اياۋلى اقىن, كورنەكتى جازۋشىمىز ءارى دارىندى اۋدارماشى قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ ەسىمى حالقىمىزعا اسا ارداقتى. «سىرداريا» اتتى تۇڭعىش ولەڭى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە جاريالانعاننان باستاپ, ادەبيەتىمىزگە بىرقاتار قوماقتى شىعارمالار قوستى. «كەلەس قىزى», «ماقتاشى قىز» اتتى دۇنيەلەرىندە ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەرلىككە پارا-پار ىستەرىن كوركەم سوزبەن ادىپتەدى. «قاجىمۇقان» پوۆەسىندە قازاقتاعى كۇش اتاسىنىڭ ەڭسەگەي تۇلعاسىن سومداپ, حالىق جادىنا ماڭگىلىككە ءسىڭىردى. شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجانى – «مىڭ ءبىر ءتۇندى» مولدىرەتە اۋدارىپ, حالقىنىڭ جۇرەگىن مۇلدە جاۋلاپ الدى. اعانىڭ وزگە دە تۋىندىلارىن وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلەدى.
اياۋلى اقىن, كورنەكتى جازۋشىمىز ءارى دارىندى اۋدارماشى قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ ەسىمى حالقىمىزعا اسا ارداقتى. «سىرداريا» اتتى تۇڭعىش ولەڭى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە جاريالانعاننان باستاپ, ادەبيەتىمىزگە بىرقاتار قوماقتى شىعارمالار قوستى. «كەلەس قىزى», «ماقتاشى قىز» اتتى دۇنيەلەرىندە ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەرلىككە پارا-پار ىستەرىن كوركەم سوزبەن ادىپتەدى. «قاجىمۇقان» پوۆەسىندە قازاقتاعى كۇش اتاسىنىڭ ەڭسەگەي تۇلعاسىن سومداپ, حالىق جادىنا ماڭگىلىككە ءسىڭىردى. شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجانى – «مىڭ ءبىر ءتۇندى» مولدىرەتە اۋدارىپ, حالقىنىڭ جۇرەگىن مۇلدە جاۋلاپ الدى. اعانىڭ وزگە دە تۋىندىلارىن وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلەدى.
قالماقان سوعىس جىلدارىندا ءتورتىنشى ۋكراينا مايدانىندا شىعىپ تۇرعان قازاق گازەتتەرىندە جۇمىس ىستەدى. سوعىستان كەيىن جازۋشىلار وداعىندا, ءتۇرلى باسپا ورىندارىندا, تۋعان جەرىندەگى مادەنيەت وشاقتارىندا قىزمەت ەتىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەر شارىنىڭ ءبىراز جەرىن شارلاسا دا, ارباكەشتەن تۇعىرلى تۇلعاعا اينالعان اعامىزعا تۋعان جەرىنىڭ توپىراعى بۇيىردى.
...سوعىس اياقتالدى. ماسكەۋدەن شىققان پويىز جۇيتكىپ كەلەدى. قىزىل ۆاگوندا سوعىستان قايتقان جاۋىنگەرلەر. ولاردىڭ اراسىندا ءۇش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بار. جاۋىنگەرلەر وسى ۇشەۋىن قاۋمالاپ, ءتۇرلى اڭگىمەگە تارتادى. ورتادا اقىن ءارى جازۋشى قالماقان. ول كونە اڭگىمەلەردى كوسىلدىرىپ, ەجەلگى قيسسا-داستانداردى جاتقا سوعىپ كەلەدى. جاۋىنگەرلەر ەمىرەنىپ, كوزدى جۇمىپ تىنا قالعان. اڭگىمەنى بۇدابايدان باستاپ, اقىن نارتايدىڭ جىرلارىن توپەلەتەدى. ءبىر اۋىق «مىڭ ءبىر ءتۇن» اڭگىمەسىن باستاعاندا قارۋلاستارى تاعى دا ەنتەلەي ءتۇستى. اراسىندا ج.ماحامبەتوۆ, ن.ءىلياسوۆ, ج.نۇرسەيىتوۆتىڭ قارۋلى قولدارىنا تۇسكەن نەمىستەردىڭ حال-كۇيىن قىزىقتى ەتىپ بايانداعاندا كۇلكىگە كومىلمەگەن ەشكىم قالمادى.
جاپپاسباي اعانىڭ اۋىلداسى «ەلدە تۇز جوق» دەپ حات جازعان ەكەن. باتىر اعا جەرلەسىنىڭ تىلەگىن قۇپ الىپ, سوعىستان ءبىر قاپ تۇز اكەلە جاتقانىن ايتتى. وت پەن وقتان ازەر امان شىققان جاۋىنگەرلەر: «بۇل قالاي؟» دەپ جامىراستى.
– جاكە ءبىر قاپ تۇزىڭىز نە؟ – دەيدى سولداتتار تاعى قاۋمالاي ءتۇسىپ.
– وي, اۋىلىم قىزىلتۋدا تۇز جوق كورىنەدى. بارعان بويدا بارىنە ۇلەستىرىپ بەرمەيمىن بە؟ استىڭ ءدامىن تۇز كىرگىزەدى دەگەن.
– ءتۇۋ, اۋىلدا تۇز بار. ءسىزدى قۇرداستارىڭىز انشەيىن اۋرەگە سالعان عوي.
– شىنىمەن سولاي ما, – دەيدى اڭعال باتىر.
وسى تۇستا بىرەۋ, اعا لەيتەنانت قالماقان بەرليننەن بەرى ءبىر قاپ كىتاپتى نىعىزداپ بۋىپ اكەلە جاتقانىن ايتىپ قالدى. جاۋىنگەرلەر: «بۇل قالاي؟» دەپ تاعى جامىراستى.
– بۇل قازىنا. ءبىر قاپ تولى التىن عوي. اۋىلعا بارعان سوڭ ءبارىن قازاقشاعا اۋدارتىپ الىپ, ەلىمدى بۇكىل باتىس پەن شىعىستىڭ كلاسسيكاسىمەن سۋسىنداتام, – دەپ اينالاسىنا مەيىرلەنە قارادى.
ەلگە ورالعان جاۋىنگەرلەر ارال تۇسىنا كەلگەندە قۋانىشتارىندا شەك بولمادى. تولقىن اتقان تەڭىزگە قاراپ, بوتالاعان كوزدەرىن ۇزاق سۋاردى. ودان قىزىلورداعا كەلگەنشە ءان-جىردى قالىقتاتتى. سوعىستان ورالعان وسىناۋ اعالاردىڭ بىرازىمەن كەيىن بەيبىت كۇندەرى تۇز-دامدەس بولدىق. جاپپاسباي شاحتەر, ناعي مەن جاقىپبەك كولحوز, كەڭشار توراعالارى بولدى. اقىن قالماقان جازۋشىلىعىن قايتا جالعادى.
سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىن كەزىم. مۇندا د.ىسمايىلوۆ دەگەن كىسى جاۋاپتى حاتشى ەدى. ءتورت بەتتىك گازەتتى ش.بەكتاسوۆ, ج.شاۋكەباەۆ تورتەۋمىز تولتىرامىز. ءبىر كۇنى ورتامىزعا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ قالماقان اعا كەلدى. الماتىدان جالعىز ورالدى. ايەلى مەن بالا-شاعاسى سىر وڭىرىنە كەلمەيتىن سىڭاي تانىتسا كەرەك.
– بۇل كىم؟ – دەيمىز دۇيسەنبىگە.
– بۇل اقىن, جازۋشى قالماقان. شيەلىنىڭ تۋماسى. مىنا «باقتىاتا» جەرىندەگى ون التىنشى اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن, – دەيدى ول. سوعىس الدىندا تالاي ولەڭ-جىرلارىن جاتتاپ وسكەنبىز. الماتىنىڭ دىمقىل اۋاسى جاقپاي, بۇدان بىلاي سىردىڭ قۇرعاق اۋاسىندا جۇرۋگە دارىگەرلەر كەڭەس بەرسە كەرەك.
سونىمەن, قالماقان اعامەن اۋداندىق گازەتتەگى قىزمەت جولىمىز باستالدى. تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندەگى جەكە ۇيدە جالعىز تۇراتىن. گازەتتىڭ پارتيا, كومسومول, سوۆەت تۇرمىسى دەگەن بولىمدەرى بار. ءنومىر سايىن سولار جونىندە ماتەريال دايىنداۋ كەرەك. ەڭبەك ادامدارى, شوپاندار, ەگىن وراعى, مال قىستاتۋ تۋرالى وچەرك, سۋرەتتەمە, رەپورتاج تاعى بار. قالماقان اعا وسى قاراپايىم دۇنيەلەردى جازۋعا قاتتى قينالاتىن. قالامى جۇرمەيدى. ءبىز بولساق تاڭىرقاي قارايمىز. ۇلكەن جازۋشىنىڭ كىشكەنتاي دۇنيەنى وڭگەرە الماي تۇرعانىنا سەنگىمىز كەلمەيدى. سودان نە كەرەك, بولماعان سوڭ قالماقان اعا ماقالالارىن بارىمىزگە ءبولىپ بەرەتىن بولدى. ارتىنان بەرەكەلى داستارقانىمەن سىيلايدى. ءسويتىپ, جازۋشى اعامىزدى گازەتتىڭ كۇيبىڭ تىرلىگىنەن ازات ەتتىك.
ءبىر كۇنى «مىڭ ءبىر ءتۇندى» اۋدارعانى ءۇشىن الماتىدان ون مىڭ سومداي اقشا كەلىپتى. اعامىز ونى تۇگەلدەي ءوز وتباسىنا ءبولىپ بەردى. سويتسەك, ءبىزدى دە ۇمىتپاعان ەكەن. ءوزى ايتپاقشى «ۇرى قالتاسىنا» مىڭ تەڭگە سالىپ, الىپ قالىپتى.
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە اۋدان اكىمى ي. ءابدىكارىموۆ قالماقان اعانى شاقىرىپ الىپ, ەلگە ورالعانىمەن قۇتتىقتاپتى. ءسويتىپ, سۋ جاڭا اۆتوكلۋب العىزىپ, قارعالى بويىنداعى مالشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن «قىزىل وتاۋعا» مەڭگەرۋشى ەتىپ قويىپتى. كىشى گازەتتىڭ قىزمەتىنەن ىعىرى شىعىپ جۇرگەن ۇلكەن جازۋشىعا بۇل قىزمەت قول بولدى. جازۋشى بارعان بويدا «قىزىل وتاۋ» جۇمىسىن جانداندىردى. قارعالىدا مەكتەپ-ينتەرنات سالدىردى. جارتى اۋىل ەلدى مەكەنىندە دە مەكتەپتى ىسكە قوستىردى. بۇعان دەيىن الماتى وبلىسىنداعى ءبىر اۋىلعا راديو تورابىن تاراتقىزىپ, كىتاپحانا قورىن تولىقتىرىپ بەرگەن ەكەن. بۇگىندە سول قارعالى اۋىلى كوركەيىپ, گۇلدەنگەن. اۋدان ورتالىعىنداعى كىتاپحانا – قالماقان ابدىقادىروۆ اتىندا.
جازۋشى 1964 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە دۇنيە سالدى. زيراتى شيەلىنىڭ العاباس اۋىلىندا. شيەلىگە كىرە بەرىستەگى ۇلكەن جولدىڭ بويىندا قالامگەردىڭ ۇلكەن فورماتتى سۋرەتى تۇر. اۋدانعا كەلگەن-كەتكەننىڭ ءبارى تاعزىم جاساپ وتەدى.
اياۋلى اقىن, جازۋشى قالماقاننىڭ تۋعانىنا بيىل 110 جىل تولدى. جازۋشى «سىر ساربازدارى» اتتى «كەلەس قىزىنىڭ» ءبىر تاراۋىنىڭ تسيكلى ىسپەتتەس كىتاپ جازۋدى ويلاستىرىپ جۇرگەن. سول ارمانىنا جەتپەدى. سول دۇنيەلەردى جيناپ, قۇراستىراتىن ازامات بولسا عوي, شىركىن!
ءالى ەسىمدە. ءبىر كۇنى گازەتكە كەلىپ ۇزاق اڭگىمە شەرتتى. قىزىقتى ەستەلىكتەر ايتتى. ول كۇننەن بەرى دە ەلۋ جىل ۋاقىت ءوتىپتى. اسكەردە پۋلەمەتشى بولعانىن, كوزدەگەنى قالت كەتپەيتىن مەرگەن بولعانىن ەسكە الدى. «بالا كەزىم جالشىلىقتا ءوتتى. بايدىڭ قويىن باقتىم. ەڭبەكاقىما ارىق توقتى الاتىن ەدىم. سودان ولەڭ-جىرعا اۋەستىگىمدى بايقاعان «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى بەيىمبەت مايلين مەنى قىزمەتكە الدى. قىزمەت بولعاندا دا, ۇلكەن گازەتكە ارباكەش ەتتى. ءسويتىپ, 22 جاسىمدا «قالماقان ارباكەش» اتاندىم. ولەڭ-جىردى بۇرقىراتىپ جازدىم. كوزىمدى اشقان, مەنى حالىققا تانىتقان – «ەڭبەكشى قازاق».اپتا سايىن گازەتتى ارباعا تيەپ الىپ, ءار اۋىلعا «ەڭبەكشى قازاقتى» الىپ قال» دەپ اندەتىپ باراتىنمىن. قالا ماڭىنداعى وتىز بولىس اۋىلدىڭ ءار ءۇيى ءوز ۇيىمدەي بولدى. سونىمەن, استانا قىزىلوردادان الماتىعا كوشكەنگە دەيىن ۇلكەن گازەتتىڭ ارباكەشى قىزمەتىن اتقاردىم. «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» تۇڭعىش تاراتۋشىلارىنىڭ ءبىرى ءارى ناسيحاتتاۋشىسى بولعانىما ريزامىن. بەيىمبەت ءمايليننىڭ تاربيەسىن كوردىم, قالامىم ۇشتالدى. بەيىمبەت ناعىز ءسوز شەبەرى ەدى عوي», – دەپ ءسوزىن اياقتاعان ەدى جازۋشى اعا.
سان الۋان پىكىر ويعا ورالادى. اياۋلى اقىن, كورنەكتى جازۋشى, دارىندى اۋدارماشى قالماقان ابدىقادىروۆتىڭ ەسىمى قىزىلوردا قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە بەرىلسە دەگەن ارمان-وي دا كەۋدەدە بار. جاسى 110 تولعان كەزىندە ەسىمى وسىلاي جاڭعىرسا عوي!
قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى.
قىزىلوردا.
