06 قاراشا، 2013

شەنەۋنىكتەر اۋىلدى زەرتتەمەك

150 رەت كورسەتىلدى

b2d80e80ad111be4dbdf5a9546eeba2b bigبۇگىن اۋىل نە كۇيدە؟ حالقىمىزدىڭ ءداستۇر-سالتىنىڭ، مىنەزىنىڭ، جالپى تۋمىسىنىڭ ءتۇبىرى بولعان اۋىلدى ايتساق كوڭىلىمىز ورتايادى، ونى قازىر «التىن بەسىك» دەپ ايتا الامىز با؟ جاس ماماندار اۋىلدى جەرلەرگە بارعىسى كەلمەيدى، مەكتەپتەردە بالا سانى ازايىپ كەتتى، اۋىلدان كوش توقتاعان جوق. وسى سياقتى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ وتىرعان ماسەلە جەتكىلىكتى. وبلىس ورتالىعىنداعى شەنەۋنىكتەر اۋىلعا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اۋدانداعىلار قالاي جازىپ بەرسە، سولاي قابىلداپ وتىرادى. مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار قارجى بولىنگەن، اۋىلعا ارنالعان باعدارلامالار قانشاما؟ بىراق سونىڭ بارلىعىن وبلىستى باسقارۋ اپپاراتىنا كىرەتىن باسقارما باسشىلارى كابينەتتەن شىقپاي وتىرىپ جازادى، اقپار بەرەدى. ال شىن مانىسىندە بۇگىنگى اۋىل قالاي تىنىستاپ وتىر؟

بۇگىن اۋىل نە كۇيدە؟ حالقىمىزدىڭ ءداستۇر-سالتىنىڭ، مىنەزىنىڭ، جالپى تۋمىسىنىڭ ءتۇبىرى بولعان اۋىلدى ايتساق كوڭىلىمىز ورتايادى، ونى قازىر «التىن بەسىك» دەپ ايتا الامىز با؟ جاس ماماندار اۋىلدى جەرلەرگە بارعىسى كەلمەيدى، مەكتەپتەردە بالا سانى ازايىپ كەتتى، اۋىلدان كوش توقتاعان جوق. وسى سياقتى كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ وتىرعان ماسەلە جەتكىلىكتى. وبلىس ورتالىعىنداعى شەنەۋنىكتەر اۋىلعا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اۋدانداعىلار قالاي جازىپ بەرسە، سولاي قابىلداپ وتىرادى. مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار قارجى بولىنگەن، اۋىلعا ارنالعان باعدارلامالار قانشاما؟ بىراق سونىڭ بارلىعىن وبلىستى باسقارۋ اپپاراتىنا كىرەتىن باسقارما باسشىلارى كابينەتتەن شىقپاي وتىرىپ جازادى، اقپار بەرەدى. ال شىن مانىسىندە بۇگىنگى اۋىل قالاي تىنىستاپ وتىر؟

مىنە، وسىنى بىلمەك ءۇشىن وب­لىستا اۋىلدىق جەرلەردەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن جانە ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­­دايىن تالداۋ مەن مونيتو­رينگ وتكىزۋ قولعا الىندى. ول ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك دامۋ جاعدايى ورتاشا، كەمىندە 1000 ادام تۇراتىن ون اۋىل­دىق وكرۋگتىڭ ءتىزىمى جاسالدى. ولار وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا، ءار شالعايىندا ورنالاسقان. تاڭدالعان ءار اۋىلدىق وكرۋگتە ءبىر جانە بىرنەشە ەلدى مەكەندەر بار. جاقىندا وبلىس اكىمى نۇر­الى سادۋاقاسوۆتىڭ باستا­ما­سى جانە تىكەلەي تاپسىرۋىمەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك بەكتۇرعانوۆ باستاعان قۇرامىندا باسقارمالار باسشىلارى بار جۇمىس توبى اۋليەكول اۋدانىنداعى نوۆونەجين اۋىلدىق وكرۋگىندە بولىپ قايتتى. ولار تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن اۋىلدىق وكرۋگكە قارايتىن نوۆونەجين، كالينين جانە لاۆرەنتەۆ اۋىل­دارىندا بولىپ، تۇرعىندارمەن اڭگىمە­لەستى، ولاردى قابىلداپ، پروبلەمالارىن، ۇسىنىستارىن تىڭدادى. اۋىلدارداعى مەكتەپتەردە، فەلدشەرلىك پۋنكتتەردە بولدى، ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىمەن تانىستى. سونىمەن قاتار، شەنەۋنىكتەرمەن بىرگە اۋىلعا جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەن بىرگە كەلگەن بولاتىن. قۇرامىندا تەراپەۆت، كارديولوگ، ونكولوگ، ستوماتولوگ، پەدياتر، گينەكولوگ سياقتى ءتۇرلى مامان بار مەديتسينالىق كەشەنگە اۋىلداستار كەزەككە تۇرىپ، تايلى-تاياعى قالماي دياگنوستيكالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى.

وسى ساپاردان كەلگەن سوڭ، ەرتە­ڭىنە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك بەكتۇرعانوۆ جۋرناليستەر ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.

– بۇل قۇزىرلى ورگانداردىڭ تەكسەرۋى ەمەس، ءبىز حالىقتىڭ اراسىنا بارىپ، اۋىلدىڭ نەمەن تىنىستاپ وتىرعانىن ءوز كوزىمىزبەن كورگىمىز، پروبلەمالاردى كابينەتتە وتىرىپ ەمەس، جەرگىلىكتى جەر­دىڭ وزىندە زەرتتەگىمىز كەلدى. ال وزەكتى ماسەلە بولا قالعاندا ونىڭ سەبەبىن ناقتى تابۋىمىز كە­رەك. بۇگىن اۋىلعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ سوڭى نەگە سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى؟ اۋىل ادامدارى «سىباعا»، «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى»، «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلامالارىنا قانشالىقتى قاتىسۋدا؟ مىسالى، كەيدە قا­عاز­­باستىلىقتان مەملەكەتتىك قار­­­­جىلار ءتيىستى جەرىنە دۇرىس بولىنبەيدى. از عانا بالا وقىپ جاتقان مەكتەپتەردى جوندەۋگە ميلليونداپ قارجى بولىنەدى. ال سول قارجىنى باسقا مەكتەپكە نەمەسە ءتىپتى باسقا كەرەككە باعىتتاساق قالاي بولار ەدى؟ ءبىز اۋىلداعى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەردى ءوزىمىز كورگىمىز كەلدى. ءبىزدىڭ جۇمىس توبىنىڭ ماق­ساتى اۋىل جاعدايىن زەرتتەپ، تالداۋ جاساۋدىڭ ءتيىمدى ۇلگىسىن جاساۋ بولىپ وتىر، ونى بولاشاقتا اۋدان اكىمدەرى پايدالاناتىن بولادى.

جۇمىس توبى ون اۋداننان تاڭداپ العان ون اۋىلدىق وكرۋگتە اۋىل ادامدارىن قا­بىل­­داۋ­دىڭ سىرتىندا، سول جەر­دەگى كاسىپ­كەرلەرمەن دە كەزدە­سۋلەر وتكىزەدى. ىشكى ساياسات باسقار­ماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۋىل ادامدارىنا الەۋمەتتىك ساۋال­ناما ءجۇر­گىزەدى. اۋىلداعى اعايىن ىزدەپ بارسا كىرە المايتىن شەنەۋنىكتەر ەندى ولارمەن ەمەن-جارقىن سويلەسىپ، ونىڭ جاعدايىن، سۇرانىسىن، ۇسىنىسىن تىڭدايدى. ارنايى جۇمىس توبى وسىنداي زەرتتەۋلەردى تۇيىندەپ، سول وكرۋگتە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنىن وتكىزەدى، اۋىلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۋ­رالى جان-جاقتى تالداۋ جاساپ، ولارعا وزدەرىنىڭ جاساعان قورى­تىندىلارىن، ۇسىنىستارىن ايتاتىن بولادى.

جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك بەكتۇر­عانوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا وراي، العاشقى ساپار جاساعان نوۆونەجين اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ەڭ باستى پروبلەما اۋىلدان كوشۋدىڭ توقتاماي وتىر­عاندىعى ەكەنىن ايتتى. اۋىل ادام­دارى مال ۇستاپ وتىر، ءشوپ بار، وتىن بار، مەكتەپ، فەلدشەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋىل تابيعات اياسىندا ورنالاسقان. بىراق ادامدار بۇرىنعىداي اۋىلدا تۇرعىسى كەلمەيدى، قالاعا كوشكىسى كەلەدى. سونىمەن قاتار، مال شارۋاشىلىعىندا ادامداردىڭ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىندىگى دە شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىس توبى­نىڭ نازارىنا ايرىقشا ءىلىن­گەن. بۇل كورىنىس وكىنىشكە قا­راي، تەك نوۆونەجيندە عانا ما؟ شەنەۋنىكتەر ەندى جىتىقارا، قارا­بالىق، قاراسۋ، قوستاناي، ناۋرىزىم، سارىكول، تاران، ۇزىن­كول اۋداندارى مەن ارقالىق قالا­سىنداعى ەلدى مەكەندەردى ارالايتىن بولادى.

ءنازيرا جارىمبەتوۆا،

«ەگەمەن قازاقستان».

قوستاناي.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار