بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت ايتقانداي, مونوقالالاردى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرۋ اسا ماڭىزدى. «بۇل رەتتە, قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ولار بارىنشا ارالاسپاسا, بۇل مىندەت ورىندالمايدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلىمىزدەگى 27 مونوقالادا شامامەن 1,5 ملن-عا جۋىق ادام تۇرادى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شاھارلارداعى حالىق سانىنىڭ ءوسىمى اسا جوعارى ەمەس. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىندە مونو جانە شاعىن قالالاردى قوسا ەسەپتەگەندەگى حالىق سانى 2009-2019 جىلدار ارالىعىندا بار-جوعى 52,5 مىڭ ادامعا كوبەيگەنى كورسەتىلگەن. بۇل قالا كاسىپورىندارىنداعى وندىرىستىك قۋاتتىڭ كەمۋىنە, ءىرى جانە ۇلكەن قالالارمەن سالىستىرعانداعى تۇرمىس ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە تىكەلەي قاتىستى.
ادەتتە مونوقالالاردىڭ ماسەلەلەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس كەلەدى. ونداعى كەشەندى پروبلەمالار دا نەگىزىنەن بۇرىنعى قالاقۇراۋشى كاسىپورىندارمەن بايلانىستى. بىراق مۇنداي كاسىپورىنداردى دامىتۋعا مەملەكەتتىڭ كورسەتكەن قولداۋى, دالىرەك ايتساق ءوندىرىس ورىندارىن تىكەلەي جانە جاناما سۋبسيديالاۋى اناۋ ايتقانداي ەكونوميكالىق تيىمدىلىك كورسەتىپ وتىرعان جوق. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىندە مونوقالالارداعى كاسىپورىنداردى سۋبسيديالاۋ نەمەسە باسقا دا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ۋاقىتشا عانا بولۋى كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. كەرىسىنشە, ونىڭ ءبارى جاڭا, ءوزىن-ءوزى اقتايتىن, تابىستى وندىرىستەرگە باعىتتالۋى كەرەك. ءوز كەزەگىندە بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىمەن ۇشتاسادى.
– قازاقستاننىڭ جەر كولەمى ۇلكەن بولعاندىقتان, مونوقالالاردى دامىتۋ ايىرىقشا ماڭىزعا يە. ءبىردى-ەكىلى شاھارلارعا عانا نازار اۋدارۋ العا جەتەلەيتىن جول ەمەس. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ مونوقالالارداعى اتالعان جاعدايعا كوڭىل ءبولۋى, ءاردايىم نازاردا ۇستاۋى ورىندى. مۇنداي شاھارلاردا كەم دەگەندە ءبىر ۇلكەن جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىن بار. الايدا جالعىز كاسىپورىن ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. مەيلى, ءۇش-ءتورت كاسىپورىن بولعان كۇننىڭ وزىندە جاعدايدىڭ جاقسارۋ مۇمكىندىگى شامالى. سەبەبى كومپانيالاردىڭ ءوز شارۋاسى, ءوز باعىتى بار. ولار ءوندىرىستى ىلگەرىلەتۋدەن ارتىلعان قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن عانا قالانىڭ دامۋىنا جۇمسايدى. جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر عوي دەرسىز. بىراق كاسىپورىنداردا نەگىزىنەن ەر ادامدار ەڭبەك ەتەدى. سوندا جۇمىسسىز ايەلدەر, تاجىريبەسى تولىسپاعان جاستار نە ىستەۋى كەرەك؟ مۇنىڭ شەشىمى بار, – دەيدى ەكونوميست بەيسەنبەك زيابەكوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, وندىرىسپەن عانا شەكتەلمەۋ كەرەك. كەيبىر مونوقالالاردا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. ەكەۋىن قاتار قولعا السا, تىپتەن جاقسى.
– ءبىر كەزدەرى قولعا الىنىپ, الايدا سوڭى سۇيىلىپ كەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ ىسىنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. مونوقالالاردا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن كاسىپورىندار كوبىرەك سالىنۋى ءتيىس. بۇل قالانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى فاكتور. بىردەن ءىرى كاسىپورىن ورناتۋعا كۇش سالۋدىڭ قاجەتى جوق. كىشىگىرىم وندىرىستەر, شاعىن زاۋىتتار كوبەيسە دە جامان بولماس ەدى, – دەيدى ەكونوميست.
ساراپشىنىڭ مەڭزەپ وتىرعانى ينۆەستيتسيالىق باعىتتاعى زاكىرلىك جوبالار. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىنداعى دەرەككە سۇيەنسەك, مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا 2013-2019 جىلدار ارالىعىندا 48 زاكىرلىك جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. بىراق ونىڭ ءبارى تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق.
EMCG كونسۋلتانتى, ەكونوميست اقمارال قاماليەۆانىڭ حابارلاۋىنشا, 2017 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 36 زاكىرلىك جوبانىڭ 24-ءى 50 پايىزدىق قۋاتپەن عانا جۇمىس ىستەگەن. قارجىنىڭ ازدىعىنان 12 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ توقتاتىلعان.
– مونوقالالارداعى زاكىرلى جوبالاردىڭ تىزىمىنە كوبىنە بۇرىننان بار جوبالار كىرىپ جاتادى. دەنى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءوندىرىستى ودان ءارى كەڭەيتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى نەگىزگى كريتەري ەتىپ الادى. بىراق بۇل مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جاتپايدى. ماسەلەن, جەزقازعاندىقتار 2012 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, بازار مەن «قازاقمىس» كومپانياسىنان باسقا جەردە جۇمىس ورنى بولماعانىن, وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعاننان كەيىنگى جاعداي دا سول كۇيى وزگەرمەگەنىن ايتىپ ءجۇر, – دەيدى اقمارال قاماليەۆا.
شىنىندا دا, وسى كۇنگە دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان زاكىرلىك جوبالاردىڭ بارلىعى دەرلىك يننوۆاتسيالىق سيپاتتان ادا ءارى مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ۇزاقمەرزىمدى الەۋەتكە ارنالماعان. دەمەك ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن باسقا جولداردى دا قاراستىرعان دۇرىس.
– مەنىڭشە, مونوقالالاردى ولارمەن ىرگەلەس جاتقان اۋىلداردان جەكە ءبولىپ الىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. بارلىعى كەشەندى تۇردە قامتىلىپ قاراستىرىلۋى كەرەك. مىسالى, مونوقالالاردىڭ بىرىنەن ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت اشىلسىن. ال وعان قاجەتتى شيكىزات الگى شاھاردىڭ ىرگەسىندە جاتقان اۋىلداردان جينالۋى كەرەك. نەمەسە اۋىلداردا كوكونىس وندىرىلسە, قالادا وڭدەلۋى ءتيىس. سوندا اۋىل مەن قالا اراسىنداعى ءۇزىلىپ قالعان ءجىپ قايتا جالعانادى. مونوقالا دا, اۋىل دا قاتار داميدى. بيزنەس سالاسى ءبىراز شارۋانى رەتتەپ بەرەدى دەپ ويلايمىن. بىزدە ۇلكەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستەردىڭ ارقايسىسى ءوز قازانىندا عانا قايناپ جاتىر. ارالارىندا بايلانىس جوق. وسىنى رەتتەۋ كەرەك. سوندا ءىرى بيزنەس ورتا بيزنەسكە, ورتا بيزنەس ءىرى بيزنەسكە قىزمەت كورسەتەتىن بولدى. اۋىل مەن قالانى دا وسىلاي جالعاستىرامىز, – دەيدى بەيسەنبەك زيابەكوۆ.
ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كەزىندە ايەلدەر مەن تاجىريبەسى تولىسپاعان قىز-جىگىتتەر نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مونوقالالاردى دامىتۋ بارىسىندا نازار اۋدارار دۇنيەنىڭ ءبىرى وسى.
– كوپ جاعدايدا جۇمىس ورىندارى ەرازاماتتاردىڭ ىڭعايىنا قاراي قۇرىلادى. الايدا جۇمىسقا قابىلەتتى ايەلدەر مەن تاجىريبە جيناپ ۇلگەرمەگەن جاستار دا قامتىلۋى كەرەك. ءبىز وسى دۇنيەنى ەسكەرە بەرمەيمىز. قوعامدىق مەنشىك دەگەن ۇعىم بار. بۇل – بارلىق ادامدى ورتاق ىسكە ۇيىستىرۋ. ورتاق ىسكە جاس تا, جاسامىس تا, ايەل دە, ەر دە قاتار اتسالىسۋى كەرەك, – دەيدى ول.
ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – مونوقالالاردىڭ دامۋىنا قاتىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ نەگىزگى ينديكاتورى. بىراق ازىرشە بۇل ۇدەرىس باياۋ جۇرۋدە. ۇكىمەتتىڭ ءىرى وندىرىستەن بولەك, اگروونەركاسىپ, كاسىپكەرلىك, جەڭىل ونەركاسىپ سەكىلدى سالالارعا دەن قويىپ جاتقانى دا سوندىقتان. بالكىم, مونوقالالارداعى تۋريستىك الەۋەتتىڭ دە تامىرىن باسىپ كورگەن ءجون شىعار.
