ايماقتار • 24 قىركۇيەك، 2020

ءبىر شاڭىراقتاعى قوس باتىر انا

29 رەت كورسەتىلدى

كيەلى شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان سوڭ اتا داستۇرمەن سالەم بەر­دىك. بەيۋاقىتتاعى ءبىزدىڭ داۋسىمىز­دى ەستىگەن ق ۇلىنشاقتار قۇلدىراي جۇگىرىپ الدىمىزدان شىقتى. كىسى جاتىرقامايدى ەكەن. ءبىرى جەڭىمىزدەن تارتىپ، سىرت كيىمىمىزدى شەشۋگە كومەكتەسسە، ەكىنشىسى قولىمىزدان ۇستاپ تورگە جەتەلەدى. اۋماعى اتشاپتىرىم كەڭ بولمەنىڭ ءىشى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى، تاپ-تازا. ۇلكەن تەرەزەلەردەن كۇن ساۋلەسى قۇيىلىپ تۇر. كۇزگى شۋاقتا اۋلا ىشىندە اسىر سالىپ جۇرگەن ءبىر توپ بالدىرعان ۇيگە قاراي لاپ بەردى. ءاپ-ساتتە كەڭ بولمەنىڭ ءىشى كادىمگىدەي قۋسىرىلىپ، بەينە ءبىر بالالار باقشاسىنا ەنىپ كەتكەندەي بولدىق. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ كەلگەن شارۋا­مىز­دى ايتتىق. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كراسنويار اۋىلىندا ءبىر شاڭىراقتا قوس باتىر انا تۇرادى دەپ ەستىگەنبىز. ءبىز ءۇشىن تاڭسىق تاقىرىپ. قازىرگى كۇنى كوپبالالى انالاردى كۇندىز قولىڭا شىراق الىپ ىزدەپ تابا المايسىڭ. ال مۇندا ەكى بىردەي باتىر انا سۇتتەي ۇيىپ، تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشىپ جاتىر.

 

– ون ءۇش قۇرساق كوتەردىم، – دەيدى باتىر انا گۇلبارشىن اجەي بوكەنوۆا، –تورتەۋى ەرتەرەك شەتىنەپ كەتتى، ول كەزدە ەل ىشىندە مەديتسينالىق كومەك-جاردەم ويداعىداي بولمادى عوي. قازىر ۇلىمدى ۇياعا، قىزىمدى قياعا قوندىرىپ، نە­مە­رە-شوبەرەنىڭ ورتاسىندا وتىرعان جايىم بار.

– نەشە نەمەرەڭىز بار؟ – دەدىك ءبىز.

– قازاق بالاسىنىڭ سانىن ايتپاعان عوي، – دەدى اجەي، – كوز تيۋدەن قورىققان. ءبىز دە سونداي ىرىمشىلمىز. قىرىق شاقتىسى بار-اۋ دەيمىن.

– شوبەرەلەرىڭىز شە؟ – دەيمىز تاقاقتاپ.

– ون بەس-جيىرما بولىپ قالار، – دەيدى اجەي، – قولىمداعى كەلىنىم دە كوپبالالى انا اتانىپ وتىر.

– تۇرمىستارىڭىز قالاي؟ – دەيمىز عوي باياعى ءۇي ىشىندەگى ۇقىپتى قولدىڭ تابىن بايقاپ وتىرساق تا.

– ەرتەرەكتە قيىن بولدى، بالالار جاس. وتاعاسىنىڭ كوزىندە كىنارات بار، شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن ءتيىپ-قاشىپ ىستەدى. مەنىڭ دە جالاقىم جارىتىمسىز بولدى. كەڭسەنىڭ ەدەنىن جۋدىم عوي. بالا باعۋ ءۇشىن ەش شارۋا­دان ارلانعانىمىز جوق. 1985 جىلدارى قىمىز ساتۋدى كاسىپ ەتتىم. وسى كوكشەتاۋدا ەڭ العاش مەن ساتقان شىعارمىن. ءبىزدىڭ باراتاي اۋىلىنىڭ توڭىرەگى جازدىڭ كۇنى شيەگە تۇنىپ تۇرادى، – دەدى اجەي، – بالا باعۋدان قولىم قالت ەتكەندە، جاياۋلاپ-جالپىلاپ بارىپ شيە تەرەمىن. سوسىن ونى كوكشەتاۋعا اپارىپ ساتامىن. ءسويتىپ، ءجۇرىپ وسىردىك.

اجەمىزدىڭ ءۇش-ءتورت كەلىنى اس قامى­مەن جۇرگەن. قاراپ وتىرماي اڭگىمەنىڭ الپەتىن كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ جۇرگەن كەلىن تاقىرىبىنا اۋدارعانبىز.

– كەلىندەرىڭىزبەن قالايسىز؟

اجەي اۋەلى ارقا-جارقا بولىپ كۇل­گەن. سودان سوڭ ويلانىپ قالدى. ءبىر ۋاقىت ادەمى ءاجىم تورلاعان ديدارىنا كۇلكى ءۇيىرىلدى.

– مەن بۇلاردى «اينالايىن، قارا­عىم» دەپ وتىرىپ، جايىن تابامىن عوي.

اجەيدىڭ سوزىنە كەلىندەر دە قوسىلا كۇلدى. وسى ءبىر ءازىل سوزدەن ءۇي ىشىندەگى جاراستىق، ءوزارا سىيلاستىق قىلاڭ بەرىپ تۇرعانداي.

داستارقانعا شارا تولى قىمىز بەن ىستىق باۋىرساق كەلدى. ەندى ءبىر ءسات قىمىز تاقىرىبىنا اۋعان.

– اتادان بالاعا مۇرا بولعان دۇنيە عوي، شىراعىم، – دەدى اجەي، – ءبىزدىڭ تۇسىمىزدا قىمىزدى بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ باپتايتىن. بال تاتيتىن ەدى عوي، جارىقتىق! استى جامانداۋعا بولماس، بىراق كەيدە اڭسارىڭ اۋىپ ساتىپ العاندا، ءسۇيسىنىپ ىشە المايتىنىڭ دا بولادى.

– سىزدەر قالاي دايىندادىڭىزدار؟

– بيە ساۋ – بولەك ونەر. وسى كۇنى ەل جاققا بارعاندا كورىپ، اڭعارىپ ءجۇرمىز، ەلدەگى جاس قىز-كەلىنشەكتەر بيە ساۋ­دى ۇمىتقان. ال جارىقتىق جىلقى مالىنىڭ الپىس ەكى تامىرىن ءيىتىپ، تاس ەمشەگىن ءجىبىتىپ شىعاتىن ءسۇتتىڭ قۇنارى، قۇرامى ادام اعزاسى ءۇشىن قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگى راس، – دەيدى گۇلبارشىن اجەي، – ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ايەلدەرى بيە ساۋعاندا تاۋداي بيە تەۋىپ قالادى-اۋ دەپ قورقىپ، ۇرىكپەيتىن. قاشان دا سەزىمتال جىلقى مالى وزىنەن قورىققان ادامدى اڭعارىپ سەزىپ تۇرادى. بيە ەمشەگىنىڭ ءۇرپى كەڭ ءارى جۇمساق كەلەدى. سوندىقتان ونى تەز-تەز ساۋماسا، ءسۇت اعىپ كەتەدى، ايتپەسە ءيىسىنىپ توقتاپ قالادى. ورىستەن كەلگەن ماما بيەلەردىڭ جالىن تاراپ، سىلاپ-سيپاپ، ەركەلەتىپ جاتاتىن. ءاۋ ­­­­باستا جاراتقان يە ارتىق جاراتقان ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقى مالى دا ءوزىن جاقسى كورگەن، ايالاپ-الپەشتەگەن ادامدى ۇناتادى. تاڭسارىدەن كەلەتىن جىلقى ءۇيىرىن جۇگەن-نوقتامىزدى ۇستاپ، الدىنان شىعىپ توساتىنبىز. سودان سوڭ تۇنگى ورىستەن تويىپ كەلگەن ماما بيەنى جۇگەندەپ، ۇيگە قاراي بەتتەسەك تاي-جاباعى سوڭىنان بىرگە ەرىپ جۇرەتىن. «اعى باردىڭ باعى بار» دەپ حالىق تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ قىمىز كوپشىلىكتىڭ اسى ەدى عوي. بيە بايلاعان ءۇي نەسىبەسىن كوپشىلىكپەن ءبولىسىپ ىشەتىن. كورشى-قولاڭ، اعايىن-تۋىس ءبىر-ءبىرىن بيەنى بايلاپ، قاشان اعىتقانعا دەيىن سىباعاسى دەپ، اقتان اۋىز ءتيىڭىز دەپ شاقىرىسىپ جاتاتىن. مۇنىڭ بارلىعى سول كەزدەگى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كەڭ قولتىق، جومارت پەيىلى. قازىر جىلقى ۇس­تا­عانىمەن، ونىڭ پايداسىن ءوز باسىنا جا­راتا الماي وتىرعاندار كوپ. ۇلتتىق تاعامداردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇرمەتتى داستارقان ءمازىرى وسى – قىمىز. ول تۇستا ءشوپتىڭ شىعىمىنا، مالدىڭ كۇيىنە قاراي ساۋىلاتىن ءسۇتتى بيەلەردى ۇيدەگى ۇلكەندەر ىرىكتەپ، تاڭداپ، تۇقىمىن ۇزبەي ۇستايتىن. ق ۇلىن بايلايتىن قازىققا، ايعىردىڭ جالىنا ماي جاعىپ، ىرىمداۋشى ەدى. بيە بايلاۋ مەرزىمى مامىر ايىنىڭ باس كەزىندە بولاتىن. بۇل كەزدە ق ۇلىندار مارقايىپ، جەتىلەدى. كۇنىنە بەس-التى ساعات بايلاۋدا بولادى. ساۋىن سايىن ەمىزىپ، سونان سوڭ جەتەكتەپ ءجۇرىپ سەرگىتەتىنبىز. ۇيدەگى ەر جەتكەن بالالاردىڭ جازداعى جۇمىسى بيە ساۋعان كەزدە قولقابىس جاساۋ بولاتىن.

قىمىز تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە ۇزاق ايتىلدى. كەيىن ءبىر كەرەگى
بولار-اۋ دەپ قويىن داپتەرىمىزگە جازىپ الدىق. ودان سوڭعى ءسوز سورابى تاعى دا تىرشىلىك تاقىرىبىنا اۋعان. اجەيدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، توعىز بالاعا كوز جانارىنىڭ كەمدىگى بار بەكقوجا اقساقالدى قوسىپ باققان. ومىرگە دە، وتكەن شاقتاعى تۇر­مىس­قا دا وكپەسى جوق. اق ادال ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا ىرىزدىعى كەمىپ كورمەپتى. ول تۇستىڭ بالالارى دا بۇگىنگىدەي جىلتىراعانعا قۇمار ەمەس.

– ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتكەنشە يىنىمە جارقىراتىپ جاڭا كيىپ كورمەپپىن، – دەيدى قولىنداعى ۇلى نۇربولات، – ىلعي ءبىر اعالارىمنان قالعان كوستيۋم-شالباردى قىسقارتىپ، بالاعىن ءبۇرىپ كيەتىنمىن. اياعىما ىلگەنىم دە اعالارىمنان قالعان ۇرتى وكپەلەگەن بالاداي بۇرتيىپ تۇراتىن باتەڭكە. ءسويتىپ جۇرسەك تە ەشكىمنەن كەم بولعان جوقپىز. بارىن اياماي الدىمىزعا توستى، ءتالىم-تاربيەسىن بەردى. ەندى قارا شاڭىراققا يە بولىپ قالعان كەلىنشەگىم نۇرگۇل ەكەۋىمىز جەتى بالا تاربيەلەپ وتىرمىز.

ۇلكەن ۇلدارى مۇرات «بۇقپا» ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرى، ول دا توعىز بالانىڭ اكەسى.

– قالعان ۇل-قىزدارىمنان وربىگەن ۇرپاق ءوسىپ-جەتىلىپ كەلەدى، – دەيدى گۇلبارشىن اجەي، – ءبارى دە تاتۋ-ءتاتتى. قازىر ەل ىشىندە «كەلىنىڭە كەلىن بولساڭ عانا جاعاسىڭ» دەيتۇعىن ءسوز ءجيى ايتىلادى. ادامىنا قاراي شىعار. ۇشقان ۇياسىنان العان ءتالىمى مەن تاربيەسىنە بايلانىستى بولۋى كەرەك، بەينەتىمە وراي، اق ءسۇت ەمگەن كەلىندەر كەزدەستى. كەيدە قاتار قۇربىداي قالجىڭداسامىز. كەلىن دەپ ەمەس، قىز دەپ قارايمىز. الدىمنان كەسە-كولدەنەڭ وتكەن بىرەۋى جوق. مىناۋ قولىمداعى كەلىن نۇرگۇل – زەرەندى اۋدانىنىڭ ءوندىرىس اۋىلىنىڭ قىزى. اۋىلدا وسكەن قىزداردىڭ بويىندا ۇلتتىق تاربيەنىڭ مول بولاتىندىعىن كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. سول تاربيە قالا قىزدارىنىڭ بويىنا دا جۇعىستى بولسا، وسى كۇنى ءدام-تۇزى جاراسپاي جاتقان جاستار ازايار ەدى.

قارا شاڭىراقتاعى ءدام-تۇزى جا­راس­قان ادامدارعا قىزىعا قاراعا­نى­مىز دا راس. ىنتىماق بار جەردەن ىرىس كەتپەيدى ەكەن.

– قوي سويساق جارتىسىن، تاي سويساق جارتىسىن قارا شاڭىراققا اكەلىپ تاس­تايمىز، – دەيدى تۋعان اۋىلى باراتايدا شارۋا قوجالىعىنا باسشىلىق جاساپ وتىرعان ۇلدارى سامات، – ءبارىمىز وسى ۇيدەن وربىدىك قوي. ەندى ىستىق ۇيانىڭ ىرىسىن مولايتۋ – پارىز.

اجەنىڭ ادەمى اڭگىمەسىن سانامەن سالماقتاساق، ءتۇتىننىڭ ءتۇزۋ ۇشۋى عا­سىر­لار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇردىڭ دىڭىنە بايلانۋىنان ەكەن. شا­ڭى­راقتاعى شاتتىق تا، بوساعاداعى بەرە­كە دە سىيلاستىققا سىزات تۇسپەسە، بەكي بەرەدى.

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار