سۋرەتتە: سەمەيدەگى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اتىنداعى سپورت اكادەمياسى. سۋرەت وڭداسىن ەلۋبايدىڭ ارحيۆىنەن الىندى
جاقسىلىقتىڭ مەكتەبى
...1984 جىل. الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسىمىن. بىزبەن قاتار وقيتىن تورعايدىڭ امانگەلدى دەگەن جىگىتى بىردە مەنى جاقسىلىقپەن تانىستىردى. ەكەۋى سەمەيدىڭ مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىندا بىرگە وقىپتى. كەز كەلگەن اداممەن ءتىل تابىسىپ, شۇيىركەلەسە كەتەتىن جاقسىلىقپەن ءتىل تابىسىپ, ارالاسا باستادىق. ەكەۋىمىزدى سپورت جاقىنداستىردى دەسەك تە بولادى. كۇرەس تۇرىنەن قازاق جاستارى اراسىندا وليمپيادا ويىندارىنىڭ تۇڭعىش چەمپيونى جايلى وبلىستىق گازەتكە ماقالا جازعانىم ەستە قالىپتى. وقۋ ءبىتىرىپ ەلگە ورالعان سوڭ وقتا-تەكتە بولسا دا حابارلاسىپ تۇردىق. كەزدەسە قالعاندا اڭگىمەلەسىپ, سپورت تاقىرىبىن قاۋزايتىنبىز. ءبىر بايقاعانىم, جاقسىلىق وتە قاراپايىم, ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن بىردەن ءتىل تابىسىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسەتىن. سەمەيدەگى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەردە جاكەڭنىڭ تيىنى تاۋسىلىپ قالىپ نە ىستەرىن بىلمەي دال بولادى. بىردە قالانى قاق جارىپ اعىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ باس وزەنى ەرتىستىڭ جاعاسىنا كەلەدى. مىنە, قىزىق! وزەننىڭ جاعاسىندا مالداسىن قۇرىپ الىپ بالالاردى ەرتىس وزەنىنىڭ ار جاعىنا مالتىپ شىققاندارعا بەس سوم اقشا بەرەمىن دەپ وتىرعان ەگدە جاستاعى ادامدى كورەدى. بەس سوم قىرۋار قارجى. سالىپ ۇرىپ جانىنا كەلەدى.
– اعا مەن دايىنمىن.
كوزىن سىعىرايتا قاراعان ەل اعاسى كەنەتتەن:
– قاي جاقتىڭ بالاسىسىڭ؟ ەرتىس اعىندى, اساۋ وزەن. بۇل ومىرىڭە قاۋىپتى عوي, – دەدى بايىپپەن.
– تالاس وزەنى دە اساۋ. ونىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا كۇنىنە بىرنەشە رەت, ءتىپتى كەيدە ون رەت ءجۇزىپ وتەتىنبىز.
حوش, سونىمەن تالاستى باعىندىرعان جۇرەكتى بالاڭ جىگىتكە سول كۇنى ەرتىستىڭ ارعى, بەرگى جاعىنا ەكى رەت ءجۇزىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. ون سومدىقتى ۇسىنىپ جاتىپ, جارىستى ۇيىمداستىرعان قاريا «بالام العان بەتىڭنەن قايتپايتىن وجەت ەكەنسىڭ, وسى بەتىڭنەن تايما», دەدى ريزاشىلىقپەن.
سول جولى ساباقتى ءىس ساتىمەن دەگەندەي جاقسىلىق سەمەيدىڭ مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. بەس جىلدا ەركىن كۇرەسپەن, سوڭىنان گرەك-ريم كۇرەسىمەن مىقتاپ شۇعىلداندى. وليمپ شىڭىن باعىندىرۋ قاسيەتتى دە كيەلى سەمەي ەلىنەن باستالدى دەسە بولعانداي. سەمەيگە كەلگەن سايىن ول قالانى ارالايتىن, ەركە ەرتىستىڭ جاعاسىنا بارىپ, جاستىق شاعىن ەسكە الاتىن. سەمەيگە دەگەن جاكەڭنىڭ ىستىق ىقىلاسى ەرەكشە ەدى. تەك سەمەيدە ەمەس, شىرايلى شىعىستا جاقسىلىقتىڭ دوستارى, سپورتتى سەرىك ەتكەن ىنىلەرى از ەمەس, وليمپيادا چەمپيونى كەلە قالسا بالالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەتىن. سەمەيلىكتەر دە جاقسىلىقتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن, ءوز بالالارىنداي باۋىرىنا تارتاتىن. سونىڭ ناقتى دالەلى ەمەس پە, وتكەن جىلى سەمەيدەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان سپورت اكادەمياسىنا جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل شاراعا ءبىز دە قاتىسقان ەدىك.
سيدنەيدەگى ساعىم جىلدار
...سيدنەيگە 2000 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە اتتاندىق. بىزبەن بىرگە ءبىر توپتا جاقسىلىق, شىمكەنتتەگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ جەتەكشىلەرى شەرتاي امىربەكوۆ, ەركىن كۇرەستەن ەلىمىزدىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى, جوعارى دارەجەلى تورەشى ءتۇسىپحان سايحانوۆ, ءتىس دارىگەرى, سپورتتىڭ ناعىز جاناشىرى ءمۇسىلىم دايىربەكوۆ, بەس-التى جۋرناليست, قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان ازاماتتار بار.
بىردە توبىمىزبەن گرەك-ريم كۇرەسى شەبەرلەرىنىڭ بەلدەسۋىن تاماشالادىق. سەبەبى سول كۇنى اتلانتا وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى يۋري مەلنيچەنكو كۇرەسەتىن ەدى. ونىڭ قارسىلاسى وڭتۇستىككورەيالىق الەمنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى كيم ين سۋب. امال بار ما, قانشا تىرىسقانمەن يۋرا وڭباي ۇتىلدى. بەلدەسۋدە دورەكى قيمىل تانىتتى دەپ داۋلەت پروتەست بەرىپ ەدى, ول قابىلداندى. يۋرا تاعى دا ۇتىلدى. قاسىمدا وتىرعان جاقسىلىققا قاراپ ەدىم, ءوڭى تۇتىگىپ كەتىپتى.
– يۋراعا نە بولعان؟ كيممەن بۇرىن بەلدەسكەندە ونى جەڭگەن. ناعىز سىن ساتتە نامىستى جانىپ, جەڭۋ كەرەك ەدى. ەكى رەتتە دە قارسىلاسى تالاسسىز ۇتتى. مەدالدىڭ اۋىلى الىستاپ كەتتى-اۋ. تىم بولماسا ماتۆيەنكو قارسىلاسىنان باسىم تۇسسە ەكەن.
سول كۇنى جەرلەستەرىمىزدىڭ جولى بولمادى. ماتۆيەنكو دا جانكۇيەرلەرىن جەرگە قاراتتى.
– ماقساتىمىز – قازاق ەلى ساڭلاقتارىن سىن ساتتە قولداۋ, جانكۇيەر بولۋ. سول ءۇشىن سوناۋ قازاقستاننان 54 تۋريست, جۋرناليستەر كەلدى. گرەك-ريم كۇرەسى شەبەرلەرى بۇگىن ۇتىلعانىمەن, ەرتەڭ جەڭۋگە كۇش سالاتىنى ءسوزسىز. ەركىن كۇرەس شەبەرلەرىمەن ەرتەڭ جولىعامىن, تاجىريبەمدى ورتاعا سالامىن, – دەپ اعىنان جارىلدى وليمپيادا چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ.
جاقسىلىقپەن بىرگە ەكى اپتا سيدنەيدەگى جارىستاردى تاماشالادىق. قازاقستاننان كەلگەن جانكۇيەرلەر بوكس سايىسىنان قالمادى دەسەك تە بولادى. بەكزات پەن ەرماحان التىننان القا تاققاندا, مۇحتارحان مەن بولات كۇمىسپەن كۇپتەلگەندە جاقسىلىق بالاشا قۋاندى. جيىرما جىل زارىقتىرعان التىن القانى الىپ جاتقان كەزدە بەكزاتتى قۇشاقتاپ, باتاسىن بەردى. ەركىن كۇرەستەن قاراشايدىڭ قايسار ۇلى يسلام بايرامۋكوۆ كۇمىس القانى يەلەنگەن كەزدە باۋىرىنشا ەركەلەتتى. سيدنەيدەگى ساعىم جىلدار ەستە ۇزاق ساقتالماق. جاقسىلىق اڭقاۋ, كەيدە قالجىڭداپ ايتا سالعان ازىلگە دە بالاشا سەنىپ قالاتىن. وليمپيادا ويىندارى اياقتالعان سوڭ ءبىزدى سالاماندرا دەگەن ارالعا اپارىپ, ەكى-ءۇش كۇن دەمالدىردى. سەبەبى 120 مەملەكەتتەن كەلگەن تۋريستەردى ەلدەرىنە قايتارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كۇتۋگە تۋرا كەلدى. قايتاردا اۋەجايدا جاقسىلىقتى جوعالتىپ الدىق. جاقسىلىقتىڭ قاسىنان ءبىر ەلى قالمايتىن ءتۇسىپحان سايحانوۆ ۇشاققا بيلەتتەردى تىركەتۋ باستالعان كەزدە الاق-جۇلاق ەتىپ قاسىمىزعا جۇگىرىپ كەلدى.
– جاقسىلىقتى كوردىڭدەر مە, مانا اۋەجايعا بىرگە كىرگەن. تابا الماي قالدىم, – دەدى ساسقالاقتاپ.
ءبارىمىز جاقسىلىقتى ىزدەي باستادىق. اقىرى ونى ءتۇسىپحان تاۋىپ اكەلدى. سويتسە, جاكەڭ ماسكەۋ وليمپياداسىندا كۇرەسكەن رەسەيدىڭ بىرنەشە بالۋانىمەن كافەدە جولىعىپ, اڭگىمەگە الاڭسىز كىرىسكەن عوي. ابىروي بولعاندا چەمپيونىمىز تابىلىپ, ەلگە امان ەسەن ورالدىق. قازاقستان قورجىنى قوماقتى. ءۇش التىن, ءتورت كۇمىسپەن, جالپى كوماندالىق ەسەپتە 22-ءشى ورىنعا تابان تىرەگەن, ەلگە ورالعان ساڭلاقتاردى ناعىز باتىرلارشا قارسى الدى...
جاقسىلىقتىڭ «قۇلاعى»
سپورتتى بالا كەزدەن ۇناتقاندىقتان بولار وليمپيادا ويىندارىنا جانكۇيەر رەتىندە قاتىسپاساق ىشكەن اسىمىز بويعا قونبايتىن «دەرتكە» شالدىقتىق. ءدۇبىرلى جارىستار وتەدى-اۋ دەگەندە مازالانىپ, قالايدا بارۋدىڭ قامىن جاساي باستايمىز. 2004 جىلعى افينا وليمپياداسىنا كولىگىمدى ساتىپ, اقىرى بارۋدىڭ امالىن تاپتىم-اۋ. جاكەڭنىڭ افيناعا دا, 2006 جىلى تۋريندەگى اق وليمپياداعا دا جولى تۇسپەدى. ەسەسىنە, 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىنا باردى.
...الماتى اۋەجايى. ۇستەرىنە سپورت كيىمدەرىن كيىپ العان تۋريستەر, ەلگە ەسىمى بەلگىلى سپورت ساڭلاقتارى جينالا قالىپتى. تاۋداي بولىپ ابىلسەيىت اعا ءجۇر. قاسىندا جۇبايى كامەش اپاي.
– اعالارىڭنىڭ تۇڭعىش وليمپياداسى. ءوزى كەشە عانا ەكىنشى مارتە ينسۋلتتەن ساۋىعىپ شىقتى. سپورت ءمينيسترى تەمىرحان دوسمۇحانبەتوۆكە مىڭ العىس, قازاق ەلىنىڭ بەس بىردەي سپورت جۇلدىزىن وليمپياداعا تەگىن جىبەرىپ وتىر. جاقسىلىق, ەرماحان, ولگا شيشيگينا, اناتولي حراپاتىي بار دەگەن, وزدەرى كورىنبەيدى عوي. اعاڭا كوز قىرىڭدى سالا ءجۇر, – دەپ كامەش اپاي شەگەلەپ تاپسىردى.
سالدەن كەيىن جاقسىلىق, ەرماحان, ەركىن كۇرەستەن قازاقستاننىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى اسقاربەك يمانقۇلوۆ قاتارىمىزعا قوسىلدى. سول اۋەجايدا وتىرىپ اتاقتى اۋىر اتلەت, وليمپيادا ويىندارىنىڭ چەمپيونى اناتولي حراپاتىيدىڭ وقىستا قايتىس بولعانىن ەستىگەندە بارلىعىمىز مۇڭايىپ قالدىق. ۇشاق سالونىندا ابىلسەيىت اعا ەكى كۇننەن كەيىن بەلدەسۋگە شىعاتىن اسحات جىتكەەۆكە باتاسىن بەردى.
بەيجىڭدە مەن ابىلسەيىت اعامەن, ال جاقسىلىق پەن اسقاربەك كورشى بولمەدە جاتتى. سەيداحمەت بەردىقۇلدىڭ شاكىرتى, قازاق سپورتىنىڭ وركەندەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقان جازۋشى, سپورت ءجۋرناليسى نەسىپ ءجۇنىسباي, ەلدەن بارعان ءبىر توپ جۋرناليستەر وليمپيادا قازانىندا بىرگە قاينادىق, ەلگە جەدەل حابار-وشار جىبەرە باستادىق. جاقسىلىق, اسقانتاي, نەسىپ كۇن سايىن دەرلىك تاڭەرتەڭ كەلىپ ابىلسەيىت اعاسىنا سالەمدەسىپ شىعادى, كەشەگى جارىستار تۋرالى ويىن ورتاعا سالادى. قازاق ەلى بالۋاندارىنىڭ وليمپ شىڭىنا كوتەرىلەتىن ۋاقىتى جەتكەنىن اڭگىمە ەتەدى.
ءبىز جاقسىلىق, ولگا شيشيگينا, نەسىپ, ابىلسەيىت اعا, اسقانتاي بەسەۋىمىز كۇن سايىن بالۋاندار سايىسىن تاماشالايمىز. ءبىر كۇنى تايمۋراز تيگيەۆتىڭ فينالدىق ايقاسىن كورۋگە كەلدىك. «ەگەر دۇرىس ءادىس قولدانىپ, باتىل قيمىلداسا تيگيەۆتىڭ التىن الۋى مۇمكىن», دەدى ابىلسەيىت اعا. ء«اي بىلمەيمىن, جارتىلاي فينالدا گرۋزين گ.گوگچەليدزەنى ارەڭ جەڭدى, ونىڭ ۇستىنە موينىنان جاراقات الىپ قالدى», دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى جاقسىلىق.
جاقسىلىقتىڭ ايتقانى كەلدى. تيگيەۆ اقتىق سىندا جىگەرسىز كۇرەستى, قارسىلاسى رەسەيلىك 20 جاسار شەرۆاني مۋراتوۆقا ەسە جىبەردى. سول كۇنى اۋىر سالماقتاعى تاعى ءبىر جەرلەسىمىز ماريد مۋتاليموۆ قولا مەدالدى قورجىنعا سالدى. قالاي دەگەندە دە, بالۋاندار بەيجىڭدە ءتاۋىر كۇرەستى. گرەك-ريم كۇرەسىنەن اسەت مامبەتوۆ پەن نۇرباقىت تەڭىزباەۆ قولا, ايەلدەر كۇرەسىنەن ەلەنا شالىگينا قولا, ال ۇشاقتا بالۋان اعاسىنىڭ باتاسىن العان اسحات جىتكەەۆ كۇمىس القانى قانجىعاسىنا بايلادى.
ءبىر كۇنى جاقسىلىق, نەسىپ, الماتىلىق كاسىپكەر اسەت داۋلەتوۆ بار تورتەۋىمىز ءبىز جاتقان بەس جۇلدىزدى «يۋ-يانگ» قوناق ءۇيى جانىنداعى مەيرامحاناعا كەلدىك. قىتايدىڭ ۋداي اششى تاعامى جالىقتىرا باستاعان كەز. تۇشپارا جەگىمىز كەلىپ تاپسىرىس بەرەيىك دەسەك ءبىزدى تۇسىنبەيدى. اقىرى مەنىڭ كوزىمە جاقسىلىقتىڭ مىج-مىج تۇشپاراعا ۇقسايتىن قۇلاعى تۇسە قالدى. قۋانىپ كەتتىم دە دوسىمنىڭ قۇلاعىن ۇستاپ كورسەتكەنىم سول ەدى داياشى قىزدار ك ۇلىپ جىبەردى. بۇدان كەيىن تۇشپارا جەۋ قيىنعا سوقپادى.
تۇماندى البيون ەلىندە
...تۇماندى البيون تۇنەرىپ قارسى الدى. لوندوندا جاڭبىر ءجيى جاۋادى, ءتىپتى تولاس تاپپايدى دەۋگە كەلەدى. جاقسىلىقپەن بىرگە كونە قالانىڭ تاريحي جەرلەرىن ارالاۋعا ۋاقىت تاپتىق. اۋىر اتلەتتەرىمىز ەرلەدى. ءتورت التىندى العان كەزدەگى ەلدەن بارعان جانكۇيەرلەردىڭ قۋانىشى ەستە قالادى.
يليا يلين التىن العان كۇنى كەشكىلىك «قازاق ۇيىندە» باس قوستىق. سپورت باسشىلارى مەن جۋرناليستەر دە وسىندا. نەسىپ ەكەۋىمىز سىرتىلداتىپ فوتوعا تۇسىرە باستادىق. يليا كىرىپ كەلگەندە جينالعاندار تۇرىپ قارسى الدى. اقجارما تىلەكتەر ايتىلىپ جاتىر. جاقسىلىق ءسوز الىپ, ء«سىپ-سۆەجي» چەمپيوندى قۇشاعىنا الىپ, قۇتتىقتادى.
امال بار ما, لوندوندا اۋىر اتلەتتەر قورجىنعا سالعان ءتورت التىننان ارادا بىرنەشە جىلدان كەيىن ايىرىلىپ قالدىق. الايدا, چينشانلو, مانەزا, پودەبەدوۆا جانە ءيليننىڭ الەم چەمپيوناتتارىندا يەلەنگەن جۇلدەلەرى قازاق ەلىنىڭ سپورت تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالاتىنى ءسوزسىز.
– مەن ءبىر نارسەنى تۇسىنبەيمىن. بەيجىڭدە دە, لوندوندا دا يليننەن وليمپيادا باستالماس بۇرىن, سوسىن دا سان رەت سىناما الىندى. ارادا بىرنەشە جىلدان كەيىن تەرىس ناتيجە شىققانى قالاي؟ ءسىرا, وليمپياداعا دا ساياسات ارالاسىپ كەتكەن سياقتى, – دەگەن ەدى جاقسىلىقپەن اڭگىمەلەسكەندە.
...بۇدان كەيىن قازاق ەلى ماقتان تۇتىپ, باسقالارعا ۇلگى ەتەتىن جاقسىلىق امىرالى ۇلىمەن بىرگە سوچي وليمپياداسىندا ەكى اپتا بىرگە بولىپ, قىزىعى كوپ قىسقى سپورت ويىندارىن بىرگە تاماشالادىق.
...قايران, جاقسىلىق! كەلەر جىلى التىنشى مامىردا 70 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋشى ەدى قازاق ەلى. حالقىمىز جاقسىلىعىن الاقانىنا سالىپ ەركەلەتتى, كوزى تىرىسىندە سەمەيدەگى سپورت اكادەمياسىنا ەسىمىن بەردى. كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى تارازداعى سپورت كەشەنىنە دە جاقسىلىقتىڭ ەسىمىن بەرەدى دەگەن حاباردى ەستىدىك. جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالالارىندا جاقسىلىقتى ەسكە الۋعا ارنالعان حالىقارالىق تۋرنير وتكىزىپ, تالانتتى بالالاردى ول جارىسقا قاتىستىرىپ, توماعاسىن سىپىرسا, كۇنى ەرتەڭ تالاي جاقسىلىقتىڭ ابىرويدى اسقاقتاتارى ءسوزسىز! «جانىڭ ءجانناتتا بولىپ, پەيىشتىڭ تورىنەن ورىن السىن», دەگىم كەلەدى بۇل جالعان دۇنيەدەن قوش ايتىسقانىنا 40 كۇن تولعان دوسىما.
وڭداسىن ەلۋباي,
«قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى سپورت قىزمەتكەرى»,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى
