الماعايىپ كەزدەردەن اداقتاپ ءجۇرىپ تابا الماس سول كيە, سول كۇي كەشەگى وتكەن جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ جىرىندا تۇر. قاي كەزەڭدە قازاقتىڭ قانداي كۇي كەشىرگەنىن, قانداي حالدە بولعانىن, ونىڭ جانىنىڭ كۇيى قالاي بولعانىن جارىقتىق زامانداردىڭ جىلناماسىنداي جىرلاردان كورگەندە, ولەڭدەردەن تاپقاندا تۇتاس داۋىرلەر كوز الدىڭدا جايىلىپ سالا بەرەدى, بۇرىنداپ سويلەپ قويا بەرەدى.
سۇلتان يەم, سوم جۇرەگىم ايامان,
ساعان دۇسپان – ماعان جاۋ,
كەرەكتى كۇنى الدىڭدا,
عازيزلەگەن سۇلتان جانىم ايامان!
كەرەي مەن جانىبەك كوش باسىن قوزىباسىعا بۇرىپ, قازاق ورداسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلىپ, كەيىنگى كۇرەسكە تولى زامانىن قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا قۇربان قىلعان شالكيىز جىراۋدىڭ تەمىر بيگە ايتقان وسى جىرىندا «عازيزلەنگەن سۇلتان جاندى» كورەسىز. الىپ قاعاناتتاردىڭ انىق مۇراگەرى, كوشپەلى وركەنيەتتىڭ كوزوتاعاداي قاسيەتىنىڭ ميراسقورى بولىپ, ەشكىمنىڭ دارگەيىنە باس ۇرماعان ازات تا اسقاق ەلدىڭ جانى دا وسى ەدى. عازيزلەنگەن سۇلتان جان ەدى.
سودان ءۇش عاسىر وتكەندە «اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان» ماحامبەت ومىرگە كەلەدى. قازاقتىڭ كەشەگى سۇلتان جانى سۇرقاي زاماننىڭ سوققىسىنا ۇشىراپ, زار كەشسە دە سەرتى ولمەگەن كەز ەكەن. باياعى باراقاتتى كۇندەردىڭ باسىن بۇلت شالسا دا, باسىن يمەگەن تۇس ەكەن. وتارشىلدىققا قارسى كوتەرىلىستىڭ شيرىققان, حالىقتىڭ رۋحى شيىرشىق اتقان زامان ەكەن. سوندا ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ بايماعامبەت سۇلتانعا ايتقانى:
اتا ۇلىنىڭ بالاسى
اسىل ەرگە مالىڭ بەر,
مالىڭ بەر دە باسىڭ قوس,
باسىڭا تارلىق تۇسكەندە,
ارداقتاعان ءادىل جانىن ايار ما؟..
ەندى قاراڭىز, كەشەگى «عازيزلەنگەن سۇلتان جان» «ارداقتاعان ءادىل جانعا» اينالدى. سۇلتاندىق كەتتى, بوستاندىق پەن ادىلدىك ىزدەگەن جان عانا قالدى.
ماحامبەت ولگەن جىل جەر بەتىنەن اۋعان تۇستا, شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىندا اباي دۇنيە ەسىگىن اشتى. اباي زامانى – زارلى زامان. اباي جانى – زارىقتى جان. «ەكى كۇيمەك ءبىر جانعا ادىلەت پە؟ قانى قارا ءبىر جانمىن, جانى جارا» دەگەن حاكىم ء«وزى ەرمەي, ەرىك بەرمەي قور قىلعان» كەزەڭگە كۇيۋمەن كۇڭىرەنىپ, كۇن كەشكەنىن كورەمىز:
جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا,
مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا.
سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم,
مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما!
عازيزلەنگەن, ارداقتاعان جان قايدا ەندى؟ سۇلتان بولعان, ادىلدىك سۇراعان جان قايدا ەندى؟ ءوز ىشىنە ءوزى بۇيىققان, دۇنيەنى تارك ەتەردەي دانىشپان ويلارىمەن جالعىز قالعان «جۇمباق جان» الدىڭىزدان شىعادى. حالىقتىڭ وزىمەن-ءوزى جابىلىپ, وزىنە-ءوزى تىعىلىپ قالعانىن بايقايمىز.
ودان بەرگى تاريح بەلەستەن اسا قويعان جوق. ابايدان كەيىنگى ارداقتى ۇرپاق كەلدى. اعارتۋشىلار كەزەك سۇرادى. الاشتىقتار تاريح ساحناسىنا شىقتى. ولاردىڭ جانى قانداي ەدى؟ ماعجان جۇماباەۆتىڭ «جارالى جان» دەگەن جىرى – سول تۇستا ازاپ كەشكەن جۇرت جانىنىڭ اينا-قاتەسىز بەينەسى, كەيپى. ء«تاڭىرى, وزىڭە جىلايىن, حال جوق, قالاي تۇرايىن؟! جۇرەكتى جارا جەپ باراد, جاساعان-اۋ, قالاي شىدايىن؟!» دەپ سار دالادا زار كەشىرگەن كىم؟
جارالى قۇبا جوندا كىم زارلاعان,
قاڭسىراپ, قانىن جۇتىپ كىم سارناعان؟
قايعىلى cap دالانى كۇڭىرەنتكەن,
زارىنا ادام شىداپ تۇرا الماعان؟
بۇل – قازاق, تاڭىرىگە زار ەتكەن قازاق!
اشتىق پەن جۇت جايلاعان ازاپتى جىلداردىڭ اقىرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇلاستى. ازاماتتار اقىسىز كەلدى, قۇنسىز كەتتى, سۇراۋسىز سار دالادا قالدى. «جۇمباق جان» «جارالى جانعا» اينالدى.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كوشى دە ۇزاپ بارادى. ءبىر قاراعاندا, باقىتتى عۇمىر كەشكەندەي كورىنەر ادەبيەتتەگى بۋىندار دا الماسىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «ماڭگىلىككە وزىممەن الا كەتكەن, مەنىڭ نازىك جانىمدى كىم تۇسىنەر!؟» دەگەن ەكى جولى ەستى ادامدى ەرىكسىز ويلاندىرادى. ول اقىننىڭ ەمەس, حالىقتىڭ جانى ەكەن. نازىك جان. سۇلتان, ءادىل, جۇمباق, جارالى ەمەس, بارىنان ايىرىلعان نازىك جان. باسىندا ءتاجى, استىندا تاقىتى جوق حالىقتىڭ قورعانسىز نازىك جانى.
ۋاقىت ءوتتى. تاۋەلسىزدىك الدىق. ءتاڭىر جارىلقادى. وتىز جىل بولدى. ادەبيەت وزگەردى, جاڭاردى. حالىقتىڭ جانى قانداي كۇيدە ەكەن؟ جاس ءومىر, سەنىڭ جانىڭ قانداي؟ جاڭا ادەبيەت, نە جازىپ جاتىرسىڭ؟
