سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
بۇل اۋىلدى كوبىنە شوقان دەپ بۇرىنعى كولحوز تۇسىنداعى اتاۋىمەن ايتادى, بالا كەزدەن قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان اتاۋ. اۋىل ۇيلەرى جيناقى دا شاعىن ورنالاسقان ەكەن. قايبىر جىلى ماعاۋين اقساقال ەلگە كەلگەندە قاسيەتتى اعاشتىڭ داراعى عانا جاتقان ەدى دەيدى, بىرگە بارىپ كورگەندەر. ودان بەرى دە ونشاقتى جىل وتكەن. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە وزەن جاعاسىندا قۋراپ جاتقان اعاشتى الدەقاشان شايىپ كەتۋى دە مۇمكىن. قارا جولمەن شاڭداتىپ كەلە جاتىپ تابا الماي قالامىز با دەگەن كوڭىلىمىزدەگى الاڭدى جاسىرمادىق.
جولاي ءبىرىنشى كەزدەسكەن بەيتانىستان اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن ءجون سۇراستىق.
– سوۆەتحان دەگەن اعالارىڭا بارىڭدار, وزەننىڭ ماڭايىندا مال قاراپ, اتپەن كوپ جۇرەدى. جەر جاعدايىن جاقسى بىلەدى, – دەپ ءۇيىن كورسەتىپ جىبەردى. ول كىسىنىڭ ءۇيىن وڭاي تاپتىق. ءشوپ ءتۇسىرۋ قامىمەن قورا ماڭىندا ونى-مۇنى ۇساق شارۋالارىن رەتتەپ جاتىر ەكەن. الدەبىر التىن-كۇمىس جاسىرىلعان قازىنالى اپاندى ىزدەۋگە بەكىنگەندەي ءوڭىمىز قاتۋ.
– اعا, وسىنداعى قوساعاشتىڭ جايىن ءسىز عانا بىلەدى دەيدى عوي. ءبىزدى اپارىڭىز, – دەدىك سالعان جەردەن. قۋانىپ كەتتى.
– اپىراي, ول اعاشتى ىزدەيتىندەر دە بار ەكەن-اۋ, – دەپ كۇلدى. – كەزىندە اعاش تۋرالى كورگەن-بىلگەن مالىمەتتەردى جيناستىرىپ, ولكەتانۋ مۋزەيىنە بەرگەن ەدىم. سونى اقتاپ-ارۋلاپ, كورنەكى جەرگە قاستەرلەپ قويسا جاقسى بولار ەدى, – دەپ جول باستاپ, ءبىز سوڭىنان ىلەستىك.
داعاندەلدىڭ ساعاسىن بويلاي, باقاناس وزەنىن جاعالاي اۋىلدىڭ سىرتىنا شىقتىق. الىسقا ۇزاماي-اق وتىن جاعۋعا ىرگەدەن تاسي بەرگەننەن بە ءبىر كەزدەگى تۇمسا توعايدىڭ ىرگەسى سەتىنەپ-اق قالىپتى. كولىكتى اۋدەم جەرگە قالدىرىپ, ءارى قاراي جاياۋ ورلەدىك. شي, بۇتا ارالاس شوپتەسىن الاپتى كەشىپ كەلەمىز. الىپ اعاش وڭاي تابىلدى. سوۆەتحان اعانىڭ كۇندە مال قاراپ جۇرگەن ماڭايى, ۇستىنەن تۇستىك. الىپ بايتەرەكتىڭ ءوزى ەمەس, ارينە. سىنىپ, كۇيرەپ تۇسكەن ءبىر بۇتاعى عانا. بۇك ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. قاۋساعان, كارى. سونىڭ ءوزى اجەپتاۋىر, سۇستى. قادامداپ ولشەپ ەدىك, تۇستاس جەتى مەترگە جۋىق شىقتى. سىنى كەتسە دە, سىرىن بەرمەي جەر باۋىرلاي ءۇنسىز قۇلاعان.
– ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا كۇندىك جەردەن كورىنەتىن ەرەكشە ۇلكەن وسكەن قوس تەرەك بولعان. ەل اۋزىندا شوقان «ىستىقكولگە» ساپارىندا قوساعاشتىڭ تۇبىندە دەم العان دەپ ايتىلادى, – دەپ ءتۇيدى جول باستاۋشى اعامىز. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى دەگەن, شوقان قوس تەرەكتىڭ تۇبىندە بولدى دەۋى شىندىققا جاناسىمدى. ويتكەنى سول ساپارىندا شوقان ءدال وسى باقاناس ارقىلى ءوتىپ, اجىرىق, تاڭسىق ەلدى مەكەندەرى ارقىلى «قوزى-كورپەش – بايان-سۇلۋ» مازارىنا سوققانىن جازبالارىنان جاقسى بىلەمىز.
– وسى قوساعاشتىڭ تۇبىندە ابىلاي حان ءۇش كۇن قاتارىنان ايالداپتى, سودان سوڭ اياگوزگە شۇرشىتپەن سوعىسقا اتتانعان دەگەن اڭىز بار. ودان بۇرىن ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حان قارا قالماققا قارسى وسى قوساعاشتىڭ تۇبىنەن اتتانىپتى دەسەدى, – دەيدى سوۆەتبەك اعا قۇلشىنا اڭگىمەلەپ. ء«دىڭنىڭ شەڭبەرىنە جەتى بالا – جەتى جىگىتتىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتتى. ەكىنشىسىن ولشەدىك. كىشىرەك. بىراق بۇل دا الىپ. بەس قۇشاق». ماعاۋين بوزبالا شاعىندا ءوزى كورگەن قوس اعاشتىڭ الىپ بەينەسىن وسىلاي سۋرەتتەيتىن. ونى دا ەسكە الدىق.
كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, دارا وسكەن قوس داراقتىڭ بيىك بۇتاعىنا يتەلگى ۇيا سالادى ەكەن. يتەلگى – قۇز جارتاستان عانا بالاپان ۇشىراتىن قۇس ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, يەن دالاداعى اعاشقا يتەلگىنىڭ ۇيا سالۋى قوساعاشتىڭ قانشالىقتى الىپ, قانشالىقتى بيىك ەكەنىن اڭداتسا كەرەك. اجەلەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, بالا كوتەرمەگەن ايەلدەر مال سويىپ, موينىنا بۇرشاق سالىپ وسىناۋ قاسيەت دارىعان قوساعاشتىڭ باسىنا تۇنەگەن.
بار تاريحتى باسىنان وتكەرگەن مىڭ جىلدىق الىپتىڭ قايعىلى قازاعا ۇشىراۋى دا توسىن, وزگەشە تىلسىم. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قارتايعان قوس داراقتى ىرگەدەگى جۇرت قادىرى كەتتى, قاسيەتى كەمىدى دەپ ساناسا كەرەك. وڭاي ولجا كورىپ, بالتالاپ, تەپكىلەپ, قىستىق وتىنعا الۋدى ويلايدى. بىراق رابايسىز جۋان قوس ءدىڭ مىزعىمايدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى شايداي اشىق تاپا-تال تۇستە اسپاندا شاعىرماقتاي بۇلت پايدا بولىپ, قاق توبەگە جەتەدى. كەنەت جەر الەمدى تەڭسەلتە شاتىر ەتكەن دىبىس شىعىپ, سورعالاي قۇيىلعان جاي وتى ءدال قوس اعاشقا تۇسكەن دەيدى. كەلەر ساتتە كوك پەن جەردىڭ اراسىنداعى الىپ بايتەرەك تۇگەل وتقا ورانادى. اتا مۇراسىن اياققا باسقان اۋىلدىڭ سوندا عانا كوكەيىنە قورقىنىش كىرەدى, كەيىن ارينە ۇمىتىلادى.
قازىر اعاش تاريحى قادىم زاماننان جەتكەن اڭىز ءتارىزدى. بولماعان سىندى, ەشكىم كورمەگەن سىندى. ەستىسە دە, كورسە دە ءمان بەرمەگەن. تەك ءتاڭىرى وزگەشە تاعدىر سىيلاعان الىپتىڭ ءبىردى-ەكىلى جۇرناعى عانا ماڭ دالاعا ماعىنا ۇستەپ, ماڭگىلىك بايىز تاۋىپتى.
«بىزگە جاڭعىرىعىنىڭ ءوزى تالىقسىپ, ارەڭ جەتىپتى. سول ۇزىك ءۇن, كومەسكى ساۋلە مۇلدە ءوشىپ قالماسىن دەپ, باياعىدا قۋراعان, باياعىدا ورتەنىپ كەتكەن, الىستاعى اعايىن بىلمەگەن, جاقىنداعى تۋىستىڭ ءوزى ۇمىتقان, قازىر ورنىندا ك ۇلى دە قالماعان اعاشقا جوقتاۋ جازدىق. بالكي, ۇرپاعىنان ءۇمىت ۇزبەگەن كوك ءتاڭىرى مەيىرى ءتۇسىپ, جەرىمىزگە جاڭا ءبىر شىبىق قادار...». ماعاۋيننىڭ ايرىقشا لەپەسى, ءباتۋالى باتاسى, ەڭسەلى ەسكەرتكىشى. ءبىز اۋىل-ءۇيدى ارالاپ ناقتىلى دەرەگىن جيناي الماعان الىپ اعاش تۋرالى دەرەكتى حيكاياتتىڭ جاقسىلىققا باستاعان اڭىزى وسىلاي اياقتالاتىن. ءتاڭىرى قابىل ەتكەي. تەك ءبىر قىنجىلتاتىنى جالعىز قوساعاش ەمەس. قادىم زامان كۋاگەرى بولىپ باعزىدان ءۇنى تالىپ جەتكەن كيە تۇتار مۇرالارىمىز سۇراۋى, ىزدەۋشىسى جوقتاي كۇنگە قۋارىپ, جەلگە ءمۇجىلىپ ماڭگىلىك قويناۋىنا جۇتىلىپ بارادى... الاقانىما قىسا بەرىك ۇستاعان بۇتانىڭ جاڭقاسىنا كوز توقتاتىپ قاراپ تۇرىپ وسىنى ويلادىم.
