«ادام ءوزىن باقىتتى سەزىنۋ ءۇشىن ءۇش نارسە بولۋ كەرەك: ءبىرىنشى – جانىڭا ۇنايتىن, قۋانىش اكەلەتىن, سۇيىكتى, كۇندەلىكتى ەڭبەگىڭ; ەكىنشى – سەنى ءاردايىم تۇسىنە بىلەتىن, سىيلايتىن, قۇرمەتتەيتىن ومىرلىك جارىڭ; ءۇشىنشى – قۋانىش پەن قيىندىعىڭدى بولىسە بىلەتىن, سىرىڭدى ۇعاتىن سەنىمدى دوستارىڭ», – دەگەن قازاقتا سالماقتى ءارى قۇنارلى ءتامسىل بار. ارينە, جار تاڭداۋدا, ومىرلىك سەرىك تاڭداۋدا قاتەلىك جىبەرۋ كەيدە بارلىق تاعدىرىڭدى تەرىس اينالدىرىپ, بەرەكەسىزدىككە, باقىتسىزدىققا ۇرىندىرادى, ءتىپتى تراگەدياعا اينالدىرادى.
«ايەلى مەن ەر ادامنىڭ جالپى ىشكى ۇيلەسىمى – ناعىز تارازى, ال تارازى باسى ءبىرى ەكىنشىسىنەن اسىپ كەتپەي, تەڭ ءتۇسىپ جاتۋعا ءتيىس», – دەيتىن دانالىق پىكىر بار ەل اراسىندا. ونىسى دا دۇرىس شىعار. ءومىر تارازىسىن تەڭ ۇستاعان ەرلى-زايىپتىلار عانا باقىتتى, تاتۋ-ءتاتتى وتباسى بولا الادى. ەگەر ولاي بولماسا قاسىرەت بۇلتى قويۋلانىپ, ۇرىس-كەرىس, ايتىس-تارتىس كوبەيەدى, ىدىس-اياق ءجيى شىلدىراپ, ۇيدەن باق-بەرەكە, تاتۋلىق كەتەدى.
ءومىر بولعاسىن ونىڭ ادام كۇتپەگەن بۇرىلىستارى, كۇردەلى, جاعىمسىز وقيعالارى, كەدەرگىلەر مەن قاتەلىكتەر كەزدەسە بەرەدى. ۇيلەنىپ الىپ, باسىنا قاسىرەت تاۋىپ, بۇكىل ءومىرىن توزاققا اينالدىراتىن جاندار دا از ەمەس. الىسقا بارماي-اق, مىسال ءۇشىن مىنا ءبىر تاريحي وقيعانى ەسكە الايىق.
الەمگە اتى تانىمال كورنەكتى ورىس جازۋشىسى «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك», «اننا كارەنينا» جانە دە باسقا كەرەمەت روماندار, حيكايالار جازعان گراف لەۆ تولستويدىڭ وتباسىلىق ءومىرى تراگەدياعا تولى ەدى دەپ جازادى ادەبي زەرتتەۋشىلەر. كۇيەۋى ەلگە تانىلعان سايىن ايەلى سوفيا اندرەەۆنا مەنمەندىككە, وزىمشىلدىككە, كوكىرەكتىككە بوي ۇرىپ, مىنەزى ادام توزگىسىز بولا باستايدى. ءسان-سالتاناتقا بارعاندى, قولپاشتاۋدى جانى سۇيەتىن ول اياق استىنان, سەبەپسىزدەن-سەبەپسىز ايقاي-شۋ, ۇرىس-كەرىس شىعاراتىن شايپاۋ مىنەزىن, قازىمىرلىعىن ۋاقىت وتە كەلە ۇدەتە تۇسەدى. ونىڭ ەسى-دەرتى بايلىق پەن اقشا بولدى, بولعاننىڭ ۇستىنە بولا بەرسە دەپ دۇنيەگە اشكوزدىكپەن قارادى. ونىڭ بۇل مىنەزى نازىك جاندى قالامگەردىڭ جۇرەگىنە سالماق سالىپ, جانىن جارالادى, ءتۇڭىلدىردى. ايەلىنىڭ دۇنيەقوڭىزدىعىنان, تويىمسىزدىعىنان, اشكوزدىگىنەن, تاكاپپارلىعىنان مەزى بولعان جازۋشى كەيدە باسپالاردان شىعاتىن كىتاپتارى ءۇشىن قالاماقى بەرمەۋدى وتىنەتىن. كەلە-كەلە ايەلىنىڭ وسپادار قىلىقتارىنان, جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرىنەن, شايپاۋ مىنەزىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن ۇلى جازۋشى 82 جاسقا كەلگەندە, قارلى, ايازدى ءتۇنى 46 جىل وتاسقان ايەلىنەن قۇتىلماق بولىپ, ۇيىنەن قاشىپ شىعادى (بازبىرەۋلەر ونىڭ بۇل قىلىعىن جاسى كەلىپ الجىعانىنان, قارتتىق سكلەروزدان, ياعني ەسىنەن ايرىلۋدان دەپ قاتە تۇسىندىرەدى). اق قار, كوك مۇزدى ايسىز ءتۇننىڭ قۇشاعىنا ءسىڭىپ, جان ساۋعالاپ ورمانعا ەنىپ كەتە بارادى. سودان, ىزدەۋشىلەر ونى ون ءبىر تاۋلىكتەن سوڭ عانا شاعىن تەمىر جول بەكەتىنىڭ ماڭىنان ابدەن اياز سورىپ, ۇسىك شالىپ, بويىنان ءال كەتىپ, اۋىر حالدە جاتقان جەرىنەن تاۋىپ الادى. السىزدىكتەن كىرپىكتەرى ارەڭ قيمىلداپ, ءتىل قاتۋعا مۇرشاسى جوق جازۋشى, قينالىپ, تالىقسىپ جاتسا دا ءبىر ساتتە بار كۇشىن جيىپ, ازەر دەگەندە: «ايەلىمدى جانىما جاقىنداتپاڭدارشى...», – دەيدى. ايتۋشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇل ۇلى جازۋشىنىڭ ومىردەن ءوتىپ بارا جاتقانداعى ەڭ سوڭعى ءسوزى, ءوتىنىشى بولىپتى. ءيا, سەنەسىز بە, الەم مويىنداعان ۇلى جازۋشىنىڭ ءومىرى وسىنداي قايعىلى وقيعامەن اياقتالىپتى.
قازاق جىگىتى ايەلىن قۇرمەتپەن «جان جولداسىم» دەيدى. ايەلدىڭ ءرولى وتباسىن ساقتاۋدا, بالا تاربيەلەۋدە وتە زور. سوندىقتان بولار قانداي قوعام بولسىن, انالاردى ءاردايىم قۇرمەتتەپ, ايالايدى, سىيلايدى. ويتكەنى ولار سوعان ابدەن لايىق! ەر جىگىتتەردىڭ ءوزى شىداس بەرمەس كەيبىر ارەكەتتەرگە نازىك ايەل بارا الادى. ونىڭ بويىنان تاۋدى قوپارارداي ەرەن كۇش تابىلادى. وعان مىسالدار دا جەتكىلىكتى.
جازۋشى, تۇركولوگ-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ اۋىر تاعدىرى, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى كوكىرەگى وياۋ زەردەلى ازاماتتارعا جاقسى تانىس. 35 جاسىندا سال اۋرۋىنا شالدىعىپ, توسەككە تاڭىلعانىنا دەس بەرمەي, تاعدىر تاۋقىمەتىمەن تايتالاسىپ, قايرات تانىتىپ, سەنىم-جىگەرىن قامشىلاپ, قولىنان قالامىن تۇسىرمەي كوپتەگەن شوقتىعى بيىك ەڭبەكتەر جازدى. دەرت جانىن قانشا قيناسا دا, ءۇمىت وتىن لاۋلاتىپ, ەرىنبەي, تالماي, بەرىلە ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ, الەم كلاسسيكتەرىنىڭ 10 رومانىن, 25 كينوفيلمىن اۋدارىپ, « ۇلىما حات», «قاريالار», «كۇنشىلدىك» جانە ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى ءتورت كىتاپ جازىپ قالدىردى. اسىرەسە ونىڭ ء«ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» مونولوگ-حيكاياتى – جازۋشىنىڭ قالامگەرلىك قۋاتىن, وي ءورىسىن, كۇرەسكەرلىك كۇشىن كورسەتەتىن ەرەكشە تۋىندى. وسى شىعارماسى ارقىلى فرانتس كافكا قوعامىنىڭ ماراپاتىن يەلەندى. ال سانداعان عىلىمي ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. وي تارازىسىنا سالساق, بۇل ەرلىككە, باتىرلىققا تەڭ ۇلكەن ءىس ەمەس پە؟
اۋىر ناۋقاس, مۇگەدەك جاننىڭ اۋىرتپالىعىن ءبىر كىسىدەي كوتەرىپ, قالا كىتاپحانالارىنان توم-توم كىتاپ ارقالاپ, ءۇيى مەن كىتاپحانالار اراسىن جول قىلعان, توسەككە تاڭىلعان جارىنىڭ اۋىزشا ايتىپ اۋدارعان كىتاپتارىن قايتا-قايتا قولمەن جازىپ (ول كەزدە كومپيۋتەر جوق بولاتىن), قايتا-قايتا باستىرىپ, باسپاعا اپارىپ بەرىپ جۇرەتىن, ەرىنە سۇيەۋ, تىرەۋ بولا بىلگەن جۇبايى قۋانىش اپايدىڭ ەڭبەگىن قالاي باعالامايسىڭ! قوس قاناتى – ۇلدارى مۇحيت پەن قايراتتى ەل قاتارىنان قالدىرماي تاربيەلەپ, تەرەڭ, ساپالى ءبىلىم بەرۋ دە قۋانىش اپايعا جەڭىل ءىس بولدى دەيسىز بە؟ شىركىن, سول ءبىر جۇرەگى سىيعا, نۇرعا, سەزىمگە تولى, قايىرىمى مول, سابىرلى مىنەزدى, دارحان پەيىلدى نازىك جاندى قالاي قاستەرلەسەك تە جاراسپاي ما؟
قۇس ۇشسا قاناتى تالاتىن, شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن كەڭ-بايتاق قازاقتىڭ كيەلى كەڭ دالاسىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى – ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءىرى ويشىل, قوبىزشى – قورقىت اتا. ونىڭ سوڭىندا قالعان ادەبي جانە مۋزىكالىق باي مۇرا ۇلاعاتتى ۇرپاقتارعا جەتىپ وتىر. حالىق اراسىندا قورقىت بابا تۋرالى, ونىڭ سوڭىندا قالعان ونەرى, ءومىر سۇرگەن كەزەڭى تۋرالى كوزقاراستار, پىكىرتالاستار مول. ال ايەلدەر تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردىڭ باستاۋى باعزى زامان ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن «قورقىت اتا» كىتابىنان شىعادى. وندا ءتورت ءتۇرلى ايەل جايلى مىناداي مىسال كەلتىرىلگەن ەكەن: «سۇلۋ ايەلگە ۇيلەنسەڭ – ونىڭ كۇزەتشىسىنە اينالاسىڭ, اتاقتى ايەلگە ۇيلەنسەڭ – ونىڭ اتاعىنا تەلىنەسىڭ, باي ايەلگە ۇيلەنسەڭ – ونىڭ كوپ مۇلكىنىڭ بىرىنە اينالاسىڭ, ال اقىلدى, يماندى ايەلگە ۇيلەنسەڭ – ونىڭ سەنىمدى سەرىگى بولاسىڭ», دەپتى. بۇل – وي سالاتىن اسەرلى, ماڭىزى تەرەڭ اڭگىمە.
...بىرەر جىل بۇرىن وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيا بولىمىندە دەرتى ابدەن دەندەگەن قارت انا جاتتى. ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىرنەشە كۇردەلى حيرۋرگيالىق وپەراتسيا جاسالدى. ءار كۇننىڭ اتار تاڭىن اللانىڭ سىيى رەتىندە قابىلدايتىن كەيۋانانىڭ كورەر كۇنى ءالى الدا ەكەن, قۇداي جارىلقاپ, اۋرۋدان كوپ قينالسا دا اۋرۋحانادان ساۋىعىپ شىقتى. اۋرۋحانادان كەتەر الدىندا سول اقجاۋلىقتى انانىڭ اعىنان جارىلا ايتقان مىنا ءبىر سوزدەرى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى:
– تاڭىرگە ەش وكپەم جوق. ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن, قۋانىشى مەن قيىندىعىن از كورگەنىم جوق. بالا-شاعام ءوسىپ, اياقتارىنا تۇرىپ, بۇل كۇندەرى ءار سالادا قىزمەت ىستەپ ءجۇر. بارلىعى بالالى-شاعالى, پەشەنەلەرىنە جازعان باقىتى مەن باعىنان ءوز ۇلەستەرىن الىپ ءجۇر. شالىم ەكەۋمىز 70-ءتىڭ تورىنە شىقتىق, وتاۋلاسقانىمىزعا 50 جىلدان اسىپ بارادى... وعان تاۋبە ەتەمىز. ولىمنەن قورىقپايمىن. ونىڭ ەرتە مە, كەش پە ايتەۋىر قۇرىق سالاتىنىن بىلەمىز. بىراق پەندە بولعاسىن ارمان-ءۇمىت تاۋسىلمايدى ەكەن. مەنى, انەۋكۇنى اۋرۋدان قينالىپ جاتقاندا تولعاندىرعان باستى وي مىناۋ بولدى: «ەگەر مەن ءولىپ كەتسەم, اناۋ جامان شالىمنىڭ جاعدايى نە بولادى؟ «ماعان ءشايدى ەندى كىم بەرەدى, مۇڭىمدى كىم بولىسەدى» دەپ كوزدەرى جاۋدىرەپ, ءمۇساپىر بولىپ قالادى-اۋ بايعۇس» دەپ كۇيزەلدىم. كورەر جارىعىم بار ەكەن, سەندەردىڭ شيپالى قولدارىڭ مەن اياۋلى الاقاندارىڭنىڭ ارقاسىندا وتباسىما ورالىپ بارامىن. جاساعان ەڭبەكتەرىڭنىڭ راحاتىن كورىپ, ءاردايىم ابىرويلى بولىڭىزدار, قالقام! وركەندەرىڭ ءوسسىن, قۇداي سەندەرگە كۇش-قۋات, سىي-ابىروي, ۇزاق عۇمىر بەرسىن. ەلدىڭ اق باتاسىنا كەنەلە بەرىڭىزدەر, قاراقتارىم! سەندەرگە دەگەن ريزاشىلىعىم شەكسىز. كوپ-كوپ راحمەت! – دەپ ەتى قاشقان سالالى ساۋساقتارىمەن بەتىن سيپاپ, كوزدەرى جاۋدىرەپ, شىن پەيىلمەن باتا بەرگەن بولاتىن.
راسىندا, بۇل جارىق دۇنيەدە ءتىرى پەندەنىڭ ارمانى تاۋسىلعان با, ءسىرا؟ ادامنىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن نەمەن, قالاي ولشەۋگە بولادى؟ ءومىردىڭ ءتاتتى ەكەنىن كىم بىلمەيدى؟ ءومىر ولشەمى نەمەن باعالانادى؟ تىرشىلىك دەگەن داريادان كىم قالاي «مالتىپ» وتەدى؟ اتقارىپ جۇرگەن تىرلىگىمىز كىممەن, نەمەن تارازىلانادى؟ ءيا, سانالى ادامعا ساراپتار سانسىز سۇراق جەتىپ ارتىلادى. ول تىم كوپ-اۋ, ك-ءو-ءو-پ...
جاستار وزىنە ومىرلىك سەرىك تابۋ ماسەلەسىنە ءاتۇستى, ءجۇردىم-باردىم, جاۋاپسىز قاراپ, ويلانباي وتاۋ تىگە سالۋ قاتەلىككە ۇرىندىراتىنىن, تاعدىرىن كەيدە, ءتىپتى تالكەك ەتەتىنىن ۇمىتپاعانى ابزال. «ويلانباعان – وت باسادى». ويلانعان ءجون...
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا پروفەسسورى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز
