توقىمداي جەر دە تابىس اكەلۋى ءتيىس

جۇمىر جەردىڭ بەتىن جامان تۇماۋ جايلاعالى الەمنىڭ ءار قيى­رىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشى­لىعى بايقالا باستادى. داس­تار­قانىمىز توق دەپ ارقانى كەڭگە سالاتىن زامان ەمەس. ۇلان-بايتاق جەرىمىزدىڭ ءار پۇش­پا­عىن ءتيىمدى پايدالانساق قانا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى­نىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى. ال اۋىل شا­­رۋا­شىلىعى وبلىس ەكو­نو­ميكا­سى­نىڭ نەگىزىن قۇرايدى. وڭىردە ەل پرە­زيدەنتى ايتىپ وتىرعان ماسە­لە وتە وزەكتى. ءبىر اتتەگەن-ايى, تو­پى­راعى قۇنارلى, سۋلى, نۋلى وڭىردە قانشاما جەر يگەرىلمەي, بوس جاتىر.

جەردى ءتيىمدى يگەرۋ توڭى­رەگىندە ءسوز ساباقتايتىن بولساق, ورا­لىمسىزدىق مەنمۇندالاپ تۇرا­تىندىعى انىق. ەل پرەزي­دەن­تىنىڭ جولداۋداعى ناقتى مىندەت­تەرى­نىڭ استارىندا اتان تۇيەگە جۇك بو­­لارلىق سالماق جاتىر. ەندىگى ارا­­دا ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سال­ماي, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامى­تۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن بارىمىز بەن جو­عىمىزدى ءبىر تۇگەندەپ الساق. بار كىنارات سۇرانىس كوپ بول­عا­نىمەن, ۇمتىلعانداردىڭ قولى جەت­پەي قىرۋار جەردىڭ بوس جاتۋىندا. ماسەلەن, وبلىستا 14 613,2 مىڭ گەكتار جەر بولسا, ونىڭ 74 پايى­زى – اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جەرلەرى.

وبلىستىق اكىمدىك پەن پروكۋراتۋرا بەكىتكەن بيىلعى 31 قاڭ­تارداعى رەەسترىنە نازار اۋدارساق, 1 500 مىڭ گەكتار القاپتىڭ بوس جاتقانىن كورەمىز.

يگەرىلمەي جاتقان نە دەگەن بايلىق؟! ەگەر وسى جەردىڭ يگىلىگىن ەل كورسە, ىرىسىمىز ارتا تۇسپەس پە ەدى؟ بوس جات­قان جەردىڭ 1 096,6 مىڭ گەك­تارى جايىلىمدىق جەر دە, قالعانى ەگىستىك. جەر پاي­دالانۋ قۇقىعى باسقا سۋبەك­تىلەرگە بەرىلگەن كولەم دە از ەمەس, 202,418 مىڭ گەكتار. ونىڭ ىشىندە 20,7 مىڭ گەكتارى ەگىستىك جەر دە, 180,1 مىڭ گەك­تارى جايىلىمدىق جەرلەر, 1,5 مىڭ گەكتارى باسقا ماق­ساتتا پايدالانىلاتىن جەر تەلىمدەرى.

ءبىر وڭىردە تۋسىراعان جەر تۋىرىلىپ بوس جاتسا, ءىرى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا جەر تاپشىلىعى كوپتەن بەرى تۋىنداپ وتىر. مالساق قاۋىم العا ۇمتىلعىسى كەلگەنىمەن, ءتورت ت ۇلىگىنە جايىلىمدىق, مال ازىعىن دايىنداۋعا شا­بىن­دىق جەر تاپپاي كۇيزەلۋدە.

– ماكينكا قالاسىندا تۇرعىن كوپ. قالا شەتىندە تۇرعاندىقتان مال ۇستاساق كۇن كورىسىمىزگە دۇرىس بولار ەدى, – دەيدى ماقسۇتحان مۇ­راتحان, – ەجەلدەن مال سۇمەسى­مەن كۇن كورگەن ەلمىز عوي, قولىمىزداعى بىرەر باس تۇ­لىكتەن ايىرىلعىمىز كەل­مەيدى. بىراق, جاندى قيناي­تىنى – جايىلىم ماسەلەسى. شابىندىق تا جوق. ەگەر جەمشوبىن ساتىپ الاتۇعىن بولساڭىز, قىسى التى ايعا سوزىلاتىن بۇل وڭىردە قارا مال ۇستاۋ مۇلدەم ءتيىمسىز. مال ۇستاعىسى كەلەتىن ادام كوپ. ەگەر وسى اۋماقتاعى جەردى دۇرىستاپ بولسە, قانشاما وتباسى مال ونىمدەرىمەن وزدەرىن وزدەرى قامتاماسىز ەتەر ەدى. ارتىلىپ جاتقانى قالعان جۇرتتىڭ يگىلىگى.

نەگىزگى كىنارات جەرگى­لىك­تى اكىمدىكتەردە ءتارىزدى. ءىرى شارۋاشىلىق قۇرى­لىم­­دارىنا جەر تەلىمدەرى بو­لىنگەن كەزدە مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان حالىقتىڭ قولىنداعى ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانىنا سايكەس جەر تەلىمدەرىن ەلدى مەكەنگە جاقىن جەردەن ءبولۋ قاجەت سياقتى. وتكەن جىلى وسى ماسەلە تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ, 426,3 مىڭ گەكتار القاپتىڭ پايدالانىلماي جاتۋىنا وراي ۇيعارىلىمدار بەرىلگەن. بوس جاتقان جەردىڭ 148,3 مىڭ گەكتارى ەگىستىك, قالعانى جايىلىمدىق جەرلەر. يەسىز م ۇلىك رەتىندە ەسەپكە 76 مىڭ گەكتار جەر الىندى.

موراتوري جاعدايىندا تەكسەرۋ مۇمكىن بولماعان­دىقتان, بۇل تاراپتاعى جاۋاپ­كەرشىلىك اۋدان اكىمدىكتەرىنە بەرىلگەن. قازىر اۋدان اكىم­دەرى جەر پايدالانۋشىلار­مەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. نە وزدەرى پايدالانباي, نە وز­گەگە بەرمەي, بەرەكەنىڭ باس­تاۋى, يگىلىكتىڭ بەسىگى سانالا­تىن جەردى باۋىرىنا باسىپ وتىرعاندارعا اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەر پايدالانىلماعان جاعدايدا اكىمشىلىك سيپاتتاعى شارالار قولدانىلاتىنى جەرىنە جەتكىزىلە ايتىلۋدا.

اتباسار, بۋراباي, تسەلي­نو­گراد اۋداندارىنىڭ جا­نە ستەپنوگور قالاسى اكىم­­دىكتەرىنىڭ جۇرگىزگەن جۇمىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە 35,2 مىڭ گەكتار كادەگە اسپاي جاتقان جەر ۋچاسكەلەرى كەيىن قايتارىلدى. موراتوري شارت­­تارىن بۇزباۋى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرى­­نىڭ قانشالىقتى پايدالانىلىپ جاتقانىن انىقتاۋ ماقساتىندا عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە. وسى­لايشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ۆەب-پورتالدى پايدالانۋ ارقىلى بوس جەرلەردىڭ ناقتى كولەمى انىقتالا باستادى. بۇگىنگى تاڭدا كوكشەتاۋ, ستەپنوگور قالالارى مەن  بىرنەشە اۋدان اكىمدىكتەرى 1,725 ملن جايىلىمدىق جەردى ءوز ماق­ساتىندا پايدالانۋ تۋرالى 937 حابارلاما جىبەرىلدى.

ەندىگى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ. الەمدە استىق وندىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىنداعى يرلانديادا گەكتار بەرەكەسى – 99, جاڭا زەلان­ديادا 91 تسەنتنەردەن اي­نالادى ەكەن. ءبىزدىڭ تۇسى­مىز­گە كىرىپ كورمەگەن ءونىم. راس, ءبىزدىڭ بيدايدىڭ ساپاسى جاقسى, اسىرەسە, جاقسى, ەسىل, جارقايىڭ اۋداندارىندا بي­دايدىڭ قامىرلىلى­عى 30 پايىزعا دەيىن جەتە­دى. سولاي بولا تۇرا, گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرۋ, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ تاراپىنان كەم ءتۇسىپ جاتىرمىز.

– بۇگىنگى تاڭدا گەكتار بە­رە­كەسىن ارتتىرۋ ايرىقشا ما­ڭىزعا يە, – دەيدى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءابىلجان قۇسايىنوۆ, – ەڭ باس­تىسى, تۇقىم سەلەكتسيا­سىنا كوڭىل جەتكىلىكتى بولىنبەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى, تۇ­قىم­نىڭ شەتەلدەردەن اكەلىنەتىنى. سايىپ كەلگەندە شەتتەن اكە­لىن­گەن تۇقىم ءوڭىردىڭ تابي­عي ەرەكشەلىگىنە بىردەن كون­­دىگە المايدى. دەمەك, وزىمىز­دە ونگىشتىك قاسيەتى مول جاڭا سۇرىپتاردى دايىن­داي­­تىن ۇلتتىق سەلەكتسيا ۇتىم­­دى جۇرگىزىلۋى كەرەك. كوك­تەمگى ەگىس كەزىندە تۇ­قىم تاپپاي قاپىلعان شاعىن شارۋا قو­جا­لىقتارى رەپرو­دۋك­تسيا­داعى ستاندارتقا كەلمەيتىن تۇقىمدى ەگۋگە ءماجبۇر.

عالىمنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, تابيعاتتان مول العى­مىز كەلگەنىمەن, بەرە­رىمىز جوق­تىڭ قاسى. قاي­تارىم قا­عيداتىن بەرىك ۇستان­با­عان­دىقتان سوڭعى جىلدارى ەگىستىك القاپتار توزىپ كەتكەن. سوندىقتان دا گەكتار بەرەكەسى كوڭىل كون­شىتپەي وتىر. وسى ارادا ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتە­لىك, ەلى­مىزدە ەگىستىك القاپ­تار­دىڭ ءار گەكتارىنا 6-8 كيلو عانا تىڭايتقىش سىڭىرىلەدى. الىس­قا بارماي-اق, ىرگەدەگى رەسەيگە قاراساڭىز, بۇل كور­سەتكىش 45 كيلونى قۇراپ وتىر. ال اقش-تا 135 كيلونى قۇ­رايدى ەكەن. وسىدان كەيىن جەرگە وك­پەلەۋدىڭ ءجونى جوق.

القاپتاردىڭ قۇنارلى­لىعىن ارتتىرۋ بارىسىندا ەڭ قولايلىسى ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ. قازىر شارۋاشىلىقتار قاي القاپقا قانشا تىڭايتقىش قاجەت ەكەنىن بىلمەيدى. ەندىگى ارادا ەگىستىك القاپتارىنىڭ كارتوگرامماسى جاسالىپ, قاتاڭ ەسەپكە الىنۋ كەرەك. سوندا عانا جەر جومارتتىعىن تانىتادى.

تىڭايتقىشتىڭ وڭدىسى – ورگانيكالىق تىڭايتقىش. وعان مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا تولەنبەيدى. ەسەسىنە ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, ەكونوميكالىق جاعىنان ارزان, كەز كەلگەن شارۋا قوجا­لىعىنا قولجەتىمدى.

بوس جاتقان جەرگە قان­شاما مال وسىرۋگە بولادى. عا­لىمداردىڭ ەسەپتەۋىنە قارا­عاندا, ءار ت ۇلىككە 6-8 گەكتار جەر قاجەت. وبلىستاعى بوس جاتقان جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانىپ مال وسىرسەك, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىنا كەنەلەر ەدىك. قازىر سىرتتان كەلەتىن 6 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىككە تاۋەلدىمىز. ونىڭ ىشىندە ەت جانە ەت ونىمدەرى دە بار. وزى­مىزدە وسىنشالىقتى مول مۇم­كىندىك بولا تۇرا, وزگەگە قول جايعانىمىز تىپتەن ۇيات.

ءسوز سوڭىندا ازىرگە كادەگە اسپاي جاتقان مىڭداعان گەك­تار جەردى ماقساتتى ءارى ءتيىمدى پاي­دالانعاندا عانا داس­تار­قا­نى­مىز توق, قازانىمىز مايلى بولاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى.

اقمولا وبلىسى