قوعام • 11 قىركۇيەك, 2020

ءداستۇردى بۇلداۋ ما بۇل؟

585 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

«التىن تاقپادىم» دەپ جاتىپ كەپ وكپەلەدى ورتا بويلى كە­لىن­شەك. شاماسى اۋلەتتىڭ «گەنەرال» كەلىندەرىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. اش ءبۇيىرىن تايانعان قالپى تابان استىنان بالە ىزدەۋگە بەيىل تۇر. جاڭا قۇدالاردىڭ الىپ كەل­گەن كادەسىيىنان كۇمىس قانا بۇيىر­عانىنا ءبۇيى تيگەندەي ءبۇرىس­تى دە قالدى. ءورىسىم كەڭەيەدى ەمەس, ۇيات­تان ءولدىم-اۋ دەگەن انتەك وي­دىڭ جەتەگىنە ەرىپ, ابىگەرگە تۇسۋدە. اعا­يىننىڭ الدىندا ازار دا بە­زەر. ءولتىرىسىن ءوندىرىپ اكەلمەگەن بولا­شاق قۇدالاردىڭ قىلىعىنا كۇيىپ-ءپىسىپ بارادى.

قاراقاتتاي قىزدىڭ قالىڭمالىن سىرتتان سىناپ تۇرعان ابىسىن-اجىننىڭ ءبىز دە سىباعالى بولاتىن شىعارمىز دەگەن ءمىنايى مىنەزى, كورشى-قولاڭنىڭ كۇندەسشە كۇڭكىلى مەن كۇبىرى, جاقىن-جۇراعاتتىڭ كىرپىدەي جيىرىلا قالۋى ءوز الدىنا بولەك جوسىن. اركىم ءار نارسەدەن ءبىر دامەتىپ, توعىشارداي توپتالىپ, تىلدەپ, تىمىسكىلەپ ءتىسىن باتىرۋدا. ارانى اشىلعان اعايىننىڭ ابەستىگىن اڭداعان سۋ جاڭا قۇدالاردىڭ دا ءسوزى سۇيىلعان. بولماشىعا بورداي توزىپ, بالاعاتتاي جونەلگەن جاماعاتتىڭ الدىندا بەلگە سوققان جىلانداي تۇرىپ قالدى. جيناپ, سىيلاپ اكەلگەن دۇنيەڭ جۇمىرىمىزعا جۇعىن بولمادى, شىعىپ كەتەر جول انە دەگەندەي, كەردەڭدەگەن ءجۇزى سۋىق كىسىلەردىڭ جۇرەگىنىڭ قاتتىلىعىنا قايران. بۇرىمدىسىنىڭ باعى اشىلىپ, بارعان جەرىنە تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋىنە تىلەك بىلدىرگەننىڭ ورنىنا كيىز كەۋدەلەنىپ, كەسىم ايتىپ, كەشىرىمىن الماي كۇستالانۋى كوڭىلدەرىنە كولەڭكە ۇيالاتتى. ەكى ورتادا ءبىر-ءبىرىن سۇيە قو­سىلعان ەكى جاستىڭ سەزىمىن تابالاپ, بۇگىنىنە ب ۇلىك سالعانى جاندارىنا بات­تى-اۋ, ءسىرا. بالاسىنىڭ باقىتىن ويلاپ ولار ءۇنسىز. ەسكى جورالعىنى اعاش اتقا مىنگىزبەي, از دا بولسا كوپتەي كورۋىن وتىنگەن جىگىت جاق ىلتيپاتپەن ىزەت ءبىلدىرىپ الەك.

كىلەم ۇستىنە جايىلعان جاڭا قۇدا­لاردىڭ ءجون-جورالعىسى اناۋ ايتقانداي جامان دا ەمەس. الىستان باقىلاپ تۇرعان ءبىز سونشاما تاياق استىنا الارداي ماسەلە كورمەدىك, ءتىپتى. تەك ادامداردىڭ نيەتىنىڭ بۇزىلعانى مەن قاناعاتىنىڭ قاعاناعىنان قاعىنعانىن ۇياتتىڭ ۇلكەنىنە بالاپ تۇرمىز. ات-شاپان ايىبىنا ات مىنگىزدى, ساندىق تولى سىيىن بەردى, التىنمەن اپتادى, كۇمىسپەن كۇپتەدى. ودان ارتىق نە كەرەك؟!

الىمساقتان كەلە جاتقان اتا ءداستۇردى اياققا تاپتاعان جوق. كورپەسىنە قاراي كوسىلدى. ادەت-عۇرپىمىزدىڭ ادەپكى ادى­مىن جاسادى. الدىن كەسىپ وتپەدى. اقيقاتىن ايتتى. ءيىلىپ جاستىق, جايى­لىپ كورپە بولدى. تەكتىلىكتەن تۇرەن تارتتى. جىبەك ورامال جاپتى. اقمانار شاپان كيگىزدى. اعايىندى بولە-جارمادى. الىسىن اڭداتتى, جاقىنىن جارىلقادى. شەتقاقپايلاماي, شاما-شارقىنشا ۇلكەنىنىڭ دە, كىشىسىنىڭ دە كوڭىلىن اۋلاپ, قۇرقول قالدىرمادى. ء«بىز­دىڭ قىزدىڭ ءۇش ديپلومى بار», دەدى دولدانا, بۋىرقا­نا سويلەگەن قاتىن-قالاش. – «جۇ­مىسىن­دا بەدەلدى. قى­زىعىپ, ءۇي تورۋىلداپ جۇر­گەندەر كوپ. ءجىبى ءتۇزۋ جىگىت تابىلادى. قا­لىڭمالىن قاتىرىپ اكەلەم دەگەندەر دە از ەمەس. «تەڭ-تەڭىمەن, تەزەك قا­بى­مەن» دەگەن. ءبىز ازسىنىپ وتىر­مىز», – دەپ شىمشىپ سويلەدى.

قۇدا مەن قۇداعي قىزاراقتاپ, ساسىپ قالدى. نە بولار ەكەن دەپ ءبىز دە قوبالجي باستادىق. دوستىق راۋىشپەن ىمىراعا جۇگىنۋىن تىلەدىك. قايتا قۇداي وڭداپ, قاريا كيلىكتى اراعا. ءىستىڭ ناسىرعا شا­ۋىپ بارا جاتقانىن اڭداسا كەرەك. اقساقال اعايىنعا باسۋ ايتىپ, كورگەنسىزدىك كور­سەتپەۋىن سۇرادى. ەكى جاستىڭ ورتاسىنا ەسى كەتكەن تۇسەدى دەپ ەس­كەرتتى ەلگە. ارعى ەلمەن بەرگى بۇ­قاراعا كوپىر بولعان ەكى جاستىڭ ىس­تىق ماحابباتىن سۋىتپاي, ءدۇبارا دۇ­نيە­گە قۇنىقپاي, ەرتەڭىنە ەلشى بولار ۇلاعاتتى لەبىز ءبىلدىرۋىن, بەرەكەگە باس­ۇيىتقى بولۋىن تىلەدى. سودان كەيىن قىز جاقتاعىلار قىڭىر مىنەزىن قىسقارتىپ, سابىرعا كەلىپ, اڭگىمەسىن ارى جالعادى. «ۋھ» دەپ ءبىر تىنىستادىق سول مەزەتتە. دوسىمىزدىڭ ماڭدايىنان اققان اششى تەر ەندى قۇرعاي باستاعانداي بولدى.

قازاقتىڭ نيەتى بۇزىلعانى ما؟ الدە سالت-ءداستۇردىڭ سورابى ما بۇل؟ وسى ەكى سۇراق ءوز يىرىمىنە تارتا بەردى سول ساتتە. ءداستۇرىمىزدىڭ داڭقتى ءداۋىرى ارتتا قالسا دا, جاماندىققا قيمايدى ەكەنسىڭ. ءوز قازاعىڭا تاعى دا وق اتا المايسىڭ. زامان قۇبىلعان سايىن, پەندەنىڭ ءپارۋايىم پەيىلى دە تارىلىپ بارا جاتقان سياقتى. بۇعان نە دەيسىز, الديار وقىرمان؟

سوڭعى جاڭالىقتار