مەكتەپتەردەگى ەكى جانە ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ – ءومىردىڭ تابيعي ىرعاعىن بۇزۋ ارقىلى دەنساۋلىقتى قۇرتۋ فاكتورىنا اينالدى. وعان ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلدانعان بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ولاردىڭ 10-11 جىلدان كەيىنگى مەكتەپ تۇلەكتەرى بولعان كەزدەگى دەنساۋلىعىن سالىستىرعاندا كوز جەتكىزەسىز. جاسىراتىنى جوق, بەس جاسقا دەيىن پەرىشتە بولىپ تاربيەلەنگەن سابيدەن ىنجىق, قازاقى اردان ادا, ادام سىيلاۋدى بىلمەيتىن ازامات دايارلاپ وتىرعان دا مەكتەپ. بۇعان سەبەپ – مەكتەپ سىنىپتارىنىڭ ەكىنشى اۋىسىمدا بوس بولماۋى. بۇل وقۋشىلاردى وقۋدان تىس بوس ۋاقىتىندا تەگىن ۇيىرمەلەردە شىعارماشىلىق شىڭدالۋ, فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتاردا ءبىلىمىن ءوز قابىلەتى مەن تاڭداۋىنا ساي جەتىلدىرۋ قۇقىعىنان ايىرىپ وتىر. بالا تاربيەسى كوشەگە تاپسىرىلعان. اتا زاڭ كەپىلدىك بەرگەن تەگىن دامۋ ورتاسى بولماعاندىقتان, سپورتقا, ونەرگە, شىعارماشىلىققا باۋلۋ, ياعني قارجىلىق ىرىكتەۋ ارقىلى عانا ىسكە اسىرىلادى. ال بۇل – كوپبالالى, تابىسى تومەن وتباسىداعى سابيلەردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ عانا ەمەس, اياقاستى ەتۋ.
ساڭىراۋقۇلاقشا قاپتاپ كەتكەن ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنداعى وقىتۋ دا اقىلى. تەگىن ءبىلىم الۋ كەپىلدىگىن بۇزۋدىڭ وسىنشاما ورەسكەل ءتارتىبى اتالعان ورتالىقتاردا مۇعالىمدەردىڭ اقىلى قىزمەتىن, قوسىمشا تابىسىن زاڭداستىرۋ ورنى بولىپ وتىر. سەبەبى ورتالىقتار پانالايتىن عيماراتتاردى قالتالىلار مەن ولاردى كولەڭكەلەيتىن ءوزارا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى جالعا بەرەدى دە, پايدانى بولىسەدى.
وقۋشى كىتاپ قابىنىڭ دەنساۋلىقتى بۇزاتىن سالماعى تۋرالى جىر بيىلعى وقۋ جىلىنا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ جارتىجىلدىقتارعا بولىنۋىمەن تۇزەلەتىن سياقتى. بىراق وقۋشىلاردىڭ, اسىرەسە باستاۋىش مەكتەپ جەتكىنشەكتەرىنىڭ مەكتەپكە جەتۋ مارشرۋتى بۇل جەڭىلدەتۋدى جوققا شىعارادى. شاكىرتتەردىڭ جولعا كەتەتىن ۋاقىت شىعىنىنا مونيتورينگ جاساپ, قاتاڭ ەسەپ جۇرگىزۋ داعدىعا اينالۋعا ءتيىستى. سوندىقتان بۋىنى ءالى قاتپاعان باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردى 50 مەتردەن اسپايتىن ءۇيىنىڭ جانىندا وقىتۋدى ىسكە اسىرۋ, ياعني قۇنى قولجەتىمدى, ءاربىر 20-30 وتباسىنىڭ 6-10 جاستاعى سابيلەرىن تولىق قامتۋعا ەسەپتەلگەن, جاپپاي شاعىن كەشەندى باستاۋىش مەكتەپتەر سالۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالۋى كەرەك.
مەكتەپتىڭ ەلدى مەكەن ءتۇزۋشى مارتەبەسىن وزىنە قايتارۋ, بىرىنشىدەن, ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىن تولىق ءبىرىنشى اۋىسىمدا وقىتۋعا جاعداي تۋعىزادى. ەكىنشىدەن, دەنساۋلىققا قولايلى كۇن ءتارتىبىن ساقتاپ, ادەپسىزدىكتىڭ, زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ دەم بەرۋشىسى بولىپ وتىرعان بوس ۋاقىتتى وقۋشىعا تولىققاندى ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋگە جۇمساپ, مەكتەپتى ساپالى ءبىلىمدى, اتا سالتىن ارداقتايتىن ازاماتتار دايارلاۋ ۇياسىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – ساپالى ءبىلىم-بىلىك بەرۋ ورداسى ەمەس, كوپ ساتىلى سىبايلاس جەمقورلىق ورتاسى. ساپالى ءبىلىم بەرۋ – پاندىك ادىسكەرلىك ىسكەرلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. ال قازىرگى مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ كوپشىلىگى – شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىلەرى عانا. اۋداندىق, وبلىستىق ءبىلىم بولىمدەرى دە ولاردىڭ ۇستازدار ۇجىمىنىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋدان بۇرىن, «ۇنەمشىل تيىن ساناۋ» قابىلەتىن قولدايدى. مەكتەپكە جۇمسالماعان ۇنەم ءبىلىم بولىمدەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىياقىسىنا اينالادى.
وقۋ-قۇرالدار كەشەنىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ قاراپايىم, جۇكتەمەسى ازايتىلعان, ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتى مول نۇسقاسىنا قايتارۋ (ورىس تىلىندەگى «كارتيننىي سلوۆار» ۇلگىسىندە) كەرەك. مەكتەپ قىزمەتىن اكىمشىل باقىلاۋدان ازات ەتۋ جانە مەكتەپ جۇمىسىنىڭ ادىستەمەلىك الەۋەتىن باعالاپ, قاداعالاۋدى مەكتەپ ينسپەكتورلارى جۇيەسىنە, اتتەستاتسيالاۋ مەن باسشى قىزمەتكەرلەر رەزەرۆىن دايارلاۋدى بىلىكتىلىك ارتتىرۋ ورتالىقتارىنا جۇكتەۋ قاجەت. سونداي-اق مەكتەپ باسشىلارىن تىكەلەي سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى ۇستازدارىنىڭ شتاتتىق قۇرامىنىڭ (جوو پوق تالاپتارىنا سايكەس) بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ ۇلەستىك شەگىن بەلگىلەۋ كەرەك. مەكەمە باسشىلىعىنىڭ مىندەتتى اۋىسىمدىلىق مەرزىمىن بەكىتۋ, ولاردى ۇسىنۋ نەمەسە قايتا سايلاۋ قۇقىعىن كاسىپوداقتار مەن اتا-انالار كوميتەتتەرىنە بەرگەن ءجون. مەكتەپتىڭ وقۋ قۇرالدارى, شارۋاشىلىق شىعىندارى, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ جانە عيمارات كۇتىمى, جىلدىق جوندەۋ جۇمىستارى تولەمدەرىن مينيسترلىككە تىكەلەي باعىناتىن مامانداندىرىلعان قۇرىلىمدىق مەكەمەلەر جۇيەسىن جاساقتاپ, جۇمسالۋ مەرزىمىنە سايكەس الدىن الا اۋدارۋ قاجەت.
ەلىمىزدە «دەنساۋلىق قورعاۋشى پەداگوگيكا» تالاپتارىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە, مەكتەبى دە قالىپتاسپاعان. قاراپايىم مىسال, 45 مينۋتقا ءبىر عانا سىنىپ ورنالاسا الاتىن مەكتەپ سپورت زالىندا وتەتىن دەنە تاربيەسى جۇكتەمەسى تەك 12 سىنىپ ءۇشىن 3 ساعاتتان 36 ساعاتتى قۇرايدى. ال سپورت زالى ءاربىر ساباقتان كەيىن ىلعالدى تازالاپ, اۋاسىن ارنايى باكتەريتسيدتىك ساۋلەمەن زارارسىزداندىرۋدى قاجەت ەتەدى. مەكتەپتەردەگى مەديتسينالىق قىزمەت تىپتەن سىن كوتەرمەيدى, مەدكابينەت – مەدكارتالار قويماسى عانا. سOVID-19 ىندەتى «ازاماتتى قورعانىس» ءپانىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە قايتا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا قويدى. دەنە تاربيەسىنە بولىنگەن 3 ساعاتتى 2 ساعات دەپ بەلگىلەپ, ونىڭ ءۇشىنشى ساعاتىنا دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ءپانى ۆالەولوگيانى ەنگىزۋ وقۋشىلاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىن ءوزى قۇرمەتتەۋىنە, قاداعالاۋىنا عىلىمي-پاندىك تەتىك بولار ەدى.
بۇگىنگى تاڭدا كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارا – مەكتەپكە جەدەل كىرىپ-شىعۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ. ياعني مەكتەپ كونتينگەنتىنە سايكەس بالالاردى 3-5 مينۋتتا قابىلداي الاتىن ايقارا اشىلاتىن ەسىكتەر مەن قىزۋ ولشەۋ قۇرىلعىلارى قامتاماسىز ەتىلىپ, مەكتەپ ىشىندەگى قوزعالىستا قاراما-قارسى جۇرۋگە بولمايتىن مارشرۋتتار ىسكە قوسىلۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار ساپالى ءبىلىم تەتىگى – الىپپە. ول قانداي بولۋى كەرەك؟ ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قازىرگى جارنامالار, دۇكەن, مەكەمە, اكىمدىك ماڭدايىنا قاعىلعان شالاجانسار لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىلىنىڭ قاس دۇشپانى, ءدىلدىڭ, ءتىلدىڭ, رۋحتىڭ تامىرىنا بالتا شابادى. ايتپاعىمىز, جاياۋ قالعان رۋحاني كودىمىز, تىلىمىزگە كورىك, انىمىزگە ايشىق بولعان, اقىن مەن شەشەننىڭ تىلىندە ۇيقاس بولىپ ورىلگەن قازاق دىبىستارى اشتىق جىلدارى قازاق دالاسىن جاپقان «اق سۇيەك» مايىتتەر سياقتى مادەني-تاريحي ۇلتتىق دامۋ جولىنىڭ جيەگىندە قالادى دەگەن قورقىنىش. ءتىپتى ءبىر-ەكى جىلدىڭ جۇزىندە-اق ءا, ع, ڭ, ءو, ۇ, ءۇ, ى, ءى دىبىستارى بىرىنشىدەن وقىلمايتىن, ەكىنشىدەن ايتىلمايتىن بولادى. ولاردى, اتا مۇرامىزدى ساقتاۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار, بۇل – وسى دىبىستاردى جەتكىزۋ ءۇشىن گرەك نەمەسە لاتىن ءالىپبيى نەگىزىندە قالىپتاسقان, ارنايى فونەتيكالىق حالىقارالىق ءالىپبي سيمۆولدارىن الۋ.
توقەتەرى, لاتىن سيمۆولدارى نەگىزىندەگى قازاقى جاڭا ءالىپبي ءتۇرلى تىلدەرگە فونەتيكالىق ترانسكريپتسيا ارقىلى دىبىستىق ءار مەن ءمان بەرەتىن, اۋدارماشىلار مەن ۇستازدار تالقىلاۋىنا سالىنىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن قانداي دا بولماسىن ۇلت وكىلى ءۇشىن جارامدى, قازاق ءتىلىنىڭ ءمان-مايەگىن وزگەلەرگە سول كۇيىندە جەتكىزەتىن امبەباپ ۇلتتىق كود تۇرىندە جاسالىپ, اسىعىسسىز پايدالانۋعا ەنگىزىلۋى ءتيىستى. تىڭدار ق ۇلىق, ەستىر قۇلاق بولسا...
مۇرات اقمىرزاەۆ,
مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنىڭ اعا ادىسكەرى, زەينەتكەر, «ۆالەولوگيا» وقۋ قۇرالدارى تولىق كەشەنىنىڭ جەتەكشى اۆتورى
ماڭعىستاۋ وبلىسى
