قازاقستان • 25 قىركۇيەك، 2020

قايىڭدى (كول تۋرالى كولدەي ءسوز جازۋ از، كەرەمەتتى كوزبەن كورۋ كەرەك)

147 رەت كورسەتىلدى

جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ جاۋھارىنا اينالعان كورىكتى مەكەننىڭ ءبىرى – قايىڭدى كولى. كول تۋرالى كولدەي ءسوز جازۋدان گورى، ونى كوزبەن كورگەن ارتىق، ارينە.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، EQ

سوسىن، بۇل عاجايىپ ورىن تۋرالى ايت­قاندا كولسايدى دا تىلگە تيەك ەتپەي كەتۋ ورىنسىز. ويتكەنى كەگەن اۋدا­نى­نىڭ اۋماعىنداعى كوز جاۋىن الاتىن كوركەم شاتقالداردى بيىك تاۋ بەدەرى عانا ءبولىپ جاتىر. ءارى جان تىنىشتىعىن ىزدەپ، تابيعاتپەن سىرلاسۋعا كەلگەن ادام ءۇشىن قايىڭدى مەن كولساي ەگىز ۇعىم عانا ەمەس، دەمالىس ماۋسىمىن وتكەرىپ، ءتاۋ ەتۋگە ءتيىستى قاسيەتتى ورىنعا اينالاتىنى انىق. اسىرەلەپ ايتقاندا، كولساي مەن قايىڭدىنى ءبىر كورۋ وزەكتى جانعا پارىز بولسا، كانى. دەگەنمەن وسى جولعى سوزگە قايىڭدى كولىن ارقاۋ ەتپەكپىز، ال كولساي جاعاسىنا ورالۋعا ۋادە بەرەمىز...

جاعىراپياعا جۇيرىك مامانداردىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەگىنە سۇيەنسەك، قايىڭ­دى كولى جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان ەكەن. شامامەن ءبىر عاسىر­دان استام ۋاقىت بۇرىن، 1910 جىلى ىلە الاتاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىندە جەراستى ءدۇمپۋى بولعان كورىنەدى. سودان تاۋ اراسىندا شاتقال پايدا بولىپ، ودان قار سۋى جينالاتىن قازانشۇڭقىر تۇزىلگەن. ال تاۋ باۋرايىنداعى سامساعان قايىڭ مەن قاراعاي سۋ تابانىندا قالىپ، كول ۇستىنە ورمان ءوسىپ شىققانداي كورىنىسكە اينالعان. ايتپاقشى، ەل ىشىندە قايىڭدى كولى ماڭىندا ءار عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا جەر قوزعالىپ، تاۋ بەدەرى وزگەرىسكە ۇشىراپ تۇراتىنى جايىندا قىزىقتى پىكىر بار ەكەن. مىسالى، 2010 جىلى دا وسى ايماقتا توپىراق كوشكىنى تىركەلگەن ەكەن. وعان جەراستى ءدۇمپۋى مەن جاڭبىر سۋىنىڭ مولشەردەن ارتىق ءتۇسۋى سەبەپ بولدى دەگەن بولجام جاسالعان. بىراق وسى جولعى وزگەرىس كول سۋىنىڭ ازا­يۋىنا سەبەپ بولىپتى. بۇل تۇرعىدا گەو­گرافتار مەن ەكولوگتەر ءوز بايلامىن جاساۋى كەرەك سياقتى. ويتكەنى تاۋ جوتا­لارىنداعى سەيسميكالىق قاۋىپتىڭ ارتۋى اينالا قورشاعان ورتاعا، ونىڭ ىشىندە قايىڭدى سياقتى تابيعاتتىڭ ءىنجۋ-مار­جانىنا قاۋىپ توندىرمەۋى كەرەك...

ءىنجۋ-مارجان دەگەننەن شىعادى، جال­پى كولساي كولدەرى توبىنا كىرەتىن سۋ كوزدەرىن ماماندار «سولتۇستىك تيان-شاننىڭ ءىنجۋ-مارجانى» دەپ تە اتايدى ەكەن. ياعني جاعىراپيالىق ەندىك ءۇشىن قايىڭدى مەن كولسايدىڭ تەحتونيكالىق تۇرعىدان ماڭىزى زور ەكەنى انىق. ال قازىرگىدەي وتاندىق ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا كۇش سالعان قازاقستان ءۇشىن تاڭعاجايىپ كول اۋماعى ءتاڭىر بەرگەن سىي ەكەنى راس. سەبەبى وسى اۋماققا كەلۋ­شى تۋريستەر سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. بيىلعى پاندەميا كەزەڭىندە دە كولساي مەن قايىڭدىدان ادام اياعى ۇزىلگەن جوق.

– «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ار­تىق» دەگەندەي، بيىل اتىن ەستىپ اڭساعان كول­ساي مەن قايىڭدى كولىنە جول ءتۇستى. سو­سىن «ساياحاتتىڭ جاقسى بولۋى قاسى­ڭىز­دا جۇرگەن جولاۋشىدان» دەگەن قاعيدا بار عوي، مەنى جەتىسۋ جەرىن تاماشالاۋعا، تاۋ ارالاۋعا جەتەلەگەن قۇربىم ايجا­مال بولدى. ەڭ راقاتى، كولساي مەن قايىڭ­دىعا كەلىپ تانىمدىق ساياحات جا­ساپ، كەرەمەت تابيعاتتى كورىپ، ساف اۋادا دەمالدىق. دەمالىستى الماتىلىق كومپانيا ۇيىمداستىردى. تۋردىڭ اتى دا كۇشتى – «شارلايىق»! تۋريستەرگە قو­لاي­لى جاعداي جاسادى. جايلى كولىكپەن الىپ بارىپ، قوناقۇيگە ورنالاستىردى. 4 مەزگىل اس-سۋ بەرىپ، تابيعات اياسىندا دەم­الۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى ساپاردا ءبىز قايىڭدى مەن كولسايدا بولىپ، شارىن شاتقالىن دا ارالادىق. اسەر كەرەمەت. ەڭ باستىسى، تۋعان ەلىمىزدە وسىنداي تا­بيعات تاڭعاجايىپتارى بولعانى ءۇشىن قۋاندىم. ىشكى تۋريزم ەندى دامىپ جاتىر عوي، بولاشاقتا شەتەلدەن كەلەتىن دەمالۋشىلار كوبەيەتىنىنە كوزىم جەتتى. قايىڭدى سياقتى كولگە جىل سايىن با­رىپ تۇراتىن جەتىسۋلىقتار نەت­كەن با­قىتتى دەدىم ىشتەي، ءبىز سوناۋ سارى­ارقادان، قاراعاندى قالاسىنان ارنايى كەلگەندە وسىنشا اسەر الدىق، مۇن­داي تابيعاتتا ءومىر ءسۇرۋ باقىت قوي، – دەپ تەبىرەنەدى قاراعاندىلىق تۋريست گۇل­جا­زيرا سەرىكقاليقىزى قايىڭدىعا بارعان ساپارى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرىپ.

ايتپاقشى، قايىڭدى كولى تەڭىز دەڭ­گەيىنەن 1867 مەتر بيىكتە جاتىر. كول استى­نىڭ تەرەڭدىگى 30-40 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. ۇزىندىعى 600 مەتر بولسا، ەنى 300 مەتر بولاتىن سۋ جاعالاۋىندا تابيعي جەمىس-جيدەكتىڭ جەتپىستەن استام ءتۇرى وسەدى. مۇندا دارۋمەنگە باي شىر­عاناق، تاڭقۋراي، بۇلدىرگەن، قاراقات، يت­مۇرىن، قوي قاراقات، راۋعاش سياقتى جەمىس توگىلىپ ءپىسىپ، كىسىنىڭ كوز جا­ۋىن الادى دەيدى بارىپ كەلگەندەر. ال دارى­لىك ءشوپتىڭ 41 ءتۇرى دە وسى ماڭنان تابىلا­دى ەكەن. ءبىر كەزدەرى شاتقالدا تامىر قاز­­عان جۇرت قاراسى كوبەيىپ، سيرەك كەزدەسە­تىن ءشوپ تۇقىمى ازايا باستاپتى. قازىر اۋماقتاعى فارماتسەۆتيكالىق ما­ڭىزى بار وسىمدىكتەر ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتا­بىنا» ەنىپ، قورعاۋعا الىنعان.

قايىڭدى كولىنىڭ ماڭى تابيعي فاۋ­ناعا دا باي. شاتقالدا 197 ءتۇرلى جابايى اڭ-قۇس بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە 82 ءتۇرلى ورمان جانۋارى تىرشىلىك كەشەدى. قۇستىڭ 13 ءتۇرى، سۇتقورەكتىلەردىڭ 6 ءتۇرى «كىزىل كىتاپقا» كىرگەن. الدا-جالدا تاۋ اراسىنان تيان-شاننىڭ قوڭىر ايۋى مەن ايگىلى ارقارى، تاۋ سۋسارى، ءىلبىس، تۇركىستان سىلەۋ­سىنىن كورىپ قالساڭىز، تاڭعالما­ڭىز. ال ءدال توبەڭىزدەن قارا دەگەلەك، باقال­تاق قىران، بۇركىت، قۇماي ۇشىپ ءوتىپ، تاس اراسىنان ۇكى، بايعىز، جاپالاق جالپ ەتە تۇسسە، تاعى تىكسىنبەسسىز. ويتكەنى ءسىز قا­يىڭ­دىداسىز عوي...

 

الماتى وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار