شاعىن مەكتەپتەردە ۇلكەن پروبلەمالار بار
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا باستاعان دەپۋتاتتار مايرا ايسينا, مەيرام بەگەنتاەۆ, گۇلميرا يسىمباەۆا جانە گۇلنار ىقسانوۆا ارشالى اۋدانىنداعى شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە (شكم) بولىپ, وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ جاعدايىمەن تانىستى.
قوناقتار باباتاي نەگىزگى مەكتەبىندەگى 41 بالانى قامتيتىن وقۋ جوسپارىمەن تانىستى. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆ وڭىردەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى جالپى جاعدايدان مالىمەت بەردى.
"ەگەمەن قازاقستاننىڭ"ارناۋلى بەتى
*كوشپەلى وتىرىس كوكجيەگى
شاعىن مەكتەپتەردە ۇلكەن پروبلەمالار بار
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا باستاعان دەپۋتاتتار مايرا ايسينا, مەيرام بەگەنتاەۆ, گۇلميرا يسىمباەۆا جانە گۇلنار ىقسانوۆا ارشالى اۋدانىنداعى شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە (شكم) بولىپ, وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ جاعدايىمەن تانىستى.
قوناقتار باباتاي نەگىزگى مەكتەبىندەگى 41 بالانى قامتيتىن وقۋ جوسپارىمەن تانىستى. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆ وڭىردەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى جالپى جاعدايدان مالىمەت بەردى.
بۇل سالادا كوپتەگەن يگى شارالار اتقارىلعانىمەن, ءبىلىم ۇيالارىنىڭ 82 پايىزىن قۇرايتىن شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەرگە قاتىستى وتكىر ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى. مۇنداي مەكتەپتەردى ۇستاۋ كوپ شىعىن اكەلەتىن كورىنەدى. ماسەلەن, وسىنداعى ءبىر وقۋشىعا ادەتتەگى ورتا مەكتەپپەن سالىستىرعاندا, بيۋدجەت قاراجاتى ءۇش ەسە ارتىق جۇمسالادى ەكەن. وسى رەتتە وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى بالىم ءىزباساروۆا شكم ءنورماتيۆتى اپپاراتىنىڭ جوقتىعىنان ونىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ قيىنعا تۇسەتىنىن, ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ جۇتاڭدىعىن, وقۋ مەكەمەلەرىندەگى كادر تاپشىلىعىن العا تارتتى.
قازىرگى تاڭدا شكم پروبلەمالارى ەكى باعىتتا شەشىلۋدە. ءبىرىنشىسى – ولاردى تاسىمالداۋ بولسا, ەكىنشىسى – بالالاردى ءتيىستى جاعدايلار جاسالعان مەكتەپتەر جانىنان اشىلعان رەسۋرستىق ورتالىقتاردا جىلىنا ءتورت رەت ءبىر اپتادان وقىتۋ ءتاسىلىن قولدانۋ. سونداي-اق, وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان تىرەك مەكتەپتەرىن قۇرۋ جانە شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ قادامدارىنان قايتارىم كۇتەتىندىگى ايتىلدى.
داريعا نازارباەۆا رەسۋرستىق ورتالىقتار جۇمىسى ەكونوميكالىق جانە مورالدىق-ەتيكالىق تۇرعىدان اسا قولايلى ەمەستىگىنە نازار اۋداردى. كوشپەلى وقىتۋ بيۋدجەت قارجىسىنا سالماق سالعانىمەن, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرە قويۋى نەعايبىل.ونىڭ ۇستىنە اقمولانىڭ قاتال اۋا رايى جاعدايىندا بالالاردى ۇنەمى ءارى كىدىرىسسىز تاسىمالداۋ قيىن جانە قاۋىپتى ەكەندىگى ەسكە سالىندى.
ماجىلىسمەندەر ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىمى مەكتەپ-ينتەرناتتار جەلىسىن كەڭەيتۋدە دەگەن ورتاق پىكىرگە توعىستى. «قانداي جاعدايدا بولماسىن وقۋشىلار ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس, – دەدى د.نازارباەۆا. – مۇنداعى بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم مەكتەپتەر جانىنان جاتىن كورپۋستارىن سالۋ نەمەسە قوسىمشا جابدىقتاۋ ەكەنى تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. اتالعان تىرەك مەكتەپتەرىن اشۋ كەزىندە اتا-انالار پىكىرىن دە ەسكەرگەن ءجون. باستى ماقسات – بالالاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ. وبلىستا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ كورسەتكىشى سوڭعى جىلدارى تومەندەگەنى الاڭداتادى. سوندىقتان, شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردە باستاۋىش سىنىپتاردى قالدىرىپ, ەرەسەك بالالاردى ءبىلىم بەرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن مەكتەپتەرگە ورنالاستىرۋ قاجەت. بوساعان ورىنداردى بالاباقشا, شاعىن ورتالىقتار, ءتىپتى مادەنيەت وشاعى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
كەزدەسۋگە وزگە اۋدانداردان كەلگەن مەكتەپ ديرەكتورلارى شاعىن مەكتەپتەر مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مۇنداي پەداگوگتاردى قولداپ-كوتەرمەلەۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا اقى مەحانيزمدەرى قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. جينالعاندار تاراپىنان وقۋ باعدارلامالارىن دايىنداۋ ىسىنە مۇعالىمدەردى قاتىستىرۋ, مەكتەپتەردە اسپاز جانە اسحانا جۇمىسشىسىنىڭ شتاتتىق بىرلىگىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى قولداۋ تاپتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا كوميتەت مۇشەلەرى شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەرگە قاتىستى پروبلەمالار مەن اقمولالىق پەداگوگتار كوتەرگەن ماسەلەلەر كوميتەتتىڭ ارنايى ماجىلىسىندە كوتەرىلەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
ارشالى اۋدانى.
*ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟
بار بايلىعىمىزدى جەلگە ۇشىرمايىق
مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماتەريال بولىپ تابىلاتىن مەتالل سىنىقتارىنا قاتىستى ماسەلەنى وڭىرلەرگە بارىپ, سايلاۋشىلارمەن وتكەن كەزدەسۋدە كاسىپكەرلەر كوتەرگەن بولاتىن.
يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا مەتالل سىنىقتارىن جيناۋ 3,5 ميلليون توننانى قۇراپتى. ەكسپورتقا 780 مىڭ توننا مەتالل جىبەرىلگەن. ەلىمىز ءۇشىن 2,8 ميلليون توننا مەتالل قاجەت بولسا, 2 ميلليون توننا عانا وڭدەلگەن. ال تاپشىلىق 800 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇل تەك رەسمي دەرەك بويىنشا.
ەگەر دە سەرتيفيكاتتالعان مەتالل سىنىقتارىنىڭ 1 تونناسى 38 مىڭ تەڭگە تۇراتىنىن ەسكەرسەك, 1 توننا بولاتتى قورىتۋ 75 مىڭ تەڭگەگە تۇسەدى. ال سلياب سىنىقتارىن قايتا قورىتۋدا 1 تونناعا ورتاشا العاندا 20 مىڭداي تەڭگە قاجەت بولادى ەكەن, سوندا ءبىز مەتالل سىنىقتارىن 55 مىڭ تەڭگەدەن از باعامەن ساتساق, شىعىنعا ۇشىرايمىز. تۋىنداعان جاعدايدا سىنىقتاردىڭ 1 تونناسى 38 مىڭ تەڭگەدەن بولسا, قازاقستان ءاربىر توننا ءۇشىن 17 مىڭ تەڭگەنى جوعالتادى. 2012 جىلعى 780 مىڭ توننا ەكسپورتتى قوسا العاندا, ەلىمىزدىڭ 13 260 000 000 (ون ءۇش ميلليارد ەكى ءجۇز الپىس ميلليون) تەڭگەسى جەلگە ۇشقان.
كورسەتىلگەن ءونىمدى ءوندىرۋ كەزىندەگى ىلەسپەلى قالدىقتار (گاز, قاتتى جانە سۇيىق تۇرىندە) قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەدى. قايتالاما شيكىزاتتى وڭدەۋ ەكولوگيالىق جۇكتەمەنى بارىنشا الىپ تاستايتىنى تاعى بار. تۋىنداعان جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن بىرقاتار كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بىرىنشىدەن, سالىق كودەكسىنىڭ 248-بابىنان ءتۇستى جانە قارا مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن وتكىزۋ بويىنشا اينالىمدار قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتىلاتىندىعىن قاراستىراتىن 23) تارماقشانى الىپ تاستاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جانە ولاردىڭ جوبالاۋ قۋاتىنا جۇكتەۋگە قارا مەتالل سىنىقتارىن ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا ارنالعان مەتاللۋرگيالىق بيزنەستىڭ وتاندىق وكىلدەرىنىڭ سىنىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ پايدالى تەتىكتەرىن قۇرعانى ءجون. ۇشىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان مينيسترلىكتىڭ بولجاۋىنا سايكەس, ەلىمىزدەگى قالدىقتارعا قاجەتتىلىك 2014 جىلدان كەيىن وسەتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى قارا جانە ءتۇستى مەتالدار قالدىقتارىنىڭ ستراتەگيالىق قورىن قالىپتاستىرۋعا باستاماشىلىق جاساۋ ورىندى. شەتەلگە وسىنداي شيكىزاتتى ساتا وتىرىپ, وتاندىق ءوندىرىس ودان ايىرىلادى, سونداي-اق, اتالعان سەكتوردا الەۋەتتى جۇمىس ورىندارى شىعىنىنا اكەلىپ سوقتىرادى.تورتىنشىدەن, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ كەزىندە ۇلتتىق كومپانيالار توڭىرەگىندە مەتالل نەگىزىندەگى دەتالدار, بوسالقى ءبولشەكتەر, جوندەۋ جانە سەرۆيستىك ينفراقۇرىلىمدار ءوندىرۋمەن اينالىساتىن كىشى جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ءىرى بيزنەس كاسىپورىندارىن دامىتۋ قاجەتتىگىن نەگىزگى فاكتور دەپ سانايمىز.
جوعارىدا باياندالعانداردى قورىتىندىلاي كەلە, اتالعان ماسەلەنىڭ مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىز. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت اتالعان ماسەلەنى قاراستىرۋدى جانە قويىلعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.
ءۋاليحان بيشىمباەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
*ارىپتەستىك الەۋەتى
موڭعوليادا بولىپ قايتتى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى شاۆقات وتەمىسوۆ پەن اسحات بەكەنوۆ ۇلان-باتور قالاسىندا ساپارمەن بولدى.
اتالعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى مەن موڭعوليانىڭ ۇلى مەملەكەتتىك حۋرالى اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا توپ مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى.
كەزدەسۋ قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن دوستىق قاتىناستارعا بايلانىستى كەلىسىمگە قول قويىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلدى.
ساپار بارىسىندا موڭعوليانىڭ ۇلى مەملەكەتتىك حۋرالىنىڭ باسشىلارىمەن, پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق توبىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن جانە دە موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسىمەن ەكىجاقتى جۇزدەسۋلەر وتكىزىلدى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
*ىسكەرلىك ءىسساپارلارى
ماقساتكەرلىك – رۋحاني ءدىلىمىزدىڭ ارقاۋى
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى اناتولي باشماكوۆ الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ «رەسەي فەدەراتسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارى» اتتى VII كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا سەناتور «قازاقستان مەن رەسەي – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ماقساتكەرلىگىنىڭ وشاعى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ا.باشماكوۆ ۇجىمدىق ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى ءتيىمدى العىشارتتارى تمد جانە ەۋرازەق كەڭىستىگى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ەلدەرى ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ 2013 جىلعى قىركۇيەكتەگى استاناداعى كەزدەسۋى ىقپالداستىقتى دامىتۋعا جانە تەرەڭدەتۋگە قازاقستاننىڭ ۇمتىلىسىن ناقتىلاپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ كۇن سايىنعى قاربالاس جۇمىستارىنداعى ماڭىزدى ماسەلە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەلىسىمىن ازىرلەۋ بولىپ تابىلادى. وعان قوسا, كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەدى سەناتور.
ا.باشماكوۆ سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ءبىرلەستىكتى قالىپتاستىرۋدا ءوركەنيەتتى-گۋمانيتارلىق قۇرامنىڭ ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز ءالى ەكونوميكادان تىس فاكتورلاردىڭ بەكەمدەۋشى ءرولىن تولىق باعالاعان جوقپىز. دەگەنمەن, رەسەي مەن قازاقستان حالىقتارى ماقساتكەر. بۇل ءبىزدىڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعىمىز. ول ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى ودان دا بەرىك نىعايتۋدى كوزدەيتىن ءبىزدىڭ رۋحاني ءدىلىمىزدىڭ ارقاۋى», دەپ اتاپ ءوتتى پارلامەنتشى.
*ساۋال سالماعى
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك – باستى باسىمدىعىمىز
ماجىلىستە پالاتا سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا دەپۋتات باقىتبەك سماعۇل پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ پەن باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا بىلاي دەلىنەدى.
«سوڭعى كەزدەرى ازاماتتارىمىزدىڭ ۇلكەن راديكالدى باعىتپەن قارۋلانعان توپتاردىڭ ەكسپەريمەنتتى ازىعى رەتىندە پايدالانىلىپ كەتىپ جاتقانى قاتتى ويلاندىرادى. ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ەكەنى بەلگىلى. ۇلان-عايىر اۋماعىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا ءدىني راديكاليزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن قاتار, باقىلاۋشى ورگان رەتىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ, ەلدىڭ ءبىلىمي-اعارتۋشىلىق, الەۋمەتتىك سالالارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قازىرگى ءبىر-ءبىرىمەن تىعىز بايلانىسقان الەمدە تەرروريزم قاۋپى شەكارا دەگەن ۇعىمدى شايىپ كەتىپ وتىر. قاي كونتينەنتتە بولماسىن, الەمدىك بەيبىتشىلىككە تەرروريزمنەن تونەتىن قاۋىپ بىردەي.
وسى ورايدا 15 قازان كۇنى فرانتسۋز باسپاسوزىندە «قازاقستاننان 150 ادام سيرياداعى قاسيەتتى جيھادقا قوسىلدى» دەگەن ماعىناداعى ماقالا كوپ ادامدى الاڭداتقانى ءمالىم. بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتى تۋ ەتكەن قازاقستاننان توپتىڭ قوسىلۋى – ەلىمىزدەگى راديكالدى ءدىني تارماقتاردىڭ ءالى دە بولسا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى.
ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتى لاڭكەستىك پەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋ, ەلدىڭ ىشكى تۇتاستىعى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىنا قارسى ارەكەت ەتەتىن ەلەمەنتتەردىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە وتانىمىزدىڭ جاستارىن تاربيەلەۋگە تەك ءبىر عانا مەكەمە – ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى عانا ەمەس, بۇكىل مەملەكەتتىك اپپارات اتسالىسۋى قاجەت ەكەنىن باسا ايتۋ كەرەك.
وسى تۇستا, قويار ساۋالدارىم بار: سيرياداعى قاندى قاقتىعىستارعا 150-گە جۋىق قازاقستاندىقتىڭ قاتىسىپ جاتقاندىعى شىندىققا جاناسا ما؟ شىندىق بولسا, بۇل ەلىمىزدە بولاشاق سوعىس وشاقتارىنا ءالى دە كوپتەگەن جاستاردىڭ تاربيەلەنىپ جاتقاندىعىن كورسەتە مە؟ ەلىمىزدە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ قاي سالالاردا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندىگى, قانداي ءبىلىمنىڭ يەسى ەكەندىگى تەكسەرىلۋدە مە؟ ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى مەشىتتەردەگى جاستاردىڭ تولقىنى قانداي يدەولوگيادا تاربيەلەنىپ جاتقانىنان حاباردار ما؟ جاستارمەن ءدىني تاقىرىپتارعا ىقپالداستىق جولى قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟».
*تالقىلاۋ تاعىلىمى
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق– اۋىر قىلمىستارعا سوقتىراتىن كەساپات
تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق بۇگىنگى كۇننىڭ ءبىر قاسىرەتى بولىپ تۇر. ماسكۇنەم نەمەسە ناشاقوردىڭ اقشا تاۋىپ بەر دەپ اناسىن نەمەسە ايەلىن ءولتىرىپ جاتقان باسسىز ارەكەتى بۇل كۇندە سۇمدىق ەمەس, قاتارداعى قىلمىس سەكىلدى بولىپ قالدى. بالالارىنا ءجابىر كورسەتىپ, ۇيدەن قۋىپ شىعۋ نەمەسە كۇن كورسەتپەۋ «سانگە» اينالعانداي. ءتىپتى, ىشپەي-جەمەي-اق بولماشى نارسەگە بولا تەپسىنگەن جاۋىز اكەلەر بالاسىن نەمەسە سۇمىراي بالا اكەسىن, شەشەسىن ءولتىرىپ جاتاتىن جاعدايلار دا جوق ەمەس. ايتەۋىر, سوڭعى كەزدەرى جاعا ۇستاتاتىن جايلار كوبەيىپ تۇر. وسىنداي قىلمىستاردىڭ ءوزى كوپ نارسەگە توزىمدىلىكپەن قاراپ, ورىنسىز, ءتىپتى شەكتەن تىس كوندىگۋدىڭ سالدارىنان جاسالاتىنى تاعى انىق.
تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىققا توزبەي, وعان زاڭدى جولمەن قارسى تۇرۋ قاجەتتىگى دە قوعامدا ءجيى ايتىلادى. وسىنداي قىلمىسقا قارسى زاڭ جوباسى دا ازىرلەنىپ, جۋىردا ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ونىڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى داريعا نازارباەۆا, گۇلنار ىقسانوۆا, ولگا كيكولەنكو, ەلەنا تاراسەنكو, سەناتور ليۋدميلا پولتوراباتكو جانە ت.ب. دايىنداعان. قاراپ تۇرساق, ونى پارلامەنتتىڭ تەك ايەل دەپۋتاتتارى عانا كوتەرىپ, سولاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن. وسىنىڭ وزىنەن ايەل دەپۋتاتتاردىڭ تۇرمىستىق پروبلەمالارعا ەر ازاماتتارعا قاراعاندا, كوبىرەك كوڭىل بولەتىنى كورىنىپ تۇر.
بايانداما جاساعان دەپۋتات سۆەتلانا بىچكوۆا زاڭ جوباسى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى انا مەن بالاعا قاتىستى قىلمىستاردى قاتاڭ جازالاۋ تۋرالى تالابىنا سايكەس جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ نورمالارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولىپ تابىلاتىن ادامدارعا جاردەم كورسەتۋ جونىندەگى قۇقىقتىق شارالار كەشەنىن كوزدەيدى, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان جانە 2010 جىلدىڭ ءساۋىر ايلارىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن كوزدەگەن زاڭداردىڭ قابىلدانعانىن ايتتى. وسى زاڭداردى قولدانۋ ارقىلى سوت بىلتىر 32 مىڭ جازباشا وكىم بەرگەن بولسا, بيىلعى جىلدىڭ ءۇش توقسانىندا بۇل سان 35,7 پايىزعا ارتقان. سونىڭ ارقاسىندا 2013 جىلدىڭ 9 ايىندا اتالعان قىلمىس 2012 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, 10,7 پايىزعا تومەندەپتى. سونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ فاكتىلەرى 211-دەن 158-گە ازايعان.
الايدا, بۇل زاڭداردىڭ ىقپالى ءالى دە تومەندەۋ بولىپ وتىر. سوندىقتان دا اتالعان زاڭ جوباسى دايىندالدى, دەدى بايانداماشى. زاڭ جوباسى قىلمىستىق, اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە بيۋدجەت كودەكستەرىنە, «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس», «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر» تۋرالى جانە ت.ب. بىرقاتار زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
بايانداماشىعا سۇراق بەرگەندەر دە نەگىزىنەن ايەل دەپۋتاتتار بولعاندىعى نازار اۋداردى. العاشقى سۇراق بەرگەن گ.سەيىتماعانبەتوۆا اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 59-بابىنا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋدە وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستاردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعىن جاساعان زورلىقشىنىڭ جابىرلەنۋشىمەن بىرگە ءبىر تۇرعىن ۇيدە نەمەسە ءبىر پاتەردە تۇرۋىنا سوت ارقىلى تىيىم سالىناتىنداي نورما قاراستىرىلعانىن ايتا كەلىپ, وسى نورما ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇقىعىن ءوز قالاۋىنشا بەلگىلەۋ قۇقىنا نۇقسان كەلتىرمەي مە دەپ سۇرادى. بۇعان سوت 30 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە بولەك تۇرۋدى بەلگىلەۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلىپ, ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى بۇزىلمايتىندىعى جەتكىزىلدى.
دەپۋتات م.احماديەۆ قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرىنە زاڭ بۇزۋشىنىڭ سوتتىڭ ايرىقشا بۇيرىعىن ورىنداماۋىنا بەرىلەتىن جازانىڭ قاتايتىلاتىندىعى تۋرالى ەنگىزىلەتىن تولىقتىرۋعا بايلانىستى سۇراق قويدى. وسى نورمانى ماجىلىسكە ەندى ءتۇسىپ جاتقان كودەكستەردىڭ شەڭبەرىندە قاراستىرۋعا بولماي ما, دەدى ول. وعان اتالعان زاڭ جوباسىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلعانى ايتىلىپ, تولىقتىرۋدىڭ وسى كۇيىندە قالعانى دۇرىس دەپ سانالاتىنى جەتكىزىلدى.
قوسىمشا بايانداما جاساعان زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ولگا كيكولەنكو نەگىزگى بايانداماشىنىڭ ءسوزىن قوستاپ, ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. قۇجات تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى, جابىرلەنۋشىنى قولداۋ شارالارىن بەلگىلەۋدى ماقسات ەتەدى, دەدى ول. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىن ءازىرلەۋ بارىسىندا بارلىق الەۋمەتتىك سالا مينيسترلىكتەرى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ماماندارىمەن, پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن جانە ت.ب. كەلىسىلگەنى اتاپ ايتىلدى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا جالعىز-اق دەپۋتات – سۆەتلانا فەرحو سويلەدى. ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ الدىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىمەن وعان قارسى كۇرەستى جەتىلدىرۋ مىندەتى تۇر. زاڭ جوباسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋشىگە قارسى قولدانىلاتىن جازانى قاتايتۋدى كوزدەيدى. ءتىپتى بۇل ءىس ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ دە قاراستىرىلعان, دەدى ول. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسى وسىنداي قىلمىستاردىڭ ينديۆيدۋالدى تۇردە الدىن الۋدى ەمەس, وعان قارسى كەشەندى تۇردەگى كۇرەس جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرعانى قۋانتادى, دەي كەلىپ, زاڭ جوباسى ءتىپتى سوتتىڭ شەشىمىمەن ۇيىنەن قۋىلعان زورلىقشىنىڭ ءوزىن دە الەۋمەتتىك قابىلداۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىپ, وعان دا پسيحولوگيالىق, تۇرمىستىق قولداۋلار كورسەتىلۋىن قاراستىرعانى ايرىقشا اتاپ وتەرلىك ەكەنىن ايتتى.
داۋىسقا قويىلعان زاڭ جوباسى ءبىر عانا دەپۋتاتتىڭ قالىس قالۋىمەن تولىقتاي ماقۇلداندى.
ءبارى دۇرىس-اق, بىراق ەكىنشى جاعىنان وسى زاڭدى پايدالانىپ, قيت ەتسە سوتقا جۇگىرەتىن «جابىرلەنۋشىلەر» كوبەيىپ كەتپەسە بولدى دەڭىز...
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
*تۇراقتى كوميتەتتەر تىنىسى
ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى باسقوسۋ
ماجىلىستەگى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكساندر ءميليۋتيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالى ءماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
بەسىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءۇشىنشى سەسسياعا ارنالعان نەگىزگى ءىس-شارالارى جوسپارىنا سايكەس وتكەن بۇل باسقوسۋدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمدىق جانە ۆەدومستۆولىق بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
«ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنداعى حالىقتى حاباردار ەتۋ ماسەلەلەرىن زاڭنامالىق رەتتەۋ جانە كەلەشەكتە حالىقتى حاباردار ەتۋگە بايلانىستى زاڭ نورمالارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ» تاقىرىبىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى توتەنشە جاعدايلار ۆيتسە-ءمينيسترى ۆ.پەتروۆ بايانداما جاسادى.
«تجم-ءنىڭ جەكە ساناتتاعى قىزمەتكەرلەرىن, ەرىكتى ءورت سوندىرۋشىلەر مەن قۇتقارۋشىلاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىن زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندە» ورتكە قارسى قىزمەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.اۋباكىروۆ پەن تجم-ءنىڭ توتەنشە جاعدايلاردى جويۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ا. سوۆەتوۆ بايانداپ بەردى. بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە قۇرامىندا مەتانى بار كومىر قاباتتارىندا تاۋ-كەن جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە قاراعاندى وبلىسى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ت.نۇرماعامبەتوۆ باياندادى.
الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا. باتالوۆتىڭ, الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يۋ.ءيليننىڭ, استانا قالاسى تجد-ءنىڭ باستىعى م. ىسقاقوۆتىڭ, «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇق» اق وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن باياندامالاردى جانە كۇن ءتارتىبى اياسىندا باسقا دا ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءوتتى.
ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ناتيجەسىن قورىتىندىلاپ, تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن, ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالى ماسەلەلەردى شەشۋدە الداعى ۋاقىتتا كونسترۋكتيۆتى جۇمىستار قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
*فوتوكۇندەلىك
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
