كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
ارنامىزدى سوعان قاراي بۇرماس بۇرىن, ماقالامىزعا تۇزدىق بولارلىق ءبىر اڭگىمەنى ەسكە تۇسىرسەك. ويدى قىسقا بەرۋدىڭ حاس شەبەرى بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارماشىلىعىنا قارماق سالساڭىز, كۇرشەگىڭىز بىردەن قازاقتىڭ استامشىلىعىنا ىلىنەدى. ول ءسوتسياليزمدى جىرعا قوسا وتىرىپ, سونىڭ ىزىمەن سول كەزدەگى حالىقتىڭ وي-ءورىسىن شەبەرلىكپەن سۋرەتتەدى. قازاقتىڭ قاراڭعىلىعى شىمبايىنا باتسا كەرەك. ءار اڭگىمەسىن ادىپتەپ, اششى مىسقىلمەن جازدى. ىشكى كۇيىنىشىن قالام ارقىلى جەتكىزە ءبىلدى. ءبىر عانا «سارى الا تون» اڭگىمەسىن الىپ قاراڭىز. «...تۇتقىش ورنىنان تۇرىپ بارىپ, نەسىبەلىنىڭ قولىنان سارى الا توندى الدى. ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر اۋدارىستىرىپ قارادى. جاعاسىن ۇستاپ تۇرىپ ك ۇلىمسىرەپ وكىلگە بۇرىلدى.
– بىردەمە ايتايىن دەدىڭ بە؟
– وسى توندى كيىپ اۋىلدى ءبىر قىدىرىپ كەلسەم دەيمىن.
– ءايدا, كي, تۇتقىش!
– كي, بايدىڭ ءىشى ءبىر كۇيسىن, – دەپ ءۇيدىڭ ىشىندەگىلەر دۋ ك ۇلىپ, كوتەرمەلەپ كەتتى. تۇتقىش سارى الا توندى كيىپ, التىن مەدالدى توسىنە قادادى. اياعىندا جىرتىق ەتىك, باسىندا جالبالانعان قۇلاقشىن. ءوزى جايناڭداپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتەدى. اياعىن كەرىلە باسىپ, قاراشا ءۇيدىڭ جانىندا وتىرعان باي مەن بايبىشەنىڭ الدىنان كەسە-كولدەنەڭ تۇرا قالدى. باي ءبىر رەت قارادى دا, باسىن تومەن سالدى. كۇيىنىپ كەتتى...» وسى ۇزىندىدە قازاقتىڭ جابايى داراقىلىعىن تىستەنە وتىرىپ جازادى. جىرتىق ەتىگى مەن توزىعى جەتكەن قۇلاقشىنىنا سول سارى الا تون جاراساتىنداي اسپەنسۋى, داڭعويلىعىنا ريزا بولۋى بارلىعىمىزدىڭ كۇلكىمىزدى كەلتىرەدى. ارينە, ول ۋاقىتتا تەڭدىك كەلىپ ءبىراز كەدەي بالاسىنىڭ قولى ۇزارعانى راس. بىراق قۇلدىق سانادان شىقپاعان شارۋالار سول جىرتىق ەتىگىن حان ماسىسىمەن قاتار كيىپ, كەردەڭدەگەنى كوزگە قوراش كورىنەدى. بۇل «سەمىزدىكتى قوي عانا كوتەرەدىنىڭ» كەبى. نەمەسە قولىڭا قىمبات بۇيىم تۇسە سالىسىمەن سونىڭ بۋىنا سەمىرىپ, كيىزكوكىرەككە سالىناتىن قوعامنىڭ كەسكىنى. ءجا, بۇل باياعىدا بولعان, بوياۋى كەتكەن وقيعا. ەندى كەمەنىڭ باسىن جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا بۇرساق.
جوعارىدا ايتىلعان كورىنىستىڭ بالاماسى بۇگىنگى قوعامنىڭ ساناسىنان ساڭلاۋ تاپقان. سارى الا توننىڭ بۋىنا سەمىرگەن تۇتقىشتار تولىپ جاتىر. ءبارى سودان شىعادى-اۋ. ايتسە دە ءبىر قۋانتاتىنى قازاقتان كەدەي شارۋا تاپپايسىڭ. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى ءبارىنىڭ جاعدايى وڭالعان. شاپانى ءبۇتىن, ءتۇتىنى ءتۇزۋ. بالكىم وسىدان دا بولار ماڭايىنا تاكاپپارلىقپەن كوز تاستايتىندار كوبەيدى. ءبىرىنىڭ اياعىن ءبىرى شالىپ, اتى وزسا ايىپ تاعىپ, كۇنشىلدىك كۇيىگى كەۋدەسىندە مازدايتىن بولدى. اتاعىن شىعارۋ ماقساتىندا ۇيمەلى-تۇيمەلى داستارقان جايىپ, ىسىراپشىلدىققا بەرىلەدى. ءبىر كۇندىك دۇرمەك ءۇشىن بايلىعىن شاشىپ-توگەتىندەر دە كوبەيدى. داراقىلىقتىڭ شىڭىنا شىعىپ العان قازاق تويىنان قاسيەت كەتىپ بارا جاتقانداي. «ىسىpاپشىل قاتىنعا پاتشا داۋلەتi دە بۇيىم ەمەس», – دەگەن ءتامسىل بار. بۇدان اڭعاراتىنىمىز ورىنسىز توگىپ-شاشىپ ءراسۋالاۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. قاشاندا قازاقتىڭ توي دەسە ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇرادى. بارىمىزگە بەلگىلى كوكەيدەگى تىلەكتىڭ ورىندالۋى تويدىڭ كوركى. ءار ادامنىڭ ءارتۇرلى پيعىلى بار, بىرەۋى قۋانىپ كەلسە, بىرەۋى سىناپ كەلىپ جاتادى. دۇرىلدەتىپ جاساۋ ءۇشىن البەتتە, ەڭ ءبىرىنشى قالتانىڭ قالىڭدىعى, ەكىنشى كوڭىلدىڭ توقتىعى كەرەك. كەيبىرىنىڭ تويعا دەيىن شاشىلىپ, تويدان كەيىن اشىعىپ جاتاتىندارى دا سوندىقتان. قازاق ايتقىش-اق تاعى ءبىر تاماشا ماقالدى مىسالعا الساق. «كورپەڭە قاراي كوسىل». كوبى بالاسىنىڭ نەمەسە قىزىنىڭ قىزىعى, تويى ءۇشىن ەمەس, باسەكەلەستىك, باقاستىقپەن ىستەيدى دە, ەرتەسىنە سول شاشىلعان اقشانىڭ ورنىن تولتىرا الماي شىرعالاڭعا تۇسەدى. بۇل اتىمتاي جومارتتىق ەمەس, كەرىسىنشە داراقىلىقتىڭ دۇرمەگى. ءدال وسى تويدىڭ ارتى كەيدە جاستاردىڭ ۇرىسىنا دا ۇلاساتىنى بار. قىمتاپ قايتەمىز, توي دەسە قۋ باسى دومالايتىن, بارىن تويعا شاشۋدان تايىنبايتىن قازاق داڭقىن اسىرۋعا تىرىسىپ, ىسىراپشىلدىققا ءجيى جول بەرەدى. بىراق بۇعان تىيىم سالىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءتىپتى, بولماي جاتسا نەسيە الىپ, توي جاسايتىن حالقىمىز ازىرگە تارتىناتىن ءتۇرى بايقالمايدى. جاسىراتىنى جوق, توي جاساۋ ات جارىس ىسپەتتەس, كىم وزادى مەن قالادىعا اينالعانداي. استا-توك تاماق, گاۋھارتاسپەن كومكەرىلگەن توي كويلەگى, جىلتىراعان مەيرامحانالار, ءتىپتى مەيرامحاناعا دەيىن كىرگىزگەن ليمۋزيندەر – بارلىعى تويىڭىزدىڭ وزگەشە وتۋىنە قىزمەت ەتىپ تۇرعانداي.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, بىرنەشە جىل بۇرىن تاجىكتەر, ارتىنشا كورشىمىز قىرعىزدار, ىلە-شالا وزبەك اعايىندار استا-توك داستارقان جاساپ, توي جاساۋعا تىيىم سالدى. قىرعىزدار جىلىنا ميللياردتاعان سوم قاراجاتتى تويعا جۇمسايتىندارىن بىلە سالا, توي شىعىندارىن قىسقارتۋ, توي ۋاقىتىنا ليميت قويۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى قاتار كوتەردى. ءتىپتى, ۇكىمەتكە تۇرعىنداردىڭ اقشاسىن جەلگە ۇشىرماۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. اڭداپ قاراساڭىز ويعا سۇيەك بولارلىقتاي زاڭناما. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە.
ەكىنشى جاعىنان سالتىمىزدىڭ ساعى سىنىپ, قۇندىلىقتارىمىز قۇلدىراپ بارادى. كەيدە قوعام قارادۇرسىن سوقپاققا ءتۇسىپ, جۇرىسىنەن جاڭىلىپ قالىپ جاتادى. بۇگىندە ۇزاتۋ تويىندا قىزى اكەسىمەن ۆالس بيلەۋى داستۇرگە اينالدى. ەجەلدەن قىزدى شىعارىپ سالۋ تويىنا اكەسى قاتىسپاعان. بۇل دەگەنىڭىز باتىستان كەلگەن ءۇردىستى ەلەستەتەدى. قازىرگى تويدىڭ باسىم بولىگى باتىستىق باعىتتىڭ جاداعاي كوشىرمەسىندەي. قالىڭدىقتىڭ توي الدىندا كەش وتكىزۋى, گۇل لاقتىرۋى, ءتىپتى قوناقتاردىڭ بىردەي ءتۇستى كيىم كيۋى دە ەلىكتەۋشىلىك ەكەنى بەلگىلى. كەيدە ويلايسىڭ, توي ۇستىندە «كەلىن شاي» ءراسىمىن جاساسا تويعا كەلگەن قوناقتار جاس كەلىننىڭ ءۇي شارۋاسىنا يكەمىن, ىسكە ەبىن بايقار ەدى. سوسىن باعاسىن بەرىپ, اق جول تىلەيتىن. تاريحي شىعارمالاردى وقىساڭىز, «قىزدارعا ۇكىسىن تاراتىپتى» دەگەن سالت بار. وسىلاردى نەگە جاڭعىرتپاسقا؟! ءيا, ۇلتتىڭ پەرزەنتى بولعان سوڭ كەز كەلگەن مەرەكەلىك كەشتەردە كەزدەسەتىن سالت-داستۇرلەردەن قازاقتىڭ بولمىسى كوزگە كورىنىپ تۇرسا دەپ ارماندايسىڭ.
ۇشىنشىدەن, تويداعى تارالعىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن ىندەتىپ زەردەلەسەك. تورقالى توي دەپ جاتامىز. تورقانىڭ نەگىزى ماتا بولسا, سول تورقا بۇگىندە ءبىزدىڭ ەمەس, وزگەنىڭ ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتۋدە. سونداي-اق تويباستارعا سالىناتىن ويىنشىق بۇيىمداردىڭ دا وتانى باسقا. قىتايدان ءبىزدىڭ نارىققا وتكەن كوزبوياۋشى دۇنيەلەرى قازاقتى تورعا تۇسىرگەندەي. ارزان ءارى ادەمى. تويدا ۇلەستىرەتىن ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن ماتالاردان كيىم تىگە المايسىڭ, نە ءبىر پالەندەي پايداعا دا اسپايدى. كەلەسى ءبىر تومالاققا ازىرلەنىپ ساندىقتا جاتادى. ياعني, ماتالاردىڭ بىتىرەرى – اينالىمدا ءجۇرۋ. ءتۇيىپ ايتساق. كەيدە قوناعى ۇزىلمەيتىن ءۇيدىڭ قازانىنداي كۇيىپ كەتەتىن ساتتەر بولادى. قاراشاعا قالاي بولعاندا دا ماتتاقامداپ جەتكىزۋ ءبىزدىڭ جۋرناليستىك مىندەتىمىز. ول راس, اربىردەن سوڭ بۇگىندە بۇقارا سۇلۋلىق پەن كەسپىرسىزدىكتىڭ اراجىگىن ايىرۋدان قالدى. الەمدە قازاقتاي قوناقجاي ەل كەم دە كەم. وعان باۋىرماشىلدىعىن قوسىپ بەزبەندەپ كورىڭىز. ۇلتتىق تاربيە بەسىگى تويدان باستاۋ العان حالىقپىز. داستۇردەن جۇرداي, قانى دا جانى دا, قازاققا ءتان ەمەس توي كىمگە ءدارى, كىمگە شىكىرا. وسىنى ويلاعانىمىز ابزال. ادەت-عۇرىپتىڭ, سالت-سانانىڭ, ونەردىڭ باعىن اشاتىن ساتتەردىڭ دەنى توي ۇستىندە ومىرگە كەلەدى. سوندىقتان دا ونىڭ قادىرىن قاشىرماعانىمىز ءجون.
