06 قاراشا، 2013

قۇم كوشكىنى

625 رەت كورسەتىلدى

SAM 1095-1ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگياسى ءماز ەمەس. ارال تەڭىزىنە جاقىن ورنالاسقاندىقتان تۇزدى سور ءشوپ-شالامعا قوناقتاپ، سورتاڭدانىپ، شاڭدى داۋىلدان كوز اشۋى سيرەك بەينەۋ اۋدانىنان باستاپ، تۇبەككە دەندەي كىرگەن ادام تابيعات ۇيلەسىمدىلىگى بۇزىلۋىنىڭ سان كورىنىسىنە كۋا بولادى. تاۋ قۇمداردىڭ الىپ اجداھاداي جىلجىپ ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارۋى نەمەسە كەشە تۇرعان الىپ قۇم توبەنىڭ بۇگىن باسقا جاعىندا ورنالاسۋى ۇرەيلى-اق. بۇل ۇرەي تەك ءبىر ساتتىك سەزىم ەمەس، راسىندا ارتى تابيعي اپاتقا سوقتىرۋى مۇمكىن زارداپتىڭ سالقىن ەلەسى...

 

ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگياسى ءماز ەمەس. ارال تەڭىزىنە جاقىن ورنالاسقاندىقتان تۇزدى سور ءشوپ-شالامعا قوناقتاپ، سورتاڭدانىپ، شاڭدى داۋىلدان كوز اشۋى سيرەك بەينەۋ اۋدانىنان باستاپ، تۇبەككە دەندەي كىرگەن ادام تابيعات ۇيلەسىمدىلىگى بۇزىلۋىنىڭ سان كورىنىسىنە كۋا بولادى. تاۋ قۇمداردىڭ الىپ اجداھاداي جىلجىپ ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارۋى نەمەسە كەشە تۇرعان الىپ قۇم توبەنىڭ بۇگىن باسقا جاعىندا ورنالاسۋى ۇرەيلى-اق. بۇل ۇرەي تەك ءبىر ساتتىك سەزىم ەمەس، راسىندا ارتى تابيعي اپاتقا سوقتىرۋى مۇمكىن زارداپتىڭ سالقىن ەلەسى...

SAM 1095-1

SAM 1113-1

ماڭعىستاۋدا وتكەن عاسىردىڭ 80-90-شى جىلدارىنان باستاپ دابىل قاعىلىپ، ماسەلە رەتىندە كوتەرىلگەن جايتتىڭ ءبىرى – قۇم كوشكىندەرىن توقتاتۋ بولاتىن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار بىرنەشە رەت قولعا الىنىپ، بىراق ادەتتەگى سالعىرتتىعىمىزعا ساي سوڭى سيىر­قۇيىمشاقتانىپ، قۇمعا سىڭگەن سۋداي اياقسىز قالۋ داعدىعا اينالدى. ماڭعىستاۋ – ىلعالدىلىق مولشەرى جىلىنا 120-140 مم.-دەن اسپايتىن، ەڭ جاڭبىرلى دەگەن جىلدارى ىلعالدىلىق مولشەرى ءارى كەتكەندە 250 مم.-گە دەيىن عانا جەتەتىن ءشولدى ولكە. جاۋىن-شاشىننىڭ سيرەك بولۋى كەيدە ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ، كەرىسىنشە كۇننىڭ ىستىقتىعى جەردى قۋىرىپ جىبەرەدى. ونسىز دا ماردىمسىز قىلتيىپ تۇرعان ءشوپ اتاۋلىنىڭ عۇمىرى تىم قىسقا – مال اۋزىنا ىلىككەنى قۇت، قالعانى كۇنگە كۇيىپ، قۇرت ءتۇسىپ توز-توز بولادى. وسىنشالىقتى توزعان جەر بارىنشا جارالانعىش، قارا جەردى وسىپ تۇرىپ ەكى رەت ءجۇرىپ وتكەن اۋىر كولىكتىڭ ىزىنە ءشوپ وسكەنىن كورۋ ءۇشىن 5-10 جىل كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 1930 جىلدارعا دەيىنگى ساناقتاردا 1 ملن. 750 مىڭ باس قوي مەن ەشكىگە ءورىس بولىپ، قوراسى مىڭعىرعان مالعا تولعان ولكەدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلگەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە مال سانى 1 ملن.-عا جەتكەن جوق. بۇعان سەبەپ – ءوندىرىستىڭ دا­مۋى، الۋان تەحنيكالاردىڭ جەردىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارا «وي­قاستاۋى». قاتتى، تەگىستىك جەر­­لەر اق شاڭنىڭ ويناعىنا اينال­سا، تاعدىرى بەتىندە وسكەن وسىمدىكتەر الەمىنە تىعىز بايلانىستى قۇم­دى ايماقتار الدىڭعى كەزەكتە وزگەرىسكە ۇشىرادى.

ەجەلگى تەڭىز شوگىندىلەرىنىڭ كوشۋىنەن پايدا بولعان ماڭعىس­تاۋداعى قۇم الاپتارى قىردا قاراقۇم، سام، ماتاي قۇمدارى، ال، تۇبەكتىڭ ويىندا وڭتۇستىك شى­عىستان سولتۇستىك باتىسقا قا­راي سوزىلعان بوستانقۇم، تۇيەسۋ، ساۋىسقان، سەڭگىرقۇم، تىشقانقۇم، قارىنجارىق قۇمدارى بولىپ تىزبەكتەلەدى. سوڭعى ايتىلعان قۇم الاپتارى 4 000 شارشى شاقىرىمنان استام جەردى الىپ جاتىر. ءاۋ باستان جەرگىلىكتى تۇر­عىندار جال-جال شاعىل قۇم مەن ونداعى وسىمدىكتەر دۇنيەسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، وتىن-سۋى ماردىمسىز مەزگىلدە ءبىر ءتۇپ بۇتانى سىندىرۋعا جول بەرمەگەن سام، ماتاي قۇمدارىندا جاعداي قالىپتى بولسا، قۇمدى بەكىتىپ تۇر­عان وسىمدىكتەرى جويىلىپ، كو­شىپ-قونعان قۇمدارى الاڭداتقان قىزىلقۇم، تۇيەسۋ، بوستانقۇم الاپتارى بولدى. 1960-شى جىلدارداعى ماڭعىستاۋ وڭىرىنە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى، جۇمىسشى كەنتتەرىنىڭ پايدا بولۋى سۋى تاپشى دالادا قۇم باۋىرىنداعى جەراستى سۋلارىنا «قول سالۋعا» ءماجبۇر ەتتى. تۇر­عىندارى كوبەيىپ، ءوندىرىسى دامى­عان جاڭاوزەن قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەيىن قيعاشتان تارتىلعان سۋ قۇبىرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعانمەن، بەلگىلى ءبىر كولەمدە ءالى جەراستى سۋلارىنا ءتا­ۋەلدىلىك بار. جارتى عاسىردان استام ۋاقىت، ياعني 55 جىل بويى ۇشتاعان اۋىلى ورنالاسقان بوستانقۇم بەتىنەن سورىلعان سۋ جاڭاوزەن قالاسىنا ايدالۋدا. مۇنىڭ زاردابىن ۇشتاعاندىقتار، جەكە شارۋا قوجالىقتارى تارتۋداي-اق تارتىپ كەلەدى. اۋىلدا بۇرىنعى كولحوز ور­نى تۇگەلدەي قۇم استىندا قالدى، تەك كەيبىر جەل ۇرگەن جەرلەردە ۇيلەردىڭ ىرگەتاسى مەن قۇدىقتاردىڭ ايكەلدەرى قاراۋىتادى. ال سەنەك اۋىلى ورنالاسقان تۇيەسۋ قۇمىندا سۋ دەڭگەيى 12-15 مەترگە دەيىن تومەندەپ، 47،5 شارشى شاقىرىم جەردەن قىلتاناق تابۋ قيىنعا اينالدى، ەسكى مەكتەپ، ينتەرنات عيماراتتارى مەن بىرنەشە تۇرعىن ۇيلەردى قۇم بۇركەدى. بوزاشى دالاسىنىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا تامان، شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلىپ جاتقان ەنى 5-10، ۇزىندىعى 35-40 شاقىرىمداي قىزىلقۇم شاعىلى يەكتەگەن تۇششىقۇدىقتىڭ دا قۇمنان كورگەن قۇقايى از ەمەس. اۋىلدان جارتى شاقىرىمداي قا­شىقتىقتاعى ايدار يشان قو­رىمى قۇم استىندا قالىپ، ۇرپاقتار اتا-بابا باسىنا قايتادان قۇمنان اسىرا ۇزارتىپ بەلگى سوعىپ الەك. سوڭعى ۇلگىدە سالىنعان اقشاڭقان اۋىل تۇششىقۇدىقتىڭ ءسانىن جال-جال قۇمدار بۇزىپ بارادى. وسى تۇيەسۋ، قىزىلقۇم، بوستانقۇم الاپتارىندا 200 شارشى شاقىرىم جەر شاعىلعا اينالعان، ناقتىراق ايتساق پايدالانۋعا جارامسىز. مالىمەتتەر الەمدە ءاربىر ساعات سايىن 7 شارشى شاقىرىم جەردىڭ شولگە اينالاتىندىعىن ايتادى، بۇل قۇرلىقتىڭ 43 پايىزىن ادام تۇرىپ، تىرشىلىك ەتۋگە قولايسىز قالىپقا تۇسىرگەن. تولاسسىز جاڭ­بىردان تۇسكەن سۋ جەرگە ءسىڭىپ ءوزدى­گىنەن مولايىپ وتىراتىن مۇمكىندىگى جوق نەمەسە تاۋدان اققان وزەن-بۇلاعى تاعى جوق ءوڭىر تابانىنا ميلليونداعان جىلدار بويى جيناقتالعان سۋ قورى ۇزدىكسىز سورىپ الۋ سالدارىنان ەندى ونشاقتى جىلدان سوڭ سارقىلۋى بەك مۇمكىن. سوندا ماڭعىستاۋدا كوز الدىمىزدا، ءوز قولىمىزبەن ءشول جاساۋ قانشالىقتى قاجەت؟ قۇم كوشكىنىنە سوقتىراتىن سەبەپ – وسىمدىكتەردىڭ جويىلۋى بولسا، وسىمدىكتەردى جويا­تىن الدىمەن وعان ءنار بەرىپ تۇر­عان جەراستى سۋلارىنىڭ سورىلۋى، ەكىنشىدەن جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردىڭ كۇنى كەشەگە دەيىن قۇم وسىمدىكتەرىن وتىن رەتىندە پايدالانۋى، ۇشىنشىدەن ونسىز دا ازىپ، جۇتاڭدانا باستاعان قۇمعا مال جايۋ. اتان تۇيەنى ۇشىرارلىق وكتەم جەلى بار ماڭعىستاۋدا جەلگە ىلەسە قۇتىرىناتىن قۇمدى دا­ۋىل مەن قۇمداردىڭ كوشۋى، اۋىل-ايماققا، ەكولوگياعا تيگىزىپ جاتقان اسەرى تۋرالى بىلىكتى مامان و.توعجانوۆ، اۋىل ازاماتتارى ق.ناۋرىزماعانبەتوۆ، س.ابىشەۆ شىر-پىر بولىپ ۇلكەندى-كىشىلى جيىن-جينالىستا جاق جاپپاي ماسەلە كوتەردى. الماتىعا تالاي رەت بارىپ، عىلىمي نەگىزدە كومەك سۇراپ قاقپاعان ەسىگى قالماعان ازا­ماتتاردىڭ قولقاسىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گەو­گرافيا ينستيتۋتى قابىلداپ، قۇم­دى قۇرىقتاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. 2003 جىلدان باس­تاپ اتالمىش ينستيتۋت كەڭەس ودا­عىنداعى جالعىز عىلىمي ورىن بولعان تۇركىمەنستانداعى ءشول ينستيتۋتىنىڭ، وزگە دە عالىم-مامانداردى قاتىستىرا وتىرىپ، جوبا جاساقتادى. گەوگرافيالىق ينستيتۋت سەنەكتە 300 گا. جەرگە جا­سىل بەلدەۋ ورناتتى، 2007 جىلى ۇش­تاعاندا قۇم توقتاتۋ جۇمىسىن باستاپ، ءۇش جىل بويى 530 گا. جەرگە بۇتالى وسىمدىكتەر ەگۋمەن، فيتومەليوراتسيا جۇمىستارىمەن اينالىستى. نە نارسەگە دە الدىمەن ۇركە قارايتىن ادەت پە، قورشاۋلار سالىنىسىمەن مالىنىڭ قامىن ويلاپ نارازى بولعان جەرگىلىكتى حالىق كەيىننەن ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋىنا وزدەرى اتسالىسىپ، جۇمىلا كىرىستى. «قۇم باسىپ قالدى!» دەپ اتويلاپ الىستان كومەك شاقىرتا بەرۋ دە وڭاي ەمەس، سوندىقتان جەرگىلىكتى جىگىتتەر قۇم توقتاتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ۇيرەنىپ، ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋگە كىرىستى. وسى ماقساتتا «جاسىل الەم» مكك قۇرىلدى.

– ارنايى جاساقتالعان جىلىجايدا وسىرىلگەن جانە قىزىلوردا، شالقار وڭىرلەرىنەن اكەلىنگەن سەكسەۋىل، جىڭعىل، سەلەۋ، جۇزگەن، شاعىر، قياق تۇرلەرى، سام قۇمىنان اكەلىنگەن قويانسۇيەك الەك سالعان قۇمدارعا وتىرعىزىلدى. جەر قابا­تىنىڭ تومەنگى بەتىندە ورنالاسقان ىلعالعا جەتكەنشە قولدان سۋارى­لىپ، مالدىڭ وتاپ كەتۋىنەن ساقتاۋ ءۇشىن وراسان كۇش جۇمسالدى. تە­مىر شارباقتار سالىنىپ، قۇمعا توسقاۋىل ءۇشىن قاجەتتى قامىس ءوسى­رۋدى قولعا الدىق. جىل سايى­ن ءار قۇم الابىندا 100 گا. جەردى قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇگىنگە دەيىن جاسالعان شارۋالار از ەمەس، بىراق الداعى جۇمىستار بۇدان دا اۋقىمدى، ءارى كۇردەلى. بيىكتىگى 70-80 مەترلىك قۇم توبەلەر اۋناپ قونىپ جۇرگەن ءشولدى ايماقتا قولعا العان جۇمىستارىمىزدىڭ 60-70 پايىزى وڭ ناتيجە بەرەدى، وتىرعىزعان وسىمدىكتەردى قۇم باسىپ قالعان كەزدەر دە بولدى، – دەيدى «جاسىل الەمنىڭ» باسشىسى ق.ماتىكوۆ. بەس جىلدىق تاريحىندا تاجىريبە جيناپ، قۇم توقتاۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ، ءبىراز اساۋ قۇمدى بۇتالى وسىمدىكتەرمەن «بەكىتىپ-تۇساپ» تاستاعان مەكەمەگە ارابتىڭ ايگىلى «ءال-جازيراسى» كەلىپ، قازاقتاردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن اراب دالاسىنىڭ قۇمدارىن اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن «ارقالاپ» كەتىپتى. «جاسىل الەمدىكتەر» 70 ادامدىق كۇشپەن ادام بالاسى قولىمەن بۇلدىرگەن قاتەلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قۇم اراسىندا قاربالاسا قىزمەت ەتۋدە. قۇم استىندا قالۋ قاۋپى ءتون­گەن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى – تۇ­ششىقۇدىقتىق ا.جۇماقالي گەو­گرافيا ينستيتۋتى ۇجىمىنا، سە­نەكتىڭ تۇرعىنى ش.جاريەۆ «جا­سىل الەم» مكك قىزمەتىنە العىسىن جەتكىزدى. ال ۇشتاعان اۋىلىنان ك.تۇگەلوۆ جاڭاوزەنگە سۋ ايداۋ­دى توقتاتۋ قاجەتتىگىن، وندىرىستىك مەكەمەلەردەن اۋىلدىق جەرلەرگە ەشقانداي پايدا جوقتىعىن، ولارعا قاجەتتى سۋ كوزدەرىن باسقا جەرلەردەن ىزدەۋى قاجەتتىگىن اشىنا ايتتى.

راسىندا تابيعاتتىڭ بۇلايشا «ناۋقاس­تانۋىنىڭ»، ياعني وزىندىك ۇيلەسىمدىلىگىن جويىپ، ازىپ-توزۋىنىڭ قۇنىكەرى – ادامدار. بۇگىنىن عانا ويلاعان اشكوزدىك، تابي­عاتقا شەتى مەن شەگى جوق جانسىز دۇنيە رەتىندە قاراپ، اياۋسىز تالاپايلاعان قاتىگەزدىك وسى جاعدايعا سوقتىردى. اقى­رى نە بولارىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى...

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى،

«ەگەمەن قازاقستان».

ماڭعىستاۋ وبلىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار