06 قاراشا، 2013

باياۋلىق سىرى نەدە؟

155 رەت كورسەتىلدى

مۇنىڭ ءمان-جايى جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا اشىلدى

بيىلعى جىلدىڭ 11 قازانى كۇنى وتكىزىلگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ جۇمىستارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن سىنعا الدى. نەگە باياۋ جۇرەدى؟ مۇنىڭ ارعى استارىندا نە سىر بار؟ ءبىز وسى ساۋالداردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماقساتىندا جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەدىك. ونىڭ بارىسىندا، تۇتاستاي العاندا، اتالعان باعدارلاما ورال قالاسىندا جانە وبلىس ورتالىعىنا ىرگەلەس زەلەنوۆ، تەرەكتى اۋداندارىندا، كەنشىلەر قالاسى اقسايدا ءبىرشاما وڭ جولعا قويىلعانىنا كوز جەتكىزدىك.

 

مۇنىڭ ءمان-جايى جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا اشىلدى

بيىلعى جىلدىڭ 11 قازانى كۇنى وتكىزىلگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ جۇمىستارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن سىنعا الدى. نەگە باياۋ جۇرەدى؟ مۇنىڭ ارعى استارىندا نە سىر بار؟ ءبىز وسى ساۋالداردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماقساتىندا جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ەدىك. ونىڭ بارىسىندا، تۇتاستاي العاندا، اتالعان باعدارلاما ورال قالاسىندا جانە وبلىس ورتالىعىنا ىرگەلەس زەلەنوۆ، تەرەكتى اۋداندارىندا، كەنشىلەر قالاسى اقسايدا ءبىرشاما وڭ جولعا قويىلعانىنا كوز جەتكىزدىك.

مۇنىڭ سەبەبى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر ينفراقۇرىلىمى ءبىرشاما جاقسى دامىعان، تاسىمال، جول شىعىندارىن قاجەت ەتپەيتىن، بىرىنشىدەن، وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى دە ىڭعايلى وبلىس ورتالىعى ماڭايىن تاڭداپ، اتتاي قالاپ الاتىنىندا دەۋگە بولادى. ءتىپتى، بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جەتەكشىلەرىنىڭ كاسىپكەرلەرگە قانداي دا ءبىر تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنىڭ دە قاجەتى بولماي قالعانعا ۇقسايدى. بۇعان ءوڭىردىڭ ءدال وسى بولىگىندە كاسىپكەرلەر سانى تابيعي تۇردە 8 پايىزعا ءوسۋى دە مىسال بولا الادى.

بۇعان كەرىسىنشە، وبلىستىڭ بوكەي ورداسى، قاراتوبە، جاڭاقالا جانە جانىبەك اۋداندارىندا بۇل قىزمەتكە وراي بىردە-ءبىر جوبا جۇزەگە اسىرىلماعان بولىپ شىقتى. ءتىپتى، وبلىس ورتالىعىنان ايتا قالارلىقتاي قاشىق ەمەس اقجايىق اۋدانىنداعى ءىستىڭ جاي-كۇيى دە كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. مىنە، قاراما-قايشىلىق قايدا؟ مۇنى قالاي رەتتەۋگە، اراداعى تەپە-تەڭدىك پەن اراسالماقتى ءبىر-بىرىنە قالايشا جاقىنداتۋعا بولادى؟ وسىنداي باسى اشىق ساۋالداردىڭ ارعى استارىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ ءۇشىن كەشەگى ءتۇنى اقجايىق جانە شالعايداعى جاڭاقالا اۋدانىنا شۇعىل اتتانىپ كەتتىك. ءبىز مۇندا ەل ىشىندەگى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ باعدارلامانى ىسكە اسىرۋداعى ىركىلىستەر مەن كەدەرگىلەر جونىندە وي-پىكىر الماستىق.

وسىدان ۇققانىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىز «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنىڭ ءبىرى قالپاقپەن سوعىپ، ۇرىپ الا قوياتىن وپ-وڭاي جوبا ەمەستىگى. بۇل، بىرىنشىدەن، ەكسپورتتىق ونىمدەر وندىرۋگە باعىتتالعان، سوندىقتان دا جوعارى تەحنولوگيالارعا ارقا سۇيەيتىن، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، وزىندىك قۇنى تومەن تاۋارلار شىعارا الاتىن جوبا بولۋى قاجەت. بۇعان بەل بۋعان كاسىپكەردىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن الاتىن نەسيەسىنىڭ ۇستىندەگى ءوسىمى 14 پايىزدى قۇرايدى. وسى پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ 7 پا­يىزى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنسە، قالعان 7 پا­يىزىن باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ ءوزى تولەيدى.

– بۇل، ءسوز جوق، مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان وتە جاقسى جەڭىلدىك. الايدا، اتالعان بانكتەر اۋىلداعى اعايىنعا 25 پايىزدىق كەپىلدىك كولەمىن بەل­گىلەگەن. مۇنى تابۋ وڭاي ەمەس. ولار ۇساق-تۇيەكتى كەپىلگە الا بەرمەيدى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ وعان تولەيتىن ءوز قاراجاتى 15 پايىز مولشەرىندە. بۇل شاعىن جوبا ەمەس، ونىڭ قۇنى 3 ميلليارد تەڭ­گەگە دەيىن بارادى. ياعني، مۇنىڭ ءوزى 1 ميللياردقا شاققاندا 150 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتەدى دەگەن ءسوز. قىسقاسى، ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەر تاراپىنان نەسيە الۋدا ءبىرشاما كەدەرگىلەرگە كەزدەسىپ ءجۇرمىز،– دەيدى اقجايىق اۋدانىنداعى «نۇر-عاسىر» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى نۇرلان ساليحوۆ.

تاعى ءبىر كوزىمىز جەتكەن جايت – اتالعان ايماقتاردا باعدارلاماعا قاتىستى جوبالار جۇزەگە اسپاعانى­مەن، وسى شەڭبەردە ءتيىستى ۇسىنىس­تار مۇلدەم بولمادى دەسەك، شىن­دىققا قيانات. ايتالىق، اقجايىق اۋدانىندا قانت زاۋىتىنىڭ جانە جاڭاقالا اۋدانىندا تاۋىق ءوسىرۋ فابريكاسىنىڭ جوبالارىن قولعا العاندار ۇزاق ۋاقىت بويى سەرگەلدەڭگە تاپ بولعان. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اۋىلداعى ءىرى جوبالارعا نەسيە بەرۋگە كەلىسىم بەرمەگەن. مۇنى كاسىپكەر سامات جۇماعاليەۆ اياعىنا دەيىن جەتكىزە الماعان قانت زاۋىتى جوباسىنا قاتىستى ايتۋعا بولادى. ال تاۋىق وسىرۋگە نيەت ەتكەن مەرەكە يماشەۆ گرانت الا الماعان. وعان قول جەتكىزە الماۋ سەبەبى – ارناۋ­لى كوميسسيانىڭ قاتاڭ تالابى مەن سۇزگىسى كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە جاڭاقالا سەكىلدى شالعاي اۋداندا تاۋىق ءوسىرۋدىڭ بىرقاتار قيىندىقتارى مەن يىرىمدەرى بار ەكەندىگى، تۇپتەپ كەلگەندە، مۇنىڭ تيىمسىزدىگى جونىندە اڭگىمەلەر دە الدان شىققان.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» سەكىلدى يكەمدى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دە يكەمدى ءىس-قيمىلدار قول­عا الىنۋى قاجەت ەمەس پە؟ ەگەر وعان قاتىسۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر وبلىستىق قۇرىلىمدارعا قۇجات­تا­رىن وتكىزۋدە تورەشىلدىك كەدەر­گىلەرگە تاپ بولىپ جاتسا، ءسويتىپ، التىن ۋاقىتتارىن زايا كەتىرسە، بۇعان كەلىسۋ قيىن-اق. مىسالى، جاڭاقالا اۋدانىنداعى «نۇر-تەم» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى تەمىرعالي نۇرمۇقاەۆ وسىنداي ساتسىزدىكتەردەن كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنە قاراستى قارجىلىق ينستي­تۋت­تاردىڭ كومەگىنە سۇيەنۋگە ءماج­بۇر بولىپتى. ارينە، بۇل ەكەۋى­نەن ۇسىنىلاتىن نەسيەنىڭ پايىز­دىق مولشەرلەمەلەرى ءبىر-ءبىرى­مەن قارايلاس. تەك بۇل ارادا «قازاگروقارجى» جۇيەسى مامان­دارى­نىڭ نەسيە الۋشىعا نەعۇرلىم وڭتايلى تۇردە كەلگەنىن ايتۋ پارىز. ەندەشە، وسىنداي ءۇردىس پەن قاسيەت «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋشىلارعا دا ءسىڭىستى بولعانىن قالار ەدىك.

جۋرناليستىك ءىسساپار كەزىندە شالعاي اۋدانداردا ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەنشىك يەلەرى قولعا العان جول، جارىق، سۋ جۇيەلەرى سەكىلدى ينفراقۇرىلىمداردى تارتۋ ىسىندە دە بىرقاتار كەدەرگىلەر كەزدەسىپ وتىرعانىنا كۋا بولدىق. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بۇل – كەز كەلگەن اۋىلداعى كاسىپكەردىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلەتىن ءتيىمدى دە ىڭعايلى ءارى قولجەتىمدى جوبا. بۇعان ايتا قالارلىقتاي كوپ قاراجاتتىڭ دا قاجەتى شامالى. ويتكەنى، ونىڭ وتەۋى مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.

الايدا، اۋىل كاسىپكەرلەرى مۇنداي سيپاتتاعى وزدەرى جاساعان بيزنەس-جوسپارلارى مەن باسقا دا قاجەتتى قۇجاتتارىن ءتيىستى ورىندارعا وتكىزۋ ءۇشىن تاباندارىنان توزادى. بىرىنشىدەن، وعان باعالاتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كوپ ۋاقىت الاتىن كورىنەدى. مۇنى ءتيىستى ليتسەنزيالارى بار تۇلعالار مەن جەكەمەنشىك كومپانيالار اتقاراتىندىقتان، ولاردىڭ سۇرايتىن باعالارى قاتارداعى اۋىل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ىلعي دا قولجەتىمدى بولا بەرمەيدى ەكەن. ياعني، ءتيىستى مولشەردەن ەكى ەسە م ۇلىك تالاپ ەتىلەدى. ءسويتىپ، ينفراقۇرىلىمدىق سيپاتتاعى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋ مەرزىمى كەشەۋىلدەي بەرەدى. وسىنداي ءبىر جاعداي جونىندە جاڭاقالا اۋدانىنداعى «ناۋرىز» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ناۋرىز بەكماشەۆ ايتىپ بەردى. ونىڭ جارىق تارتۋ جونىندەگى بيزنەس-جوسپارى جوعارىداعىداي سەبەپتەرمەن كەلەسى جىلعا قالىپتى.

جۋرناليستىك ساراپتامالار مەن تالداۋلار رەسپۋبليكانىڭ شالعاي اۋداندارىندا اتالعان باعدارلامالارعا قاتىسۋعا ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىنىن كور­سەتەدى. سونداي-اق، بۇگىندە قالادا ءوز بيزنەسىن تىم جاقسى جولعا قويا بىلگەن ىسكەر ازاماتتاردىڭ اۋىلعا بەت بۇرۋ ءۇردىسى دە بايقالماي كەلەدى. «ونىڭ باستى سەبەبى – اۋدانداردىڭ قاشىقتىعى، ەكى اراداعى جولدىڭ ناشارلىعى، سونداي-اق، تيىمدىلىك پەن پايدا بەرۋگە جەتەكتەي الاتىن وزگە دە ينفراقۇرىلىمداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بولىپ وتىر. مۇن­داي جاعدايدا ءبىز بيزنەستىك نىسانداردى باقىلاۋ مۇمكىندىگىن دە ازايتىپ الامىز. ۇلكەن جوبانىڭ قايتارىمى مەن وتەمى بولاتىنىنا كوزىمىز انىق جەتسە، شالعاي وڭىرلەرگە بارۋعا دا بولار ەدى. بۇعان تولىقتاي كەپىلدىكتى كورە الماي ءجۇرمىز»، – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ورال قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ جۇرگەندەر.

ورالدىق كاسىپكەرلەردىڭ وسىلايشا «ساۋىسقاننان ساق مىنەز» تانىتۋلارىن ءبىر ەسەپتەن تۇسىنۋگە دە بولاتىن سەكىلدى. قالاي دەگەندە دە، شالعاي اۋداندار مەن وبلىس ورتالىعىندا بيزنەستى وركەندەتۋ ءۇشىن جاسالعان مۇمكىندىك بىردەي ەمەس ەكەنى ايان. مۇنىڭ ءوزى الداعى كەزدە اۋىلداعى ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەردى جاقسارتۋ جونىندە تۇبەگەيلى شارالار بەلگىلەۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق، ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ اۋىلداعى قاراپايىم كاسىپكەرلەردىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي بەيىمدەلە الماي جاتقانى دا الاڭداتادى. مۇمكىن، ولاردىڭ قىزمەتىنە جاڭاشا كوزقاراس قاجەت شىعار.

بەلگىلەنگەن باعدارلاما اياسىندا پايىزدىق مولشەرلە­مەلەردى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى جان-جاقتى تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ارينە، ورال وڭىرىندە مۇنداي ءىس مۇلدەم قولعا الىنباي وتىر دەپ ايتا المايمىز. ايتالىق، ءىسساپار كەزىندە اقجايىق جانە جاڭاقالا اۋداندارىندا ەلباسى سىنىنان كەيىن ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى سالالىق سەمينارلار وتكىزىلگەنىنە كۋا بولدىق. سونداي-اق، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى باسشىلارى مەن ماماندارى تاراپىنان اۋدانارالىق باسقوسۋلار وتكىزۋ شارالارى دا بەلگىلەنىپ وتىر ەكەن.

بىزدە ءبىر شىندىقپەن ۇيلەسىم تابا بەرمەيتىن تەرىس ادەت بار. قوعامدىق-وندىرىستىك ومىردە بەلگىلى ءبىر كەمشىلىكتەر ورىن السا، وعان ايماق، وبلىس باسشىلارىن كىنالاۋعا ءازىر تۇرامىز. راس، ولاردىڭ تاراپىنان ءىستى مۇلتىكسىز جۇرگىزۋ ءۇشىن تالاپ قاتاڭ قويىلۋعا ءتيىس. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ەلباسى ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرگە وراي اكتيۆ جينالىسىن وتكىزىپ، سالا جانە اۋدان باسشىلارىنا بۇعان دەيىن ورىن العان ۇستىرتتىك پەن ولقىلىقتى شۇعىل جويۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇل ارادا كاسىپكەرلىك پەن بيزنەستى قورعاۋ مەن قولداۋدىڭ ءبىر كىلتى وبلىس اكىمىنىڭ بيزنەس پەن كاسىپكەرلىك نىساندار قىزمەتىن قاداعالايتىن ورىنباسارىنىڭ قولىندا ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازان ايىنىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنا ساپارى كەزىندە وبلىس اكىمىنىڭ وسىنداي سالالىق ورىنباسارى مارات كارىموۆتى ورنىنان تۇرعىزىپ، ءىستىڭ جاي-كۇيىن سۇراعاندا ول دۇرىس، ءدال جاۋاپ بەرە الماي قالدى. سوندىقتان، بۇل ورىنباسار الداعى كەزدە ءوزى تىكەلەي باقىلايتىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» سەكىلدى باعدارلامانى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جو­عا­رى كاسىبيلىك پەن بىلىكتىلىك كور­سەتە ءبىلۋى قاجەت دەپ سانايمىز. سون­داي-اق، اتالعان جوبالاردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋى جوعارىدا اتال­عان باسقارما باسشىسى اسلان جا­قى­پوۆتىڭ قىزمەتىنە دە ۇلكەن سىن.

شيىرىپ ايتقاندا، ءوڭىردى شي­راتاتىن شارۋا بارشىلىق. ەڭ باس­تىسى – بۇعان نيەت تە، مۇمكىن­دىك تە بار. ەتەكتەن تارتۋعا يتەر­مە­لەيتىن وبەكتيۆتى جانە سۋبەك­تيۆتى تۇرعىداعى سەبەپتەر دە جوق ەمەس. مۇنىڭ بىرقاتارىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ەلباسىنىڭ پايىمدى دا پاراساتتى سىنىنان كەيىن وڭىردە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلسا يگى.

تەمىر قۇسايىن،

«ەگەمەن قازاقستان».

باتىس قازاقستان وبلىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار