقۋلىقتاردى اۋدارۋدى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋدى قاجەت دەپ سانايدى.

انا ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن كادەگە اسىرساق...

الەمنىڭ ەڭ تانىمال جانە ءىرى باسپا­لا­رىمەن بىرگە ارىپتەستىك جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان Steppe&WORLD Publishing باسپاسى ەلىمىزدىڭ كىتاپ نارىعىندا تو­سىن جاڭالىعىمەن تەز تانىلدى. اتال­عان باسپانىڭ نەگىزىن قالاۋشى رايسا سايرانقىزى كەڭەستىك زاماننان قا­لىپ­­­تاسقان ورىس تىلىنەن ەنگىزىلگەن ترانسليتەراتسيا ەرەجەلەرىن بۇزىپ-جارىپ, قازاق ءتىلىنىڭ باي فونەتيكاسىن تۋرا پاي­دالانۋعا بولاتىنىن جاقسى كورسەتتى.

– ءبىزدىڭ باسپا ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – ءتىل جانە ساپا. سونىمەن قاتار قوعامدا باس­پا جانە اۋدارما يندۋسترياسىندا جاڭا مۇمكىندىكتەردى كورسەتىپ, باعىتتاۋ بولدى. جۇمىس توبى مۇمكىندىگىنشە جەڭىل وقى­لاتىن جانە تۇسىنىكتى ءماتىن ازىرلەۋگە بار كۇشىمىزدى جۇمسادىق. حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن جۇمىس ىستەگەندىكتەن, سول باس­پالاردىڭ ستاندارتىنا باعىنۋعا تۋرا كەلدى. ولاردىڭ باستى تالابى تۇپنۇسقادان اۋدارۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. شىنىندا دا, اعىلشىن تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارىپ, ودان كەيىن قازاقشاعا تارجىمالاعان كەزدە ماڭىزدى نيۋانستاردىڭ بۇزىلىپ كەتەتىنىن بايقادىق. ءدال وسى سەبەپتى اعىلشىن, فرانتسۋز جانە نەمىس تىلىنەن تىكەلەي قازاق تىلىنە اۋدارۋىمىز قاجەت دەگەن تالاپتى بەرىك ۇستانامىز, – دەيدى رايسا سايرانقىزى.  ءيا, راسىمەن دە كوزىمىز ۇيرەنگەن گارري پوتتەردى ء«حارري پوتتەر» دەپ اتاۋ ءۇشىن تاۋەكەل مەن باتىلدىق كەرەك-اق. ويتكەنى اعا بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن بۇل جاعدايدى قابىلداۋ, كوندىگۋ وڭايعا تۇسپەگەندەي.

– ال جاس وقىرماندار كىتاپتى وتە جاق­سى قابىلدادى. ويتكەنى سوزدەر, ەسىمدەر, اتاۋلار – تۋرا تۇپنۇسقاداعىداي دىبىس­تالىپ جازىلدى. ورىس تىلىندە وقىپ وسكەن وقىرماندار ءالى دە قابىلداماي جاتىر. ايتسە دە, اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن قاۋىم جاتسىنبادى, كەرىسىنشە قولدادى. رەت­تە­لۋى ءتيىس ماسەلەنىڭ ءبىرى – كەڭەس زامانىنان قالعان ترانسليتەراتسيادان گورى, انا ءتىلى­مىزدىڭ بار مۇمكىندىگىن, دىبىستالۋىن كادەگە اسىرۋىمىز قاجەت. قازىر رەسەيدىڭ ءوزى تۇپنۇسقالىق دىبىستالۋىمەن جازعاندى ءجون كورەدى, – دەيدى باسپاگەر.  نەبارى ءۇش جىل ىشىندە 12 كىتاپتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ ۇلگەرگەن باسپا تۇپنۇسقادان اۋدارۋدى جانە اۆتورلىق قۇقىقتىڭ ساقتالۋىن ناسيحاتتاپ كەلەدى. مۇنى ءىرىلى-ۇساقتى باسپالار مەن شىعارماشىلىققا جاقىن جۇرگەندەر قاتارى ءتۇسىنىپ كەلەدى.

ءۇش ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن «بولاشاق» تۇ­لەگى ەلنۋرا اباقان «اتامۇرا» باسپا­سى­نىڭ باستاماسىمەن بەدەلدى Dorling Kindersley (DK) باسپاسىنىڭ «GENIUS» جانە «1000 Useful Words» كىتاپتارىن اۋدارىپ شىعاردى. حالىقارالىق قاتىناستار, دامۋ جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا 15 جىل­دان استام ۋاقىت قىزمەت ەتىپ كەلە جات­قان ەلنۋرانىڭ بۇل اۋدارما سالاسىنداعى العاشقى تاجىريبەسى, دەسە دە تىڭعىلىقتى, تياناقتى اتقارىلعان جۇمىس ەكەنىن كىتاپ­تى سارالاپ كورگەندە ءوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز جەتتى.

– بۇعان دەيىن اۋدارما سالاسىمەن اينالىسپاسام دا, قولىم قالت ەتە قالعاندا مەدياعا ءتۇرلى ماقالالار جازىپ تۇردىم. اتالعان كىتاپتاردى اۋدارۋعا ۇسىنىس تۇس­كەندە ەرەكشە قۋاندىم. ويتكەنى قا­زاق تىلىندەگى كونتەنتتى دامىتۋعا, ونىڭ ىشىن­دە بالالار ادەبيەتى اۋدارماسىنا ۇلەس قوسۋ – مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اۋدارما كە­زىندە سالالىق اۋدارما تەرميندەرىن قازاق­شالاۋدا ازداعان قيىندىقتار كەزدەستى. ءار ادام ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلىن ءبىلۋى مىندەت, ال وزگە ءتىلدى ءبىلۋى عانيبەت. ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ ءبىرىنشى باستاماسى وتان­دىق تاۋاردى شىعارۋمەن قوسا, ءتىل مەن ما­دەنيەت, ەتنوستىق, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋدا جاتىر. پاتريوت قوعام وزىنە جانى اشيدى, ءوز تىلىندە سويلەيدى. ءبىلىمدى قازاق جاستارىن ۋيكي­پەديا جەلى­سىن دامىتۋعا شاقىرامىن, بۇل – ءار ادام­نىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس, – دەيدى ەلنۋرا.

كوركەم اۋدارما, ىلەسپە اۋدارما, عى­لىمي اۋدارما, مەيلى ءبىز ءمان بەرمەيتىن جار­ناما بولسىن ءتىل ءبىلىمى كەز كەلگەن حا­لىقتىڭ رۋحاني دۇنيەتانىمىمەن, بولمىسىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ۇستانىم­دى ۇستىن ەتكەندە عانا تازا شىعارماشى­لىق تۋىندى دۇنيەگە كەلەدى. سانامىزدا سىرەسىپ قاتىپ قالعان ورىسشا ماتىندەردى قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ قانا جەتكىزۋ مۇم­كىن ەمەس, مۇنداي سالعىرت كوزقاراس تانىتۋ ءتىل­دىڭ قولدانىلۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن, ونىڭ دامۋىن تەجەيتىن قاتەلىك ەكە­نىن كورىپ كەلەمىز. دەسە دە, وسىناۋ سەڭدى بۇ­زىپ-جارىپ جۇرگەن اۋدارماشى ماماندار قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى, كوركەم ادەبيەت ءتىلى دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن تەرمين جانە تەر­مينولوگيا ماسەلەلەرىن تياناقتاۋدا بىرىز­دىلىك كەرەك ەكەندىگىن ايتىپ-اق كەلەدى.

«اۋدارمانىڭ تۇپنۇسقاعا تايانۋى شى­عار­مانىڭ ءارپىن تۇگەندەۋگە ەمەس, ونىڭ رۋحىن جەتكىزە بەرۋدە», دەپ ۆ.گ.بە­لينسكي ايتتى دەگەن ءسوز بار. جالپى, قازاق ادە­بيەتىندە كوركەم اۋدارما تاجىريبەسى ءجۇز جىلعا جۋىق تاريحى بار دەسەك, ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. وسى رەتتە وتاندىق اۋدارما سالاسىن كوركەيتسەك دەپ تۇپنۇسقانىڭ كور­كەمدىك ەلەمەنتتەرىن قايتا جاساپ شى­­عۋعا تالپىنىپ جۇرگەن بۇگىنگى اۋدار­ماشى­لاردىڭ تاباندى, تياناقتى بەتالىسى كوڭىل قۋانتادى.