كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆانىڭ درامالىق شىعارمالارىنىڭ ءبارىن بۇعان دەيىن دە وقىپ ءجۇرمىن, ارينە. دەگەنمەن, ونىڭ «فاريزاسى» مەنى قاتتى تولقىتتى. «فاريزا» پەساسىن وقىپ, ودان كەيىن ساحنادان كورىپ, روزانىڭ درامالىق شىعارمالارىنداعى ءبىر التىن جەلىنى كوردىم. ول پسيحولوگيالىق-تراگەديالىق, كەيدە كومەديالىق-تراگەديالىق جەلى ەكەن. ءبىر-ءبىرىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءبىرى-ءبىرىنىڭ جاڭا قىرىن اشىپ, قالامگەر قۋاتىنىڭ دارياعا اينالىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى ەكەن.
«مەن سەنى تۇسىمدە جازام ولەڭ! مەن سەنى ساعىنىپ جازام, ولەڭ!» دەيدى روزانىڭ فاريزا-اقىن كەيىپكەرى. نەگىزى بۇل درامالىق شىعارمانى فاريزا وڭعارسىنوۆا تۋرالى دەگەننەن گورى, اقىندىق تۋرالى نەمەسە ولەڭنىڭ جارىققا شىعۋىنىڭ ستيحياسى دەگەنگە كەلەدى ەكەن دەگەن ويعا كەلدىم. اقىننىڭ ىشكى الەمىن قۇرامداس ەلەمەنتتەرگە ءبولىپ تاستاپ, شاشىپ تاستاپ كورسەتىپ, سوسىن پەسانىڭ سوڭىندا قايتا قۇراستىرعاندا, اقىندىق دەگەننىڭ نە ەكەندىگىنە ەندى عانا كوزىڭ جەتەدى. جاراتۋشى يەمىز اقىندىقتى جارىق دۇنيەگە ادام كەيپىندە جىبەرگەنىمەن, ونىڭ ىشكى عارىشىنا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى سياقتى كۇردەلى ەلەمەنتتەردى قوسا جىبەرەتىندىگىن وسى تۋىندىدان ايقىن بايقايسىڭ. «كىممەنەن ءجۇر, قايدا بار, قانشاما ازاپ شەك مەيلىڭ, جۇرەگىڭنەن ءبارىبىر مەن ەشقاشان كەتپەيمىن», دەپ اقىن ءوزىنىڭ عاشىقتىق الەمىنىڭ استارىن شىرقاي ايتقىسى كەلىپ ەدى, وعان اياقاستىنان پايدا بولا قالعان كەمپىر-كەيىپكەر: – جوق!!! ەركەك ساعان پارىز ەمەس. ولەڭ – پارىز. عاشىق ەتىپ وزگەلەرگە اۋرە بولما قۇر بوسقا, – دەپ ءۇمىتىن ءبىر-اق كەستى. پەساداعى بۇل كەمپىر-كەيىپكەر فاريزا اقىنعا قايتا-قايتا ەلەس بولىپ كورىنىپ كەتىپ جۇرەتىن ونىڭ تاعدىرى ەدى. اۆتور پەندە رەتىندەگى فاريزانى ەمەس, اقىن فاريزانىڭ جان دۇنيەسىندەگى اقىندىقتىڭ پسيحولوگيالىق-تراگەديالىق, ليريكالىق-پروگرەسسيۆتىك-فيلوسوفيالىق سيپاتتاعى پوەزيانىڭ ومىرگە كەلۋ دراماسىن كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن. ول اۆتوردىڭ ءوزى ويلاعانداي دارەجەدە بيىكتىك, تالعامپازدىق, بارىنشا شىنايىلىق شىڭىندا كورىندى دەي الامىز.
اقىندى ادام كەيپىندە عانا كورۋ – ۇيرەنشىكتى كورۋ. ال اقىندى اقىن رەتىندە كورۋ – ول باسقا تراەكتوريا. باسقا پاراللەلدەر ارقىلى جۇرەتىن قيسىندار. اقىن ءوز بولمىسىنا «ولەڭدى وزىڭە ال دا, مەنى وزىمە قايتار» دەپ جانۇشىرادى. مىنە, ناعىز اقىننىڭ ناعىز شىندىعى وسى. ويتكەنى ءوزى – ءوزى ەمەس. ونى قينايتىنى دا وسى جاعداي. «...اتاق! داڭق! ماڭدايىما بۇيىرعانى وسى-اق پا؟». فاريزا اقىننىڭ ناعىز شىندىعى – ول اقىن ەمەس, كادىمگى پەندە بولعىسى كەلەدى. كادىمگىدەي تۇرمىسقا شىعىپ, بالا سۇيگىسى كەلەدى. ايەل زاتىنىڭ ەڭ قاسىرەتتى دە قۇدىرەتتى تراگەدياسى – بالا.
بالا سۇيە الماۋ تراگەدياسى قالامگەردىڭ «ساررا» دراماسىندا ءارى قاراي جالعاسادى. سونا-ا-اۋ پايعامبارلار داۋىرىندەگى ساررا مەن پرەزيدەنتتەر عاسىرىنداعى اقىن فاريزانىڭ ىشكى تراگەدياسى ءبىرىن-ءبىرى اشىپ تۇر.
«فاريزادا» اقىن كوپ جاعدايدا ءوزىنىڭ ىشكى الەمىن سىرتقا شىعارا بەرمەيدى. ونىڭ ءبارى ىشىندە. ءبىز ساحنادان سول «ىشىندەگىنى» كورەمىز. دەگەنمەن ىشكى تولقىنىس پەن ىشكى قاقتىعىستار كەيدە وعان ىرىق بەرمەي, اقىننىڭ مىنەزىنەن بايقالىپ قالادى. سوندا دا, فاريزا-كەيىپكەردىڭ ىشكى تسەنزۋراسى مىقتى. ال ساررادا ىشكى تسەنزۋرانىڭ ءوزى تسەنزۋرا بولماي قالادى. ول سىرتقا اتىلا شىعادى. بار ءبىتىم-بولمىسىمەن. ول پايعامبار كۇيەۋىن بارىنشا باقىتتى ەتكىسى كەلىپ, بىراق ءوزىنىڭ بالا تاپپايتىن بەدەۋلىگىنە اشىنىپ, ەندى كۇيەۋىن وزىنەن سۋىتىپ, اجار سۇلۋعا كوڭىلىن اۋدارتۋ ءۇشىن ەشبىر ايەل زاتى ايتا المايتىن شىندىقتى ايتادى: «جاسىنا جەتىپ كورىنگەنمەن ۇرىسقان, قاباعى قاتىپ تىرىسقان, دامبالى بۇتىنا قاتقان, ءوزى تۋمايتىن قۇداي اتقان, بىزديگەن عانا بويى بار, ادام تاپپاس ويى بار, باسى ءمۇيىز, كوتى كيىز كەمپىردىڭ كەرەگى نە؟ كەمپىر, سۇم-سۇرقيا ويى بار كەمپىر – ساررامىن مەن!». نەشە جەردەن توزىپ وتىرسا دا قاي ايەل ءوزىن وسىلاي سيپاتتايدى؟ ەشبىر ايەل ايتا الماس! بىراق ساررانىڭ ءوز قالاۋىن قالاي دا جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءوزى تۋرالى وسىلاي ايتا الاتىندىعىنا سەنەسىز.
فاريزا مەن ساررا – ەكى ءتۇرلى تاعدىر, ەكى ءتۇرلى عارىش. بىراق ارعى كودتارى ءبىر. ەكەۋى دە شىنشىل. فاريزا – كەمەل اقىن, ساررا – كەمەل ايەل. ساررانىڭ قىزعانىشى – جارىن سۇيگەن كۇللى ايەل زاتىنىڭ قىزعانىشى. بىراق سول قىزعانىشتى بالا تابا الاتىن ايەل ءۇشىن قۇربان ەتۋى – بۇل تەك ايەلدەر عانا جاسايتىن ەرلىك. الايدا سول ەرلىكتى جاساۋىن جاسادى دا, پايعامباردىڭ نازارى اجار سۇلۋعا كوبىرەك اۋىپ كەتكەن كەزدە باياعى قىزعانىش قايتا باس كوتەردى. ال اجار سۇلۋدىڭ ءسابيلى بولاتىندىعىن بىلگەن كەزدە, باياعى قىزعانىشى قايتا باس كوتەرگەنى سونشالىق, «قايتا شاپقان جاۋ جاماننىڭ» ءدال ءوزى بولىپ, قايتا شاپقان قىزعانىشتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن وسى ساررا بەينەسى ءدال كورسەتتى. اۆتور ساررا ارقىلى قىزعانىشتىڭ فيلوسوفيالىق وبرازىن جاسادى. قىزعانىش سەزىمى ايەل بەينەسىندەگى كەيىپكەرگە اينالىپ كەتكەندەي. ساررانىڭ قىلىعىن ەمەس, قىزعانىشتىڭ قىلىقتارىن كورە باستايسىڭ. وسىلايشا كەيدە روزانىڭ ءبىر كەيىپكەرىنەن تاعى ءبىر كەيىپكەردى كورىپ تۇراسىڭ. ول ابستراكتسيالى كەيىپكەر. وقيعانىڭ قيىننان وسىلاي قيۋلاسۋى – قالامگەر شەبەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. ساررا ارقىلى اۆتور ماحابباتتانۋ زەرتحاناسىنىڭ قايناعان قىزۋ جۇمىسىن كورسەتكەندەي. جان دۇنيە ينتەرنەتىنىڭ ەلەمەنتتەرى مەن كودتارىن شەبەرلىكپەن ۇسىنادى.
قازىر جاتتاندى كەيىپكەرلەردىڭ جاتتاندى سوزدەرى, وتىرىك «تراگەدياسى» ساحنادان بىرتە-بىرتە ىعىسىپ بارادى. ولاردىڭ كورەرمەنى دە تەاتر زالدارىنان بىرتە-بىرتە شىعىپ كەتتى. ساحناعا ساررالار, فاريزا-اقىندار, «شاتىر استىنداعى مەندەر» كەلە جاتىر. كورەرمەندەر دە زالعا قايتا ورالۋدا. قازىرگى كورەرمەن مەن وقىرماننىڭ دا پسيحولوگيالىق جۇگى وتە اۋىر. اقپاراتتىق داۋىلداردان ىق ىزدەگەن ولار وسىنداي سپەكتاكلدەرگە كەلىپ, جەتىمسىرەپ قالعان وزدەرىن تاپقانداي كۇيگە بولەنەرى انىق.
ر.مۇقانوۆانىڭ «شاتىر استىنداعى مەن» پەساسى ءالى ساحنادا قويىلعان جوق. ۇسىنىلماعاندىعىنان ەمەس. ۇسىنىلعان. زامانىندا شىعارمالارى باعالانباعان ستەندال «مەنى 1900-جىلدارى تاۋىپ الادى» دەپ جازىپ كەتىپتى. شىنىندا دا ول ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان سوڭ عانا تانىلا باستادى. ارينە, «شاتىر استىنداعى مەن» پەساسى بۇلاي ۇزاق ۋاقىت سورەدە جاتىپ قالماس.
بۇل پەسانىڭ كەيىپكەرلەرى – قازىرگى سىنعا ۇشىراپ جۇرگەن كەيبىر شەنەۋنىكتىك كوزقاراستار مەن ۇستانىمدار جانە سولارعا «باس شۇلعۋدان» باسقا ءىس-ارەكەتتى بىلمەيتىن قوعامدىق ورتا. قاتىپ قالعان قاعيدالارعا جاتىپ قالعان «ەتى ءولىپ كەتكەندىك» پروبلەماسى – قاي قوعامنىڭ دا, قايبىر دامىدىم دەگەن مەملەكەتتەردىڭ دە باس اۋرۋى شىعار. ول ءبىزدىڭ قوعامدا جوق دەسەك, وتىرىك ايتقاندىق بولىپ شىعادى. ويتكەنى ادامزات ادامزات بولعالى بەرى «باس شۇلعۋشىلارى جوق» قوعام دا, ونداي مەملەكەت تە بولعان ەمەس. بولمايدى دا. پەسا سول سىرقاتتىڭ دياگنوزىن ءدال قويعان جانە سوعان ەم ىزدەپ ءجۇر.
پەسادا توقىراعان قوعامداعى بيلىك پسيحولوگياسى ءسوز الادى. كەيىپكەرلەردىڭ اتتارى دا ءوز وبرازدارىنىڭ سيپاتىن كەلتىرەدى: انتي-شرەك, بۋفو, ەرلو, ساپاق ساتالوۆيچ, يموۆا. ەسىمدەرىنىڭ وسىلاي اتالۋىنىڭ ءوزى قوعامدىق قاتىناستارداعى قيسىنسىزدىقتاردان حابار بەرىپ تۇرعانداي. انتي-شرەكتىڭ «اقىماق, مەن ساعان تالانتتىلارعا بيلىگىڭدى جۇرگىزىپ, ۇرشىقشا يىرە بەر دەدىم. قولىندا بيلىگى بارلارعا ەمەس... قولىندا كىشكەنتاي بيلىگى بولسا بولدى, توڭقاڭداپ, باسىڭدى ساجدەگە ۇرعانداي ۇرعىلاي بەر, ۇرعىلاي بەر. ماڭدايىڭ جارىلعانشا ۇرعىلا...». انتي-شرەكتىڭ سوزدەرىنىڭ استارىنان مۇنىڭ ءوز ەركىمەن پايدا بولعان ۇستانىم ەمەس ەكەندىگى بىردەن تۇسىنىلەدى جانە بۇل – جۇقپالى ۇستانىم. كوزگە كورىنبەيتىن ۆيرۋستار بولىپ, اركىمنىڭ ساناسىنا قوناتىندىعىمەن دە قاۋىپتى. وعان وسىلاي دەگىزەتىن باسقا ءبىر كۇشتەر كاتەگورياسى جانە ولار وسى سوزدەرىنىڭ ارعى جاعىنان سىعالاپ, ىزعار شاشىپ تۇرعانداي. ال بۋفونىڭ انتي-شرەكتىڭ بۇل سوزدەرىنە بەرگەن جاۋابى جاۋاپتان گورى ىشكى تراگەدياسى سياقتى ەستىلەدى: «دۇرىس ايتاسىڭ, مەنىڭ ەشكىمىم دە جوق. مەن كىمدى جونگە كەلتىرگەندەيمىن, ءبىر بايقۇسپىن. قوقاڭداۋعا بولمايدى ماعان, دۇرىسىن ايتقاندا – جاقپايدى. ...سەنىڭ ايتقانىڭ راس. اكىمشىلىكتىڭ قىزمەتكەرى سياقتى ەمەسپىن. مەن سەنىڭ كوڭىلىڭدى اۋلايتىن قۇبىجىق سياقتىمىن». ءوزىن قۇبىجىق سياقتى سەزىنەتىندەر از با! از ەمەس! شىن قۇبىجىقتىعىنان ەمەس. كۇشتىلەردىڭ ءتىسى باتقاندىعىنان. ءتىپتى جەكە ادام عانا ەمەس, ءوزىن قۇبىجىق سياقتى سەزىنەتىن مەملەكەتتەر دە بار. ويتكەنى ولارعا دا كۇشتىلەردىڭ ءتىسى باتقان, باتىپ تا تۇر. «قۇبىجىق» سياقتى سەزىنۋ زوناسى دامۋدى نوقتالاپ, ىلگەرى باسپاستىڭ قازىعىنا بايلاپ تاستايدى. جەكە ادامدى دا, مەملەكەتتى دە. ءتىپتى سول قالپىندا جۇرە بەرسە, شىنىندا دا, قۇبىجىق سياقتى قيمىل جاساۋعا كوشە باستايدى. بۋفو – سونداي قيمىل جاساۋعا دايىن بولعان كەيىپكەر. بۋفونى جەكە تۇلعا ەمەس, تۇتاس ءبىر قوعام دەپ قابىلداۋعا بولادى. انتي-شرەك پەن بۋفونىڭ بۇل شاعىن عانا ديالوگى – ۇلكەن وي سالارلىق ديالوگ.
قازىرگى زامان كورەرمەنى شيرىققان دۇنيە بولماسا, بولبىر وبرازدار مەن سەنتيمەنتالدى, جىلاۋىق سوزدەرگە, جىبىرلاق كورىنىستەرگە اسا يلانا دا قويمايدى, اسەر المايتىنى, ءسىرا انىق. ويتكەنى قازىرگىلەردىڭ ساناسى تسيفرلى-ۆيزۋالدى ورتادا ءجۇرىپ شيرىققان. از سوزدەن, شاعىن كورىنىستەن كوپ اسەر العىسى كەلىپ تۇرادى. تەز تىستەپ, جىلدام جۇتادى. اساۋ وبرازداردى جانى سۇيەدى جانە شىندىقتىڭ جارقىراي كورىنگەنىن قالايدى. ءبىزدىڭ كورەرمەن مەن وقىرمان الدامشى سوزگە الدانىپ تا بولدى, ماردىمسىزعا مالدانىپ تا ءجۇردى. بۇل كۇندە ولار تالعام بيىكتىگى جاعىنان «قامال الىپ», وقىرمان «وردا بۇزىپ», تالاپ دەڭگەيى, كوڭىل قالاۋى شىرقاي ءوسىپ كەتتى. دەمەك, ونەر تۋىندىلارىنا دا ءدال وسىنداي تالاپ بار.
كورەرمەن مەن وقىرمانعا ساررانىڭ ىشكە سىيماي سىرتقا اتىلعان ماحاباتتىق-قىزعانىشتىق ءتسۋناميى, فاريزانىڭ وت شاشا بۇرقىراعان اقىندىق-ايەلدىك جانارتاۋى, «شاتىر استىنداعى مەندەردىڭ» شىتىرمان, داڭعىرلاق جۇگىرىستەرىنىڭ استارىنداعى الەۋمەتتىك اۋىرتپالىق, «ماڭگىلىك بالا بەينەدەگى» ادام قولىمەن جاسالعان قاسىرەتكە تابيعاتتىڭ اسا قاتال قايتارعان ءلايلا قىز بەينەسىندەگى جاۋابى, «مىسىقتار پاتشالىعىنداعى» كۇلمەيتىن قوعامنىڭ جابىق الەمىنىڭ وي سالارلىق وبرازدار الەمى كەرەك. ر.مۇقانوۆانىڭ درامالىق شىعارمالارى – سول «كەرەكتەردىڭ» ءبارىن التىن تاباققا سالىپ, اقيقاتىن اقتارىپ تۇرعان تۋىندىلار.
وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن كەرەك ءوزى؟ ادام مەن قوعامنىڭ ءوزىن ءوزى تاني ءتۇسۋى ءۇشىن كەرەك. ونەردىڭ ەڭ نەگىزگى ماقساتى – ادامعا ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا باعىتىنا جول سىلتەۋ. رۋحاني ازىقتاندىرۋ. اريستوتەلدىڭ «تراگەديا جان دۇنيەنى تازارتادى» دەگەن تۇجىرىمى راس سياقتى. ويتكەنى تراگەدياداعى پسيحولوگيالىق-فيلوسوفيالىق سارىندار ساناداعى قاتىپ قالعان, وزگەرىستەرگە ءوسىم بەرمەيتىن زونالاردىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋعا كومەكتەسەدى. ونەر تەك تامسانىپ وقىپ, تاڭىرقاپ كورىپ قايتۋ ءۇشىن ەمەس, يدەيالار كەشەنىنە جول اشۋ ءۇشىن كەرەك. وي-سانانىڭ بايلاۋلى اتتاي شىر اينالىپ جۇرگەنى ەمەس, قيال كەشەنىندە ساپارلاپ, قوعامدىق قاتىناستارداعى قۇراق-سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كەرەك.
كەزىندە ءابىش كەكىلباەۆ «روزانىڭ كەيبىر تۋىندىلارى پلانەتارلىق مانگە يە» دەپ باعا بەرگەنى ەسىمدە. ر.مۇقانوۆا شىعارمالارى قازاق دراماتۋرگياسىنا ايرىقشا جاڭالىق اكەلگەن تۋىندىلار. ونىڭ «فاريزاسى» ماسكەۋدە «سوۆرەمەننيك» تەاترىندا قويىلدى. رەسەي كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ا.ليۋباۆين قويىلىمدى ادەيى قازاق تىلىندە كورگەندىگىن ايتىپتى. ول «Sputnik» ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «كەرەمەت. اۋدارماسىز-اق بارلىعى تۇسىنىكتى. سەبەبى ماحابباتتى اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق. سپەكتاكلدىڭ سوڭىندا كوز جاسىما ەرىك بەردىم», دەپ ا.ليۋباۆين اعىنان جارىلدى. ال بۇل سپەكتاكلدى كورۋ ءۇشىن ك.پاراسكەۆوپۋلوس ەسىمدى كورەرمەن گرەكيادان ارنايى كەلگەن ەكەن. «مەنىڭ تۋعان جەرىم قازاقستان. بالالىق شاقتاعى باقىتتى ساتتەرىمدى ەسىمە الدىم», دەپ شىنايى سەزىمىن جەتكىزىپتى. ر.مۇقانوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە» پەساسى ساحنالاردا 25 جىلدان بەرى ءجۇرىپ جاتىر. 2002 جىلى رەجيسسەر س.نارىمبەتوۆتىڭ وسى پەسا بويىنشا تۇسىرگەن «قىز جىلاعان» ءفيلمى كوپتەگەن حالىقارالىق فەستيۆالدارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولدى. وسلودا وتكەن قازاقستان كينوسىنىڭ كۇندەرىندە وسى فيلم تۋرالى نورۆەگيالىق قۇقىق قورعاۋشى ۋ.گەليس «وتە قۋاتتى, جان دۇنيەنى قوزعايتىن ءارى تاربيەلىك تە ماڭىزدى تۋىندى» دەپ باعالاعان ەدى.
روزا مۇقانوۆانىڭ دراماتۋرگياسىنا وسىلاي ناعىز باعاسىن بەرەتىن كەز كەلدى. ول اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان ەكەن. مۇنداي دەڭگەيدەگى سىيلىققا ابدەن لايىقتى دەر ەدىم.
وڭايگۇل تۇرجان,
اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
