شۇبارتاۋلىقتار اۋدان ورتالىعى اياگوزگە ءجيى قاتىنايمىز. قوس ەلدى مەكەننىڭ اراسى 180 شاقىرىمداي. اۋەلى بايقوشقار, ودان وتىز شاقىرىمدا بارشاتاس جاتىر. كەلەسى ايگىلى قوساعاش, ودان وتسەڭىز كوكتالدىڭ توبەسى كورىنەدى. قارا جولدى شاڭداتا جۇيتكىگەن كولىكپەن اۋدەم جەرگە دەيىن زىمىرايدى. جارىسىپ بارىپ, كەيىندەپ قالا بەرەدى. ەكى ورتاعا مەنى كوبىندە اكەم تاسيدى. جولدىڭ سوناۋ كوز ۇشىنا بارىپ, سۇيىرلەنە بىتكەن باسىنا جەتكەندە الدەنە شىعا كەلەردەي تاعاتسىزدانا قارايمىن. كوكجيەكپەن استاسقان جازىق دالا بىتپەستەي كورىنىپ, كەلەر مەزەتتە زەرىكتىرە باستاعاندا-اق جولدىڭ تەڭ ورتاسىنا دا جەتىپ قالار ەدىك. وسى تۇستا قىسى-جازى توقتاۋسىز اعىپ جاتاتىن قارابۇلاق اتانعان قاينار باستاۋ بار. ەكى ورتادا جول سوقتى بولعان جۇرت وسىناۋ بۇلاققا توقتاپ, بوي جازىپ, شولىركەگەن جولاۋشى از-كەم تىنىستاپ الادى. بۇلجىماس ءداستۇر ەسەبىندە.
سونداي ءبىر كۇنى ءۇستىمىزدىڭ شاڭىن قاققىشتاپ, بۇلاقتىڭ مۇزداي سۋىنان ءسىمىرىپ سالىپ تۇرعانبىز. بۇلاقتىڭ ماڭايىنان ءسال ارىرەكتە جالعىز ءوزى دارالانىپ تۇرعان شوشاق كەلگەن تاۋعا كوزىم تۇسكەن. قازاق دالاسىنداعى تاۋلاردىڭ اتاۋى بولادى, اتاۋىنان سوڭ اڭىزى ارتىنان قوسا ەرىپ جۇرەدى. تۇرعانداردان نە تاۋ ەكەنىن سۇرادىم.
– ساتباەۆتى بىلەسىڭ بە؟ – دەدى اكەم. – بىلسەڭ سول, بۇل تاۋدا بۇرىن ۆۋلكان بولعان دەپ جازعان.
جانارتاۋ دەسە ەڭ ءبىرىنشى جاسىل جەلەكتى گاۆاي ارالدارى ەسكە تۇسەدى ەمەس پە. قىزىلدى-جاسىلدى جانارتاۋى اتقىلاپ جاتقان اياگوز دالاسىندا قاناتىمەن كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەپ دينوزاۆر ۇشىپ بارا جاتقانداي كوز الدىمدا تۇرلەنىپ سالا بەرگەن يەن دالاعا تاڭىرقاي, تاماشالاي قاراپ قالىپپىن.
* * *
سول جولى اياگوزدى ارتقا تاستاپ, ودان پويىزعا وتىرىپ قالاعا جەتىپ العان سوڭ, اياگوز دە, ونداعى جانارتاۋ دا, قاسيەتتى قارابۇلاق تا كوزدەن تاسالانىپ, كوڭىلدەن الىستاي بەرگەن. قالانىڭ شۋلى دا دۋماندى ءومىرى تەز-اق ۇيىرسەكتەتىپ, ادەپكى ءومىر اعىسىنا ىلەسىپ كەتە باردىم. دوڭگەلەك ۇستەلدەر, مەرەيتويلىق ىردۋ-دىردۋ, تەاتر, مۋزەي دەيسىز بە, بىتپەيتىن جينالىستار كۇندە ءبىر جاڭالىققا ارقاۋ بولىپ جاتادى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا سونداي ءبىر كەزەكتى جيىندا ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن, سورەدەگى كىتاپتاردى اقتارىستىرا باستادىم. قولىما عالىم, گەولوگ اقجان ءال-ءماشانيدىڭ جەر سىرىنا ارنالعان «جەر قۇرىلىسى» اتتى كىتابى ءتۇستى. عالىمدى ستۋدەنت كۇنىمىزدە كوپ ەستىگەنبىز, ەسىمىنە قانىقپىز. العى سوزىندە زەرتتەۋدى قانىش ساتباەۆ «تەوريالىق بەرىك نەگىزگە سۇيەنىپ جازىلعان قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش ەڭبەك» دەپ باعالاعانى جايلى ءسوزىن كەلتىرگەن ەكەن. قىزىقتىرا ءتۇستى.
توپتامادا قازاقستاننىڭ التاي, سارىارقا, قاراتاۋ, ورال – ەمبى سياقتى ءوندىرىس الاپتارىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمىنداعى نەگىزگى وزگەشەلىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلىپتى. جەر سىلكىنىسى, تاۋلار قالاي قۇرىلعان, جانارتاۋ جانە جەر بەتىندە تىرشىلىك قالاي پايدا بولعان دەگەن تاقىرىپشالار ەرىكسىز تارتادى. ەندى زەر سالىپ, پاراقتاي باستادىم. جەر استىندا كەن قازۋ, جول سالۋ ءىسىنىڭ بىلگىرى بولعان عالىم «قازاقستان جەرىندەگى جانارتاۋلار ەرتە زامانداردا شىعىپ, قۇرىپ بىتكەن» دەپ جازادى. «كەيىنگى تاس كومىر داۋىرىندە قازاقستاننىڭ باتىس جاعىندا ۆۋلكاندار وقتالىپ, شىعىس جاعىندا كۇشەيدى. ارقا ۆۋلكاندارى قارقارالىدان اياگوزگە دەيىن, ونان ءارى تارباعاتايعا قاراي سوزىلدى. اياگوز بەن شۇبارتاۋ اۋداندارىندا بىرنەشە جەردە ۆۋلكان ورىندارى بار», دەپ كەلتىرگەن عالىم قازاقستاننىڭ ەرتەدەگى ۆۋلكاندارى مەن قازىرگى كەن بايلىقتارى تىعىز بايلانىستى دەپ تۇيىندەيدى. سونداي-اق ۆۋلكاندى جەرلەر ەكىنشى داۋىردە ۆۋلكانسىز جەرگە اينالادى, ءۇشىنشى داۋىردە قايتادان ويانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ادەمى ەرتەگىنىڭ ىشىندە تۇرعانداي كۇي كەشتىم. اياگوزگە بارار جولداعى جازىقتاعى دارا تۇرعان تاۋ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ءدۇر سىلكىنىپ, ءوز كۇشىنە قايتا مىنەتىندەي. ەلەۋسىز جاتقان شالعايداعى دالا بەلگىسىز جاققا اسىعىپ, ۇنەمى ۋاقىتى جەتپەي جۇرەتىن ادامزاتقا ءدال وسىلاي ءۇن قاتاتىنداي كورىندى. كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگى» اتتى جولجازباسىندا «...اياگوز وزەنىنىڭ بويىنان ءبىز اناعۇرلىم جاندانعان تابيعاتتى كوردىك. دالا تۇتاسىمەن جاسىل جەلەكتىڭ اشىق ءتۇستى كىلەمىنە ورانىپتى. قاراعان, توبىلعى, تال-تەرەك جاپىراقتارىن جايىپ, كۇننىڭ كوزى دە ءبىرشاما جىلىنىپ, وڭتۇستىككە ءتان الاۋمەن قىزدىرىپ تۇر. ...قىرعىز (قازاق – اۆت.) اڭىزدارىندا اياگوزدىڭ جايلى اعىسى ماداقتالاتىنى بەكەر بولماسا كەرەك. ءوزىن قورشاعان يەن دە, سۋسىز ءشول دالاعا قاراعاندا, اياگوز راسىمەن-اق جۇماق بولىپ كورىنەدى...», دەگەن جولداردى دا تەگىن جازباسا كەرەك.
ايتپاقشى, كونەنىڭ كوزىن كورگەن كارى دالانىڭ شەشۋسىز قالعان جۇمباقتارى مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى. قارابۇلاقتان ءارى وتكەن سوڭ, سول قاپتالدان ابىلاي حاننىڭ اسكەرىنىڭ قالىڭ قىتايمەن قىرعىن شايقاسى وتكەن باتپاقتى دەگەن جەر شىعادى. بۇل – بولەك اڭگىمەنىڭ جۇگى. ازىرگە قارابۇلاقتاعى كارى جانارتاۋ ماڭىنا ايالداي تۇرايىق!
