سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, EQ
تۋريستەردىڭ اعىنى ارتادى
بىزگە دە مۇنداي جاپپاي ۇردىستەن شەت قالۋعا بولمايدى» دەگەنى ەسىمىزدە. ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تىزبەكتەگەن مەملەكەت باسشىسى ەكولوگيالىق تۋريزم مادەنيەتىن بەلسەندى دامىتۋ – ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن ايتتى.
الەمدىك تۋريزمدە كەڭ تاراعان ءۇردىستى قازاقستاندا دامىتۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن بىرنەشە جوبا قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, «التىن ەمەل» جانە «شارىن» ۇلتتىق تابيعي پاركتەرىندە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى تانىستىرىلدى. تاياۋدا الماتى شاھارىندا قوعام وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جيىن ءوتىپ, جاۋاپتى ۆەدومستۆو ارنايى ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىردى.
مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, «التىن ەمەلدىڭ» اۋماعى 307,6 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. مۇندا تۋريستىك باعىتتاردىڭ سانى – 3-ەۋ. بىلتىر ۇلتتىق پارككە 19 مىڭداي تۋريست كەلگەن. بۇل جەردەگى ءتارتىپتى 144 قىزمەتكەر قاداعالايدى.
«وسى جوبانى ورىنداۋ ارقىلى 2025 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى حالىق 250 جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتىلادى. جىل سايىن كەلەتىن تۋريستەردىڭ اعىنى 20 مىڭنان 78 مىڭعا دەيىن كوبەيىپ, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قاراجات 10 ەسەگە ارتادى», دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ.
تۇجىرىمدامانى تانىستىرۋ كەزىندە ءمينيستردىڭ ورىنباسارى «ىلە الاتاۋى» مەن «شارىن» ۇلتتىق پاركتەرىنىڭ دامىتۋ جوباسىن مىسالعا كەلتىرىپ, «التىن ەمەلدە» جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردى دا باقىلاپ, باعا بەرەتىن تاۋەلسىز قوعامدىق كەڭەس قۇرىلاتىنىن جەتكىزدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانىپ, سونىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى وركەندەتۋ بارىسىندا اقش تاجىريبەسى ەسكەرىلمەك. دالىرەك ايتقاندا, مۇندا تۋريستiك مارشرۋتتار مەن سوقپاق جولداردى دامىتۋعا كوبىرەك كۇش سالىنادى.
«سونىمەن بىرگە زاماناۋي ساپار ورتالىقتارى, كەمپينگتەر, ەتنواۋىلدار سالىنادى. بۇل نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا جەڭىل جينالاتىن ماتەريالدار پايدالانىلادى. سوندىقتان پارك اۋماعىندا تۇبەگەيلى ۇلكەن قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى», دەدى ە.نىسانباەۆ.
اتالعان اۋماقتا 3 باعىتتى رەتتەپ, جونگە كەلتىرۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە «شىعان» باقىلاۋ وتكىزۋ پۋنكتى ماڭىنداعى اۋماقتا اۆتوكولىك تۇراعى جانە ەتنواۋىل سالىنادى. تۋريستەرگە مىڭبۇلاق ۋچاسكەسىندە ايالداپ, جىلجىمالى اسحانادان تاماقتانۋعا جاعداي قاراستىرىلادى. سول سەكىلدى تاريحي-مادەني نىسان – شوقان ءۋاليحانوۆ بۇلاعىنا بارۋعا مۇمكىندىك الادى. سونىمەن قوسا جابايى اڭ-قۇستاردى تاماشالاۋ ءۇشىن كورۋ الاڭى سالىنادى دەپ كوزدەلۋدە.
سالالىق ورگاننىڭ وكىلدەرى مەجەلەنگەن ماقساتتى ورىنداۋعا ينۆەستورلار جۇمىلدىرىلاتىنىن ايتتى.
شارىن شاتقالىنىڭ قيرامايتىنىنا كىم كەپىل؟
ءدال وسىنداي ۇلگىدە «شارىن» ۇلتتىق تابيعي پاركىن دە دامىتۋ مىندەتى قويىلعان. ونىڭ تۇجىرىمداماسى قوعامدىق كەڭەستە تانىستىرىلىپ, بۇل وڭىردەگى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى جەكە ينۆەستورلار جولعا قوياتىنى ءمالىم بولدى. جوباعا سايكەس, وسى اۋماقتا 2 زاماناۋي ساپار ورتالىعى (300 ملن تەڭگە), 4 جاياۋ جۇرگىنشى مارشرۋتى (100 ملن تەڭگە), تۇنەۋگە ارنالعان ورىندار (ەكووتەل – 400 ملن تەڭگە), سونداي-اق ەتنواۋىل مەن 3 كورۋ الاڭى سالىنادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. تۇتاستاي جوباعا 3 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات جۇمسالماق.
مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى وركەن بيساقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوباعا كىرىسپەس بۇرىن قۇراما شتاتتارداعى ۇلتتىق پاركتەردىڭ تاجىريبەسى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەلدى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىز بەن اقش-تاعى ۇلتتىق پاركتەردى سالىستىرساق, ولاردا ينفراقۇرلىم بۇرىننان بار. بۇل ەلدە تابيعي اۋماقتار جەكە سەرىكتەسكە ارنايى شارتپەن 15 جىلعا بەرىلەدى. تاپقان پايدانىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق پاركتىڭ ارنايى شوتىنا اۋدارىلىپ, وسى قاراجات تابيعاتتى قورعاۋ شىعىندارىنا جۇمسالادى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ەكولوگيالىق باعالاۋ جۇرگىزىلدى مە؟
الايدا جوعارىداعى دامىتۋ تۇجىرىمداسىمەن كەلىسپەيتىن جاندار دا بار. الماتىلىق بەلسەندىلەردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ينۆەستيتسيالىق جوبالار قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ (قواب) شارالارىنسىز ىسكە اسىرىلىپ وتىر. سول سەبەپتى تابيعات جاناشىرلارى مۇنداي تۇجىرىمدامالاردىڭ قىسقا ۋاقىتتا ءاتۇستى قارالىپ, قابىلدانۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى.
«ۇلتتىق پاركتەردە تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن جەدەل دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلدارى بىرقاتار ماسەلەنى تۋىنداتادى. ماسەلەن, قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدى جۇرگىزبەي – وسىمدىك جابىندىسىن الىپ تاستاۋعا, اۋىر تەحنيكانىڭ كومەگىمەن الاڭداردى تەگىستەۋگە, گەوبۇراندالى شەگەلەردى (بەتوندى ىرگەتاستى اۋىستىرۋ) سالىناتىن نىسانداردى قاتايتۋ ءۇشىن تەرەڭدەتۋگە بولا ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟ زاڭ نە دەيدى؟ ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 36-بابىندا: «1. قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ قورشاعان ورتاعا جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەر ەتۋى مۇمكىن شارۋاشىلىقتارعا جانە وزگە دە قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە مىندەتتى سانالادى… 2. قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاماي, وعان ىقپال ەتەتىن شارۋاشىلىقتى جانە وزگە دە قىزمەت جوبالارىن ازىرلەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا تىيىم سالىنادى…». بۇل رەتتە جەردىڭ ۇستىندەگى جانە استىنداعى سۋلارعا, لاندشافتتارعا, توپىراق جابىندىسىنا, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنە جانە تاعى دا باسقا اسەرلەر ەسەپكە الىناتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى», دەلىنگەن قازاقستان بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ پاراقشاسىندا.
تابيعات جاناشىرلارىنىڭ بۇل كوزقاراسىن باسقا دا قوعام بەلسەندىلەرى قۋاتتادى.
«التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قاراۋ بويىنشا كەزەكتى كەزدەسۋ ءوتتى. ءىس جۇزىندە بۇل جاڭا بايقاۋدى ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان كەزەكتى جوسپاردىڭ تانىستىرىلىمى. وندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جاڭا ۋچاسكەلەردى ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى قاراقۇيرىقتار مەن قۇلانداردى ساقتاۋدا ءالى كۇنگە دەيىن ۇلگىلى بولىپ كەلە جاتقان پاركتە جۇرگىزىلمەك», دەدى قوعام بەلسەندىسى ەلەنا ەرزاكوۆيچ.
اتالعان باستامانى ۇسىنعان ۆەدومستۆو وكىلدەرى قۇرىلىس جۇمىستارى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن تالقىلانعاننان كەيىن عانا ينۆەستورلار اشىق بايقاۋ نەگىزىندە انىقتالاتىنىن جەتكىزدى. ەكولوگيا مينيسترلىگى ۇلتتىق پارك جەرلەرى زاڭ بويىنشا جەكەمەنشىككە بەرىلمەيتىنىن, تەك بەلگىلى ءبىر اۋماقتار ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا پايدالانىلاتىنىن ايتادى. دەسە دە ينۆەستور مىندەتتەرىن ورىنداماعان جاعدايدا مەملەكەت كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلىسىمشارتتى بۇزۋعا قۇقىلى.
«ينفراقۇرىلىم بولماسا دا حالىق كەلەدى. بىراق ارتىنان قانشاما قالدىق قالادى. دارەتحانا, سونداي-اق ءتيىستى ورىندار قاراستىرىلماسا قانشاما پروبلەمانىڭ ورىن الۋىنا الىپ كەلەدى. بيىل كوبەيتۇزدا, سول سەكىلدى باسقا دا تابيعي اۋماقتاردا وزەكتى ماسەلەلەر تۋىنداعاندا پرەزيدەنت ءبىراز تاپسىرما بەردى. سوندا پوليتسيامەن بىرلەسىپ, اۋقىمدى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە مىڭداعان تۇرمىستىق قالدىق جينالىپ, بىرنەشە پروبلەمانىڭ بەتى اشىلدى. قولعا الىنعان بۇل جوبا وسىنداي تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتەسەدى», دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلپىقار جولداسوۆ.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا تۋريستىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا پارك ۋچاسكەلەرى بەس جىلدان 45 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى.
ەكولوگتار تۋريستەر اعىنىنىڭ سالدارىنان قورعالاتىن تابيعي ايماقتاردىڭ رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەسى شامادان تىس ارتىپ, قورشاعان ورتاعا زالالى ءتيۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋلى.
P.S. البەتتە, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعانداي, ەكولوگيالىق تۋريزم مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان قۇپتارلىق ءىس. ايتسە دە, بۇل شارۋا تياناقتىلىقتى قاجەت ەتەتىنىن جوعارىداعى سىن-ەسكەرتپەلەردەن اڭعارۋعا بولادى. ەلىمىز ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋعا باعىت العاندىقتان قوعامدىق پىكىردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. مەملەكەت باسشىسى ايتقان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداسىنىڭ پرەامبۋلاسى وسىدا جاتىر ەمەس پە؟
