پرەزيدەنت • 01 قىركۇيەك، 2020

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ تولىق ءماتىنى

7381 رەت كورسەتىلدى

اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ تولىق ءماتىنىن جاريالادى.

قۇرمەتتى وتانداستار!

قۇرمەتتى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى، دەپۋتاتتار،

ۇكىمەت مۇشەلەرى!

پارلامەنتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىنىڭ جۇمىسى كۇردەلى كەزەڭدە باستالىپ وتىر.

ەلىمىزدە جەر-جاھانعا زور قاۋىپ تون­دىرگەن پاندەمياعا قارسى كۇرەس ءالى دە جالعاسۋدا. ءبىز ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جا­نە دەنساۋلىعىن قورعاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگە­رىمىزدى بىرىكتىردىك. وسىنداي سىن ساعات­تا ىنتىماعى جاراسقان حالقىمىز جۇ­دىرىقتاي جۇمىلدى.  

ىندەتپەن كۇرەس دانا حالقىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اس­تى. وزگەگە قولۇشىن سوزىپ، تىلەۋلەس بو­لۋ، توسىننان كەلگەن كەسەلگە قارسى تۇرۋ ما­ڭىزدى ەكەنى انىق بايقالدى.  

دارىگەرلەرگە، قۇقىق قورعاۋ ورگان­­دا­رىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە، اسكەري قىز­­مەتشىلەرگە، ەرىكتىلەرگە، كاسىپ­كەر­­لەرگە جانە وسىنداي شاقتا بەيجاي قال­ماعان بارشا ازاماتتارعا شىن جۇرەك­تەن العىس ايتامىن. سىزدەر ايرىق­شا تابان­دىلىقتىڭ جانە زور جاۋاپ­كەر­شىلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتىڭىزدەر.

بۇل وتانعا دەگەن شىنايى سۇيىس­پەن­شىلىكتىڭ كورىنىسى دەپ سانايمىن.

قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا الدىمىزدا تۇرعان باستى مىندەت – الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق تۇراقتىلىقتى، جۇمىس ورىندارىن جانە حالىقتىڭ تابىسىن ساقتاپ قالۋ.

داعدارىسقا قارسى جەدەل شارالاردىڭ ەكى توپتاماسى قابىلداندى. ۋاقىتشا تابىسسىز قالعان 4،5 ميلليوننان استام ازاماتىمىز 42 500 تەڭگە مولشەرىندە كومەك الدى. بۇعان 450 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسالدى. وسىنداي جاردەم كورشىلەس ەلدەردە، ءتىپتى باسقا ءىرى مەملەكەتتەردە بەرىلگەن جوق.

ميلليوننان استام ادامعا ازىق-تۇ­لىك جانە تۇرمىستىق زاتتار قورجىنى بە­رىلدى. ەلباسى – Nur Otan پارتياسى توراعاسىنىڭ باستاماسىمەن 550 مىڭ­نان اسا وتباسى «بىرگەمىز!» قورىنىڭ قول­داۋى­مەن بىرجولعى قارجىلاي كومەككە يە بولدى.

پاندەميا بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن سىناق كەزەڭىنە اينالدى. ولار ىندەتپەن كۇرەس جولىندا كوپ قيىندىقتى باستان وتكەرۋدە. ءبىر جەردە احۋال تۇراقتانسا، ەكىنشىسىندە ۆيرۋستىڭ جاڭا وشاقتارى پايدا بولۋدا.

ۇكىمەت جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردەن ساباق الىپ، جۇمىستى جەدەل جولعا قويا ءبىلدى. ەڭ باستىسى – ءبىز ازاماتتاردان ەش نارسەنى جاسىرماي، ىندەتتەن قايتىس بولعاندار تۋرالى اقپاراتتىڭ بارلىعىن اشىق جاريالادىق. قانشالىقتى اششى بولسا دا، شىندىقتى ايتىپ وتىرمىز. بۇل – كەيبىر مەملەكەتتەرگە قاراعاندا قازاقستاننىڭ ۇتىمدى تۇسى.

الايدا احۋالدىڭ جاقسارۋى بوساڭ­سۋعا سەبەپ بولماۋعا ءتيىس. كۇرەس ءالى جال­­­عا­سۋدا. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­­تاۋ ۇيىمىنىڭ بولجامى بويىنشا پان­­دەميا­نى جەڭۋ ءۇشىن كەم دەگەندە
2 جىل قاجەت.

الداعى ايلاردا كۇش-جىگەرىمىزدى بارىنشا جۇمىلدىرا جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. وسىعان دايىن بولۋىمىز كە­رەك. ماسەلە تۋىنداعان كەزدە عانا شۇ­عىل قيمىلداماي، الدىن الا شارالار قا­بىلداپ، بارلىعىن جان-جاقتى ويلاس­تىرىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بار­لىق شەشىمدەر مۇقيات تەكسەرىلگەن بول­جام­دارعا نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

ۇكىمەت ناقتى شەكتەۋلەر مەن بەيىمدى كارانتين ءادىسىن ەنگىزۋدە. پاندەميامەن كۇرەس جونىندە كەشەندى باعدارلاما ازىرلەنەدى.

مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك سالا­داعى جانە ەكونوميكانى قولداۋعا باعىتتالعان بارلىق مىندەتتەمەلەر ورىن­دالاتىن بولادى. بۇل ماقساتقا ۇلت­تىق قوردان 1 تريلليون تەڭگە بولىنۋدە. الەۋ­مەت­تىك تولەمدەردى يندەكساتسيالاۋ جۇمى­سى جالعاسىن تابادى. وسى باعىتتا 2023 جىل­عا دەيىن شامامەن 1 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ءبىز قازىرگى قيىندىقتى مىندەتتى تۇردە ەڭسەرەمىز. دەگەنمەن، ەلىمىزدىڭ جاڭا گەوساياسي احۋالداعى ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

قازىر الەم سوڭعى 100 جىل ىشىندە بولماعان اسا كۇردەلى داعدارىستى باستان وتكەرۋدە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەمىندە 5 جىلعا دەيىن ۋاقىت قاجەت.

دەي تۇرعانمەن، بولاشاقتا كوش باس­تايتىن مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە ءتۇسۋ قابىلەتى ءدال وسىنداي داعدارىستار مەن ىرگەلى وزگەرىستەر كەزىندە شىڭدالادى. قازاقستان جاڭا الەمدە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋعا ءتيىس.

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇل­­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كو­رە­گەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەكونو­مي­كا­­نىڭ دامۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالاندى، الەم­­دىك ارەنادا ابىروي-بەدەلگە يە بولدىق.

سوندىقتان الەمنىڭ جاڭا بولمىس-ءبىتىمى قالىپتاسىپ جاتقان شاقتا ءبىز رەفور­­مالارعا تىڭ سەرپىن بەرۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا ۇلت جوسپارىن جانە بەس ينستي­­تۋتتىق رەفورمانى نەگىزگى باعدار ەتىپ ۇستانۋىمىز قاجەت.

ءبىز ازاماتتارىمىزدىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋعا، ولاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋعا، زاڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە، جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە مىندەتتىمىز.

ەندەشە، ءىس-قيمىل جوسپارى قانداي بولماق؟

 

I. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى

بۇل سالاداعى رەفورمالاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.

ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىك باسقارۋعا، كادر ساياساتىنا، شەشىم قابىلداۋ جۇيە­سىنە جانە ولاردى ورىنداۋ جاۋاپ­كەر­شىلى­گىنە دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋدەن باس­تاۋىمىز كەرەك.

پاندەميا جانە داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بار كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرىپ جۇمىس ىستەۋدە. جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋ ايتارلىقتاي ۋاقىت پەن قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. بىراق الداعى جوسپارلاردى نازاردان تىس قال­دىرماۋىمىز قاجەت. سوندىقتان مەن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنىشتى بولاتىن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. 

بۇرىن مۇنداي ورگان بولدى جانە ءوز جۇمىسىن ويداعىداي اتقاردى. ەندى وسى اگەنتتىك قايتادان تۇتاس مەم­لەكەتتىك جوس­پارلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ورتا­لىعى­نا اينالادى. اگەنتتىك ۇسىنعان رەفورمالار ناقتى، ىسكە اساتىن جانە ەڭ باس­تىسى، بار­لىق مەملە­كەت­تىك ورگاندار ءۇشىن ورىن­داۋعا مىندەتتى بولۋعا ءتيىس.

رەفورمالار جونىندەگى جوعارى پرەزي­دەنتتىك كەڭەس قۇرىلادى. بۇل كەڭەستىڭ شەشىمدەرى تۇپكىلىكتى بولادى. تەز وزگەرىپ جاتقان احۋالعا شىنايى باعا بەرۋ ءۇشىن ستاتيستيكا كوميتەتى اگەنتتىك قۇرامىنا بەرىلەدى.

داستۇرگە ساي، مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندە جوسپارلاۋ، ورىنداۋ جانە باعالاۋ قىزمەتىن نەگىزىنەن مەملەكەتتىك اپپارات اتقارادى. بۇل – دۇرىس ەمەس.

مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى ادام رەسۋرستارىن بارىنشا جۇمىلدىرۋعا ءتيىس، ياعني جەكە سەكتور مەن قوعام وكىل­دەرىن تولىققاندى سەرىكتەستەر رەتىن­دە جۇمىستىڭ بارلىق كەزەڭىنە – جوسپار­لاۋعا، ورىنداۋعا جانە باعالاۋعا تارتۋى كەرەك. 

سان الۋان كورسەتكىشتەر مەن ينديكا­ت­ور­لاردان تۇراتىن مەملەكەتتىك باعدار­لامالار ازىرلەۋدى توقتاتۋ قاجەت. بارشا ازا­ماتقا تۇسىنىكتى، قىسقا ءارى نۇسقا ۇلتتىق جوبالار فورماتىنا كوشكەن ءجون. نەگىز­گى ماقسات – جۇمىستىڭ بارىسى ەمەس، ناتي­جەسى بولۋعا ءتيىس.

وسىنداي تۇبەگەيلى رەفورمانى جۇر­گىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىز­مە­تىن قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل ماسەلە بويىنشا رەفورمالاردى جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇيلەسىمدىلىگى اسا ماڭىزدى.

مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن رەتكە كەلتىرىپ، قايتا قۇرۋ كەرەك. پاندەميا كە­زىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ رەجىمىنە كوشۋى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قىسقارتۋ كەرەكتىگىن جانە بۇعان تولىق مۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتتى.

مەملەكەتتىك اپپارات جانە كۆازي-مەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتۋ مەرزىمىن جەدەلدەتۋدى تاپسىرامىن. بيىل ولاردىڭ سانىن 10 پايىزعا، ال كەلەسى جىلى 15 پايىزعا قىسقارتقان ءجون. وسىلايشا ءبىز 2021 جىلى شەنەۋنىكتەردىڭ سانىن 25 پايىزعا قىسقارتۋ ماسەلەسىن شەشەتىن بولامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە جانە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن ەسكەرە وتىرىپ، ودان ءارى قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايمىز.

ۇنەمدەلگەن قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن قالعان قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتەتىن بولامىز. ەڭبەكاقىسى از مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قوعام ءۇشىن پايداسىنان زيانى كوپ. بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارماۋ كەرى كەتۋگە، بىلىكتىلىك پەن باستاماشىلدىقتان  ايىرىلۋعا، سونداي-اق ەڭ سوراقىسى، جەمقورلىققا اكەپ سوقتىرادى. سوندىقتان 2021 جىلعى
1 شىلدەدەن باستاپ بالدىق-فاكتورلىق جۇيە ەنگىزىلۋگە  ءتيىس. مۇنداي جوبا مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇلشى­نى­سىن ارتتىرىپ، جاۋاپكەرشىلىگىن نىعاي­تا تۇسەدى.

بىزگە جاڭا كادرلار، ياعني كاسىبي بى­لىكتى، وزىق ويلى جانە باستاماشىل ما­مان­­دار اسا قاجەت. مەملەكەتتىك قىزمەت قول جەت­پەيتىن جابىق كاستاعا اينالماۋعا ءتيىس.

سونىمەن قاتار كاسىبي جانە ەتيكالىق نورمالاردىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەي، ساباقتاستىق پەن ينستيتۋتسيونالدىق ءداس­تۇردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىز­دى. وسى تۇستا جاۋاپتى حاتشىلار ينستيتۋتىنا ارنايى توقتالعىم كەلەدى.

بۇل ينستيتۋتتى ەنگىزگەن كەزىندە جا­ۋاپتى حاتشىلاردىڭ ءجيى اۋىسپاي جۇمىس ىستەۋى مينيسترلەردى اكىمشىلىك-كادرلىق جۇمىستاردان بوساتىپ، اپپاراتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن وي بولعان. الايدا ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. ءتىپتى مينيسترلەر مەن جاۋاپتى حاتشىلاردىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداپ جاتادى. مۇنىڭ سالدارى ورتاق جۇمىسقا زيانىن تيگىزەدى.

نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك ءبىر ادامعا، ياعني پرەزيدەنت تاعايىندايتىن مينيسترگە جۇكتەلۋى ءتيىس. سوندىقتان جاۋاپتى حاتشىلار ينستيتۋتىن جويىپ، ولاردىڭ مىندەتتەرىن مينيسترلىكتىڭ اپپارات باسشىلارىنا جۇكتەگەن ءجون.

بۇل ۇسىنىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تاپسىرامىن.

نورما شىعارۋ ماسەلەسىن دە قايتا قاراۋ قاجەت.

كارانتين كەزىندە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قاساڭدىعى قولبايلاۋ بولىپ، جۇمىستى قاتتى تەجەگەنى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى، توتەنشە جاعداي رەجىمىن ەنگىزىپ، «توتەنشە جارلىق» شىعارۋعا تۋرا كەلدى.

بىراق مۇنداي شارالار داعدارىس جاع­دايىندا ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەش­پەيدى.

نەگىزگى پروبلەما اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءار قادامىنىڭ زاڭمەن شەكتەلىپ، ادىمىنىڭ اشىلماۋىندا بولىپ وتىر. ءبىز مينيسترلەر مەن اكىمدەرگە زور تالاپ قويامىز، بىراق ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرى زاڭدار مەن قاۋلىلاردىڭ ناقتى نورمالارىنىڭ اياسىندا شەكتەلەدى. بۇل جاعداي مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ عانا ەمەس، پارلامەنتتىڭ دە جۇمىسىن قيىنداتادى. پارلامەنت پالاتالارى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋگە بولاتىن ەگجەي-تەگ­جەيلى باياندالاتىن نورمالاردى دا قاراس­تى­رۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.

الماعايىپ دۇنيەدە جەدەل شەشىم قابىلداي الماۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.  سوندىقتان قۇ­قىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى اياسىندا زاڭنامانى وزگەرتۋ ارقىلى قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋ دەڭگەيلەرىنىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. مۇنى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – كۆازي­مەم­لەكەتتىك كومپانيالاردى كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ءىسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن شەشۋ. 

ەلىمىزدە ونداعان ۇلتتىق كومپانيا جانە ون مىڭداعان مەملەكەتتىك كاسىپورىن بار. بۇل رەتتە ءىرى كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمەلەر اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە جۇمىس جۇرگىزەدى، ياعني ولاردىڭ ماقساتى – پايدا تابۋ. ەگەر مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ءبىر بولىگى ولارعا بەرىلسە، مۇنداي كوم­پا­نيالاردىڭ جۇمىسى ازاماتتارعا جانە ەكونوميكاعا ناقتى قىزمەت كورسەتۋگە ارنالىپ، قوسىمشا سيپاتقا يە بولۋى ءتيىس.

كوپتەگەن اكتسيونەرلىك قوعامدا قا­لىپ­تى تۇسىنىكتەر اۋىسىپ كەتكەن. كورپو­راتيۆتىك باسقارۋ قوسىمشا بيۋرو­كرا­تيالىق راسىمگە اينالىپ وتىر. 

تۇتاس كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى رەفورمالاۋ ءىسىن جالعاستىرۋ قاجەت. كەي­بىر شەشىمدەر بۇگىن جاريالانادى، ال قال­عان ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەت ماعان ۇسىنىس بەرەدى. 

 

ءىى. جاڭا جاعدايداعى ەكونوميكالىق دامۋ

ۇزاققا سوزىلعان مۇناي ءداۋىرى اياق­تالعان سياقتى. الەمدىك نارىقتىڭ مۇلدە جاڭا احۋالىنا دايىن بولۋ كەرەك.

ارتاراپتاندىرىلعان جانە تەحنو­لو­گياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ – جاي قاجەتتىلىك قانا ەمەس. ءبىز ءۇشىن بۇدان باسقا جول جوق.

سونىمەن قاتار ەكونوميكا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ۇلت­تىق تابىستىڭ وسىمىنەن تۇسەتىن يگىلىك­تەر­دى ءادىل ءبولۋ، ءتيىمدى الەۋمەتتىك «ليفتى­لەر­دى» ورنىقتىرۋ جونىندەگى قوعامنىڭ وت­كىر تالابى مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ءتيىس.

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونو­مي­كالىق باعدارى باستى جەتى قاعيداتقا نەگىزدەلۋى كەرەك:

  1. يگىلىكتەر مەن مىندەتتەردىڭ ءادىل ءبولى­نىسى.
  2. جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ جەتەكشى ءرولى.
  3. ءادىل باسەكەلەستىك، كاسىپكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى ءۇشىن نارىق اشۋ.
  4. ونىمدىلىكتى كوبەيتۋ، ەكونوميكانىڭ اۋقىمدىلىعىن جانە تەحنولوگيالىق سيپاتىن ارتتىرۋ.
  5. ادامي كاپيتالدى دامىتۋ، جاڭا ۇلگىدەگى ءبىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ.
  6. «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ.
  7. مەملەكەت تاراپىنان دايەكتى شە­شىم­دەر قابىلداۋ جانە سول ءۇشىن قوعام ال­دىندا جاۋاپتى بولۋ.

بۇل رەتتە ءبىز باسەكەگە قابىلەتتىگىمىزدى كور­­سەتەتىن ارتىقشىلىعىمىزعا جانە ناق­­تى مۇمكىندىكتەرىمىزگە سۇيەنۋىمىز كەرەك.

 * * *

قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەت – ونەركاسىپتىك الەۋە­تىمىزدى تولىق پايدالانۋ.

وسى سالاداعى تابىستارىمىزعا قارا­ماستان، ىشكى نارىقتىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن ءالى دە بولسا تولىققاندى جۇزەگە اسىرا الماي كەلەمىز. وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنە جۋىعى شەتەلدەن اكەلىنەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەز ارادا قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋ قاجەت. بۇل قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا، مۇناي حيمياسى، كولىك قۇراستىرۋ جانە ماشينا جاساۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ جانە باسقا دا سالالاردى قامتيدى.

ساپالىق تۇرعىدان مۇلدە جاڭا ۇلتتىق يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن جاڭعىرتىلعان زاڭنامالىق نەگىز قاجەت.

ونەركاسىپتى رەتتەۋ جانە وعان قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى ءتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردە كورىنىس تاپقان. بىراق ورتاق ماقسات كورسەتىلمەگەن، جۇزەگە اسىرىلاتىن ساياسات پەن شارالاردىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىس جوق. 

سونداي-اق جەكەلەگەن سەكتورلاردى نە­مە­سە سالالاردى رەتتەيتىن كوپتەگەن زاڭ بار.

مىسالى، «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ، «كولىك تۋرالى» زاڭ.

وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ قاعي­دات­تارىن، ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن بەل­گىلەيتىن «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» ءبىرىزدى زاڭ جىل سوڭىنا دەيىن ازىرلەنۋگە ءتيىس.   

ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ناقتى شارالارىن دا جەتىلدىرۋ كەرەك. بىزدە جۇيەلى ءارى ءبىرتۇتاس ۇستانىم جوق. سونىڭ سالدارىنان سانسىز كوپ جوباعا قاراجاتتى ىسىراپ ەتىپ وتىرمىز.  

ارينە، ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ كەڭ كولەمدى قامتيتىن اۋقىمدى شارالارىن ساقتاپ قالامىز. سونىمەن بىرگە ۇكىمەت ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىز­دى وندىرىستەردى، نەگىزگى ەكسپورتتىق باسىم­دىقتاردى ايقىنداپ، قولداۋ شارا­لارىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك.

ستراتەگيالىق جوبالار ءۇشىن زاتتاي گرانتتى، قارجىلاندىرۋ جەڭىلدىگىن، جەكەلەي كەپىلدىكتى، ەكسپورتتىق قول­داۋ تاسىلدەرىن توپتاپ ۇسىنۋ جولىن قاراس­تىرۋ كەرەك. ينۆەستورلاردىڭ قارجى­لىق شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن سالىق تولەۋدەن بوساتۋ ارقىلى وتەۋگە بولادى.

مەملەكەتتىك، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورلار جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن كەپىلدى ساتىپ الۋ تالابىن قاراستىرۋ قاجەت.    

ەڭ باستى نارسە – جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىن بۇكىل كەزەڭىندە زاڭنامالىق شارتتاردىڭ تۇراقتى بولۋى.   

ارينە، تەك بۇل شارالارمەن عانا شەكتەلمەيمىز. ناقتى قولداۋ دەڭگەيى جو­باعا سالىنعان قاراجاتتىڭ كولەمىنە جانە ونىڭ باسىمدىعىنا بايلانىستى بولادى.  

مەملەكەت پەن ينۆەستورلار اراسىن­داعى ۋاعدالاستىقتاردى بەكىتۋ ءۇشىن سترا­تەگيالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم جاسالادى. بۇل – جاڭا ءتاسىل.

وسى باستامانى جىل سوڭىنا دەيىن ەكو­نوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىر­عان ءجون. ۇكىمەت ستراتەگيالىق كەلى­سىم­دەرگە ەنەتىن جوبالاردىڭ توپتاماسىن 2021 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن ازىرلەيدى. 

وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ وتاندىق شي­كىزاتقا قولايلى باعامەن تولىق قول جەت­كىزۋ ماسەلەسى دە جۇيەلى تۇردە شەشى­لۋگە ءتيىس. 

ۇكىمەتكە جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى ءوندىرىس ورىندارىن شيكىزاتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن رەتتەۋ تاسىلدەرىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.

ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا رەتتەلەتىن ساتىپ الۋ جۇيەسى تىكەلەي اسەر ەتەدى. ونىڭ كولەمى 15 تريلليون تەڭگەگە جۋىق نەمەسە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇ­رايدى. ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ مىندەتى – وسى الەۋەتتى بارىنشا پايدالانۋ.

مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىن جاقسارتا تۇسەتىن جاڭا زاڭ قابىلداندى. بىراق ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسى ءالى دە بولسا اشىق ەمەس جانە وعان قاتارداعى كاسىپكەرلەردىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. 

جىل سوڭىنا دەيىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بارلىق ساتىپ الۋ جۇمىستارىن رەتتەيتىن ءبىرتۇتاس زاڭ قابىلداۋدى تاپسىرامىن. رەتتەلەتىن بارلىق ساتىپ الۋلار بارىنشا اشىق جانە ء«بىر تەرەزە» ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

ەگەر ءتيىستى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى بولماسا، زاڭنامانى جەتىلدىرگەننەن ەشقانداي پايدا جوق.

شەتەلدىڭ ارزان ءارى ساپاسىز تاۋارلارى وتاندىق ءونىم رەتىندە ۇسىنىلىپ، ساتىپ الۋ كونكۋرستارىندا جەڭىپ شىعاتىن كەزدەرى ءجيى بولىپ تۇرادى. وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءتىزىمى دە، يندۋستريالدى سەرتيفيكاتتار دا جالعان وندىرۋشىلەرگە ناقتى توسقاۋىل قويا الماي وتىر.

ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ، جىل سوڭىنا دەيىن قازاقستاننىڭ قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەيدى.

وسى سالاعا قاتىستى ورتاق مىندەت – وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىسىن بەس جىل ىشىندە كەم دەگەندە 1،5 ەسە ارتتىرۋ.

الايدا ءبىر عانا ونەركاسىپ ساياسا­تى ارقىلى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىن ايتار­لىقتاي ىلگەرىلەتۋگە قول جەتكىزە المايمىز. اقشا-نەسيە، سالىق جانە باسقا دا نەگىزگى سالالارداعى ساياساتتىڭ ناقتى سەكتور سۇرانىسىنان الشاقتاپ كەتپەۋىنىڭ ما­ڭىزى زور. بۇعان ءالى تولىعىراق توقتا­لا­مىن.  

* * *

اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي، باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.

بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي كەلە جات­قان وزەكتى ماسەلەلەر بار. اتاپ ايتقاندا، جۇرتتىڭ جەرگە قول جەتكىزە الماۋى، ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەتىن «ارزان نەسيەنىڭ» بولماۋى، كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى.  

ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ، شيكىزات وندىرۋ­مەن عانا شەكتەلمەۋ ءۇشىن، سونداي-اق قوي­ما جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامى­تۋ ماقساتىندا شۇعىل شارالار قابىل­داۋ كەرەك.

ەلىمىزدە ەت، جەمىس-جيدەك، كوكونىس، قانت، بي­داي، مايلى داقىلدار، ءسۇت ونىم­دەرىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ءۇشىن 7 ءىرى ەكو­جۇيە قا­لىپتاستىرۋعا بولادى. بالىق شا­رۋا­شى­لىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. قو­سىمشا قۇن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەگى سانا­لاتىن ءىرى جوبالار ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس.

ۆەرتيكالدى كووپەراتسيا اياسىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ الەۋەتىن پايدالانعان ابزال. جەكە شارۋاشىلىق ميلليونداعان اۋىل تۇرعىندارىنا تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرە الادى. ولاردى وڭىر­لىك ازىق-ت ۇلىك حابتارىن قۇرۋعا جۇ­مىل­دىرۋ كەرەك.

ءبىز گوريزونتالدى كووپەراتسيانىڭ الەۋەتىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ونسىز اگروونەركاسىپ كەشەنىندە قارقىندى دامۋ بولمايدى. باسى بىرىكپەگەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار، شىن مانىندە، ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىر. بۇل رەتتە، ساپالى ءارى مول ءونىم ءوندىرۋ، ۇزدىكسىز تاۋار جەتكىزۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ورىنسىز. باسەكەگە قابىلەتسىزدىك پەن يمپورتتان ارىلا الماي وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى دە وسىندا.

كووپەراتسيا كەزىندە جەر جانە باسقا دا م ۇلىككە قاتىستى بارلىق قۇقىقتار ساقتالادى. كووپەراتسيا شارۋاشىلىقتارعا شيكىزات ساتىپ الۋ، ءونىم ءوندىرۋ جانە ونى ساتۋدى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا كۇش جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ اۋىر جۇمىسى تىم ارزان باعالانادى. بۇل – جاسىرىن ەمەس. تابىستىڭ باسىم بولىگىنە الىپساتارلار كەنەلىپ جاتادى. سوندىقتان سۋبسيديا جانە سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ باعدارلامالارى اياسىندا اۋىلدىق جەرلەردەگى كووپەراتسيانى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار توپتاماسىن ازىرلەۋ قاجەت.     

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە. كەلەسى جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى پايدالانۋ ماسەلەسى بويىنشا جەر كودەكسىنىڭ كەيبىر نورمالارىنا قاتىستى ەنگىزىلگەن موراتوري كۇشىن جويادى.  

جەرىمىز شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بىراق ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تولىققاندى ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋدىڭ وزگە ءادىس-تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە ءتيىس. اگرارلىق سەكتورعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋ اۋاداي قاجەت.

كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى، سونداي-اق اگرارلىق عىلىمنىڭ ويداعىداي دامىماۋى – بۇل سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەر. وسى باعىتتا اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ناقتى شارالار قابىلدانۋى كەرەك.

تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن سۋارۋ جۇيەسى ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. سۋدىڭ 40 پايىزى دالاعا كەتىپ جاتاتىن كەزدەرى بولادى. ونسىز دا سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان ەلىمىز بۇعان جول بەرە المايدى. وسى سالانىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتىپ، زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت.

اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باعدارلاما كەلەسى جىلى اياقتالادى. ۇكىمەتكە بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ، اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق جوبانى ازىرلەۋگە كىرىسۋدى تاپسىرامىن.   

نەگىزگى مىندەتتەرىمىز:

– الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ;

– ميلليونداعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ;

– ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى جارىم ەسە كوبەيتۋ;

– اگروونەركاسىپ كەشەنى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسە ارتتىرۋ.  

 * * *

وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كولىك-لوگيستيكا كەشەنىن دامىتۋ.

«نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تابىستى جۇزەگە اسىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلوردامىزدى وڭىرلەرمەن «تارماقتانۋ» قاعيداتى بو­يىنشا بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كولىك جۇيەسىنىڭ جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق ۇستىنى قالىپتاستى. ەلىمىزدىڭ جاھاندىق كولىك دالىزدەرىمەن ينتەگراتسيالانۋى قامتاماسىز ەتىلىپ، ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىرعان قازاقستاننىڭ تاريحي مارتەبەسى قالپىنا كەلتىرىلدى.   

دەگەنمەن، بۇل سالاداعى باسەكەلەستىك وتە كۇشتى. ورتالىق ازيا وڭىرىندە پايدا بولعان بالامالى جوبالار قازاقستاننىڭ كولىك الەۋەتىن تومەندەتۋى مۇمكىن.

سول سەبەپتەن «نۇرلى جول» باع­دار­لاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيت سەكتورىنىڭ جەتەكشى ءرولىن بەكەمدەۋگە ارنالۋى كەرەك.

قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ، جاڭا مەملەكەتتەر مەن كوم­پانيالاردى تارتۋ، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ترانزيتتىك باعدار­لارداعى جىلدامدىقتى ارتتىرۋ ەسەبىنەن وسۋگە ءتيىس.

الدىمىزدا تۇرعان مىندەت – 2025 جىل­عا دەيىن 24 مىڭ شاقىرىم جولدى، ياعني رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ءبارىن قايتا جوندەپ، جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋمەن قامتاماسىز ەتۋ.

 * * *

شاعىن جانە ورتا بيزنەس كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. شىن مانىندە، پان­دەميانىڭ زاردابى وسى سالاعا اۋىر ءتيدى.

ەكونوميكانىڭ شەككەن زاردابىن ەڭسەرۋ ءۇشىن  700 مىڭنان استام كاسىپ­كەر­گە سالىق جەڭىلدىكتەرى بەرىلدى. تولەم مەر­زىمى كەيىنگە شەگەرىلدى، نەسيەنى جەڭىل­دىك­پەن قايتا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگى ۇسى­نىلدى. بىراق، احۋال ءالى دە بولسا كۇردەلى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قوسىمشا كومەك رەتىندە ەكونوميكانىڭ زارداپ شەككەن سالالارىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ قازىرگى بارلىق نەسيەلەرىنىڭ 6 پايىزعا دەيىنگى جىلدىق مولشەرلەمەسى بويىن­شا مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرۋدى تاپسىرامىن. سۋبسيديالاۋ توتەنشە جاع­­داي جا­ريالانعان ساتتەن، ياعني بيىلعى 16 ناۋ­رىزدان باستاپ 12 ايلىق كەزەڭدى قام­تيدى.

ۇلتتىق بانك كوبىرەك زارداپ شەككەن سەك­تورلارداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس­تىڭ اينالىم قاراجاتىن كوبەيتۋ ءۇشىن ارناۋلى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇعان دەيىن بۇل باعدارلاما بيىل اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان ەدى.

قازىرگى كۇردەلى احۋالعا بايلانىستى اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمىن 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتۋدى جانە ونىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى تاپسىرامىن. وسىعان وراي قوسىمشا 200 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ قاجەت. سول ارقىلى باعدارلامانىڭ جالپى قۇنىن 800 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزەمىز.

سونداي-اق  مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازي-مەملەكەتتىك سەكتورعا تيەسىلى جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن جالعا الىپ وتىرعان شاعىن ورتا بيزنەس وكىلدەرىن جىل سوڭىنا دەيىن جالداۋ اقىسىن تولەۋدەن بوساتۋدى تاپسىرامىن.

قازىرگىدەي جاعدايدا جۇمىس ورىندارىن جانە حالىقتىڭ تابىسىن ساقتاۋ – باستى باسىمدىق. سوندىقتان وسى كەزەڭدە كوبىرەك زارداپ شەككەن سالا­لار­داعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىل­دەرىنىڭ ەڭبەكاقى قورىنا تۇسەتىن اۋىرت­پالىقتى جەڭىلدەتۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. بيزنەستىڭ وسى ساناتى بويىنشا ەڭبەك­اقىدان بيۋدجەتتىك ەمەس قورلارعا اۋدا­رىلاتىن تولەمدەردى جىل سوڭىنا دەيىن توقتاتۋدى تاپسىرامىن.   

كەلەسى ماسەلە – بيزنەس احۋالى. بۇل سالا­نى رەفورمالاۋ كەرەك. ويتكەنى رەتتەۋ جۇيەسى ءالى دە بولسا قولايسىز، ءتىپتى جازالاۋشى سيپاتىنان ارىلا الماي وتىر.

رەتتەۋشىلىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعي­دات­­­تارىن وزگەرتۋ قاجەت. مەملەكەتتىك رەت­­­تەۋ­گە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن جا­نە ەكو­لوگيانى قورعاۋ ءۇشىن عانا جول بەرى­لەدى.

زاڭ بويىنشا دا، تاجىريبە جۇزىندە دە ناقتى بولمىستىڭ قاساڭ فورمادان ارتىقشىلىعى بار ەكەنىن، اقىل-وي مەن ءمان-مازمۇننىڭ قاتاڭ زاڭ نورمالارىنان باسىم ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرگەن ءجون. تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە تىيىم سالعان ءۇش جىلدىق موراتوري وسىنداي رەتتەۋ جۇيەسىن جاڭادان ەنگىزۋگە جول اشادى.        

بۇل رەتتە سىبايلاس جەمقورلىق مەي­لىنشە ءجيى تۋىندايتىن ساۋلەت-قۇرىلىس قىز­مەتى، سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قاداعالاۋ، ۆەتەريناريا، سەرتيفيكاتتاۋ جانە باسقا دا سالالاردان باستاۋ كەرەك. شا­عىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قىزمەتىن رەت­تەيتىن جاڭا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى كەلەسى جىلى ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.

قايتالاپ ايتامىن: مەملەكەتتىك قۇرى­لىمداردىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتكە كەز كەلگەن زاڭسىز ارالاسۋى، بيزنەسمەندەردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋ مەملەكەت­كە قارسى جاسالعان اۋىر قىلمىس رەتىن­دە با­عالانۋى كەرەك. كاسىپكەرلەر شەنەۋ­نىك­تەر تاراپىنان زاڭسىز قىسىم كورسە، بىر­دەن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇگىنگەنى ءجون.

كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتكەندە ورتا بيزنەسكە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى نارىقتا تابىستى بولۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىمەن ولشەنەدى. مۇنداي كومپانيالار ىشكى نارىققا قانا ەمەس، سىرتقى نارىققا دا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. ولاردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قول­داۋدى كۇشەيتۋ كەرەك.

ۇكىمەتكە شيكىزاتتىق ەمەس ورتا كاسىپ­ورىندارعا ارنالعان ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرامىن. بۇل يدەيادان ناتيجەگە دەيىن ماقساتتى تۇردە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن قاجەت.

شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالپى ىش­كى ونىمدەگى ۇلەسى 2025 جىلعا قاراي 35 پايىزعا دەيىن، ال جۇمىسپەن قامتىل­عان­داردىڭ سانى 4 ميلليون ادامعا دەيىن كوبەيۋى كەرەك. بۇل وسى سالانى دامى­تۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ باستى ناتيجەسى بولماق.

 * * *

جۇمىسىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنا جول اشاتىن ماڭىزدى فاكتور – «وزەكتەس» مەملەكەتتىك ساياساتتاردى قايتا قۇرۋ.

اقشا-نەسيە ساياساتىن قايتا قاراعان ءجون. ءبىز ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ينۆەس­تور­لاردىڭ تەڭگەگە سەنىمسىزدىك بىلدىرە­تىنىن كورىپ وتىرمىز.

ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءىسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە باعامنىڭ تىم قۇ­بىل­مالىلىعى شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تار­ت­ۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل، اسىرەسە، شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا ايقىن سەزىلەدى. 

ۆاليۋتا نارىعىن رەتتەۋگە جانە كاپيتال قوزعالىسىنا قاتىستى پروبلەمالار دا تەرىس ىقپالىن تيگىزۋدە. ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىستىڭ ەلەۋلى بولىگى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنا تۇسپەي، شەتەلدە قالىپ قويادى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەكسپورتتاۋشىلاردى ۆاليۋتالىق تابىستى ساتۋعا ىنتالاندىرۋعا ءتيىس.

اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ىنتا­لان­دىرۋشىلىق ءرولىن دە كۇشەيتۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا بۇل ساياسات كوبىنەسە ۆاليۋتا نارىعىنداعى قارجىنىڭ شامادان تىس كوبەيىپ كەتۋ قاۋپىنە بايلانىستى تەجەلۋدە. بانكتەر ۆاليۋتا نارىعى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ مۇمكىندىكتەرى ارقىلى پايدا تابا الاتىن بولعان سوڭ، ناقتى ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋگە ق ۇلىقتى ەمەس. 

وسى وتىمدىلىكتى قايتا باعدارلاپ، بيزنەسكە نەسيە بەرىپ، ۆاليۋتالىق الىپ­سا­تار­لىقتى توقتاتۋ ىسىنە بەيىمدەۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ وسى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن وكىلەتتىگى مەن قۇزىرەتى تولىق جەت­كىلىكتى. جىل سوڭىنا دەيىن جاعداي تۇزە­لەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

قارجى سەكتورىنداعى تاعى ءبىر جاعىم­سىز فاكتور – تۇتىنۋ سەگمەنتى مەن بيزنەس­كە نەسيە بەرۋ ىسىندەگى تەڭگەرىمسىزدىك. تۇتىنۋشىلارعا توقتاۋسىز، ءتىپتى جاۋاپسىز نەسيە بەرۋگە نورماتيۆتىك تۇرعىدان  توسقاۋىل قويۋ كەرەك. ونىڭ ايتارلىقتاي الەۋمەتتىك زاردابى بولۋى مۇمكىن. ازا­مات­تاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەن­دىگى ولارعا ءتۇرلى نەسيەنى ءجون-جوسىقسىز تىقپالاۋعا سەبەپ بولماۋى كەرەك.

بيىل مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا زاڭ­نا­مالىق جانە نورماتيۆتىك بازا وزگەر­تىلىپ، قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابى­لەتىن باعالاۋعا قاتىستى تالاپتار ەداۋىر كۇشەيتىلدى. بۇرىن تۇتىنۋ نەسيە­سىن وڭدى-سولدى تاراتىپ كەلگەن ميكرو­قار­جىلىق ۇيىمدار، لومباردتار مەن وزگە دە قارجى مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلەتىن بولدى. الايدا بۇل تۇيتكىل ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. اسىرەسە، داعدارىس كەزىندە ەلدىڭ تابىسى ازايعان تۇستا قارىزعا باتۋ قاۋپى ارتا ءتۇستى. 

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانك نەسيە بەرەتىن ۇيىمداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، سونداي-اق نەسيە بويىنشا شەكتى مولشەرلەمەلەردى سارالاپ-جىكتەۋ جانە ازايتۋ ءۇشىن قوسىمشا رەتتەۋ شارالارىن قابىلداۋ كەرەك.  

ءبىز اقشا-نەسيە ساياساتىنا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ءتيىسپىز. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرامىنان اقشا-نەسيە ساياساتى كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ونىڭ قۇرامىنا تاۋەلسىز مۇشەلەر دە كىرەدى.   

ەگەر ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتار بولساق، بارشا ازاماتتارعا ءدال سونداي ۇعىنىقتى بولاتىن سالىق ساياساتىن ازىرلەۋىمىز كەرەك.

بۇگىندە سالىقتار مەن الىمداردىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى بار. ونى باسقارۋ ءىسى تىم كۇردەلى جانە نەگىزىنەن ماجبۇرلىك سيپاتقا يە بولىپ وتىر.

ۇكىمەتكە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ جانە دەپۋ­تاتتىق كورپۋستى تارتا وتىرىپ، سالىق كودەكسىن جانە زاڭعا سايكەس اكتىلەردى ەگجەي-تەگجەيلى قايتا قاراۋدى تاپسىرا­مىن. ماقساتىمىز – سالىقتىق مىندەت­تە­مەلەردى ورىنداۋدى بارىنشا جەڭىلدەتۋ جانە سالىقتار مەن وزگە دە تولەمدەردىڭ سانىن ازايتۋ.

بيۋدجەتتى ءارتاراپتاندىرۋ مەن تولىق­تىرۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى رەتىندە سالىق­تىق مولشەرلەمەلەردى جىكتەۋ جونىندە دە ويلانۋ كەرەك.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورى بويىنشا پاندەميادان كوپ زارداپ شەككەن كاسىپكەرلەرگە بولشەك ساۋدا سالىعىن اينالىم ەسەبىنەن تولەۋگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.

حالىقارالىق سالىق سالۋ جۇيەسىنىڭ نورمالارىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. بۇل نورمالار شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا جانە تاپقان تابىستى قازاقستانعا قايتا قۇيۋعا بارىنشا ىنتالاندىرۋى كەرەك. 

سونىمەن قاتار ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋدى جانە كاپيتالدىڭ ەلىمىزدەن شىعارىلۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەت. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى ەسەپكە الىنباي، كولەڭكەدە قالىپ كەلەدى. بۇل بيۋدجەت تابىسىن ارتتىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرەر ەدى.

سالىق جانە كەدەن سالاسىن تسيفر­لاندىرۋ «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كەز كەلگەن كورىنىستەرىمەن كۇرەسۋگە ايتار­لىقتاي كومەكتەسەدى. ءتىپتى، «كولەڭكەلى ەكونوميكا» سىبايلاس جەمقورلىققا جول اشىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. 

سوندىقتان قارجى مينيسترلىگىنە قا­راستى ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ جۇمىسى نەگىزىنەن «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەسۋگە بەيىمدەۋدى تاپسىرامىن.   

ءبىز ۇنەمدى ءارى جاۋاپتى جاڭا بيۋدجەت ساياساتىن ازىرلەۋىمىز كەرەك. باسىم با­عىت­تار مەن جوبالارعا عانا قارجى بولگەن ءجون. قارجىنى وڭدى-سولدى جۇمسايتىن زا­مان كەلمەسكە كەتتى. نەگىزگى بيۋدجەتتىك كوەف­فيتسيەنتتەر مەن ەرەجەلەردىڭ جينا­عىن ازىرلەۋ قاجەت.

تۇتاس احۋالدى ءبىلۋ ءۇشىن «كەڭەيتىلگەن بيۋدجەت» ۇعىمىن ەنگىزۋ قاجەت. وندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولەك، بيۋدجەتتەن تىس قورلاردىڭ دا قارجىسى ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. 

بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ۇلتتىق باسىمدىقتاردى قامتاماسىز ەتىپ، ۇلتتىق جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالۋى كەرەك.

مەملەكەتتىك ورگاندارعا بيۋدجەتتىك دەربەستىك بەرگەن ءجون. بۇل مىندەتتەردى شۇعىل شەشۋگە جانە ۇجىمدىق جاۋاپ­سىز­دىق پەن اۋرە-سارساڭنان قۇتىلۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

بىراق قويىلاتىن تالاپ تا كۇشەيۋگە ءتيىس. وسىعان وراي ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇزى­رەتىن كۇشەيتۋدى تاپسىرامىن.

مۇددەلەر قايشىلىعىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەسەپ كوميتەتىن قارجىلاندىرۋدىڭ وزگەشە ءتارتىبىن بەلگىلەۋ كەرەك. ونى ۇكى­مەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىك كوميسسيا ارقىلى ەمەس، پارلا­مەنت­تىڭ سالالىق كوميتەتتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان ءجون.

باسەكەلىك ساياساتتىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇس­تى. باسەكەلى ورتانى ايتارلىقتاي تۇر­لەن­­­­­دىرىپ، ءار كاسىپكەر ءۇشىن شىن مانىندە تەڭ مۇم­­كىندىك قالىپتاستىرۋ قاجەت. نا­رىق­­­تار­­دى مونوپوليزاتسيالاۋدى توقتاتۋ كەرەك.   

نارىقتاعى كوپتەگەن سالالار نارىق­تىق ەمەس ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى «تاس قا­مالعا» اينالعانى جاسىرىن ەمەس. كاسىپ­كەرلەر نارىققا كىرە المايدى، ال ەگەر كىرە قالسا، جەكە مونوپوليستەرگە باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى.

باسەكەگە قارسى ارەكەت بارلىق سالادا – كومىر، ەلەكتر ەنەرگياسى، مۇناي ونىمدەرى، بايلانىس، ءدارى-دارمەك، اۋەجاي قىزمەتتەرى، تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرى، لوگيستيكا نارىقتارىندا بەلەڭ الىپ وتىر. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.

وڭىرلىك دەڭگەيدە كوبىنە اكىمشىلىك رە­سۋرس كوممەرتسيالىق تابىستىڭ كىلتى سانالادى. 

مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سالا­داعى «مونوپوليستەردىڭ» جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. ناقتى ەرەجەلەردى بەكىتكەن ءجون: ولار قانداي جاعدايدا جانە قانداي نىساندا قۇرىلادى، تۇسكەن تابىس قايدا جۇمسالادى. قاتاڭ قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت.

بيرجاداعى ساۋدا-ساتتىقتى تارتىپكە كەل­تىرۋ كەرەك. بۇل، ەڭ الدىمەن، مۇناي ونىم­دەرى، ەلەكتر ەنەرگياسى، كومىر ساۋدا­سى­نا قاتىستى. بۇل سالاداعى ءىرى كومپا­نيا­­لاردىڭ كوزبوياۋشىلىعىنا جول بەرۋ­گە بولمايدى.

سوندىقتان باسەكەلەستىكتى قورعايتىن جانە دامىتاتىن مىقتى ءارى تاۋەلسىز ورگان كەرەك. پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن باسە­كەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگىن قۇرۋدى تاپسىرامىن.

تەڭ قۇقىلى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن ازايتۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.   

ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، اكىمدىكتەر مەن حولدينگتەردىڭ مەنشىگىندە ءالى دە بولسا جەتى مىڭعا جۋىق الەۋمەتتىك ەمەس نىسان بار.

مەملەكەت شارۋاشىلىقتى ءتاۋىر جۇر­گى­زە المايدى دەگەن قاعيدا اكسيوماعا اي­نال­دى.

ۇكىمەت جاڭا جەكەشەلەندىرۋ جوسپا­رىن قابىلداۋعا ءتيىس. مەملەكەت مەنشى­گىندە تەك الەۋمەتتىك نىساندار، سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن نىساندار عانا قالۋى كەرەك.

كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا اكىم­شى­لىك-باسقارۋ جۇمىسىمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن، پايداسىز شىعىنداردى جانە باسى ارتىق ەنشىلەس كومپانيالاردى قىسقارتۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋعا ءتيىس.

«بايتەرەك» جانە «قازاگرو» حولدينگ­تەرىنىڭ رولىنە ارنايى توقتالعىم كەلەدى. بۇل كومپانيالار يندۋستريالاندىرۋ جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ، بۇرىن ءبىر-بىرى­مەن بايلانىسسىز بولعان قارجى ينستي­تۋت­تارىنىڭ قىزمەتىن رەتكە كەلتىردى.

ال قازىر ءبىز مۇلدە جاڭا جاعدايدا تۇر­مىز. ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدى وز­گەر­تۋ – ۋاقىت تالابى. سوندىقتان وسى ەكى ۇيىم­دى بىرىكتىرىپ، قارجىلىق مۇم­كىندىك­تەرى اناعۇرلىم زور دامۋ ينستيتۋتىن قۇر­عان ءجون.

بۇل رەتتە، پورتفەلدى كومپانيالاردىڭ سانى 2 ەسەگە ازايىپ، شتات سانى دا 50 پايىزعا قىسقارۋعا ءتيىس.

ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ەكونوميكالىق مۇددەسىن بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتىپ، ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋدا سىندارلى ۇستانىم جانە كاسىبي بىلىكتىلىك تانىتۋ كەرەك.

قازاقستاننىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ جانە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنىڭ زور مۇم­كىن­دىكتەرىن بارىنشا پايدالانعان ءجون.

الەمدە قالىپتاسقان جاڭا احۋالدا ەلگە ينۆەستيتسيا تارتىپ، وتاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەكسپورتقا شىعارۋ ۇكى­مەت ءۇشىن ەرەكشە باسىمدىققا يە بولىپ وتىر.

«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لى­عىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانعان ءجون.

قارجى ورتالىعى تىكەلەي جانە پورت­فەلدى ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالۋعا ءتيىس.

 

* * *

تۇيىندەي كەلە ايتارىم، جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ابستراكتىلى وسىمىمەن جۇرتتى قۋان­­تا المايمىز. حالىققا تۇراقتى جۇمىس ورىن­دارى، قولايلى جول، اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر، ساپالى ازىق-ت ۇلىك كەرەك.

ەكونوميكالىق رەفورمالار ازامات­تاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ، تۇرمىس ساپا­سىنىڭ جوعارى ستاندارتىن قامتاماسىز ەتكەندە عانا ءوزىن-ءوزى اقتاپ، قولداۋعا يە بولادى. وسىنى ءاردايىم ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت.

 

III. تەڭگەرىمدى اۋماقتىق دامۋ

ەلىمىزدى اۋماقتىق جانە كەڭىستىك تۇرعىسىنان دامىتۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك.

وڭىرلەرىمىز اراسىندا ەكونوميكالىق جانە وندىرىستىك باعىتى، تۇرمىس دەڭگەيى، مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسى جاعىنان ايىرماشىلىقتار بار. سوندىقتان اۋماق­تىق دامۋ جولىندا ءار ءوڭىردىڭ باسەكەلى ار­تىقشىلىعىن ەسكەرۋ قاجەت.

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شى­عىس ايماعىنىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋ كەرەك. وسى وڭىرلەردە ەلىمىزدىڭ ەڭبەك رەسۋرسىنىڭ جارتىسى شوعىرلانعان. ساپالى جۇمىس ورىندارى بۇل ايماقتاردى دامىتۋ ءۇشىن وتە وزەكتى.

اگرارلىق سەكتورعا ءداستۇرلى قولداۋ كورسەتۋمەن قاتار، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋگە، تاماق جانە توقىما ءوندىرىسىن دامىتۋعا، قۇرى­لىس ماتەريالدارىن شىعارۋعا جانە ونەر­كاسىپتىڭ وزگە دە سالالارىنا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت.

يندۋستريالاندىرۋ الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەردى شەشىپ، تابىستى ارتتىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس، سونداي-اق ازاماتتاردىڭ جاڭا مەنتالدىگىن قالىپتاستىرىپ، زامان تالابىنا بەيىمدەۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. ال بۇل – ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى. 

ءىرى مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار ورنالاسقان وڭىرلەردى دامىتۋعا قاتىستى تىڭ كوزقاراس كەرەك. بۇل، ەڭ الدىمەن، شىعىس قازاقستان، قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنا قاتىستى. وسى وڭىرلەر جوعارى تەحنولوگيالى، عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىستىڭ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتالىعى بولا الادى.

قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى مۇناي-حيميا كەشەندەرىن سالىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا وندىرىستىك تسيكلدارىن قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتاتىن ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس. بىزدە وسى كۇنگە دەيىن مۇناي حيمياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى – اقىلعا قونبايتىن قيسىنسىز نارسە.

اسىرەسە، مونوقالالارىمىزدى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرۋ اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە، قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ولار بارىنشا اتسالىسپاسا، بۇل مىندەت ورىندالمايدى.

قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس اۋماقتارىندا 30 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى. ميلليوننان استام تۇرعىنى بار بىرنەشە قالا ورنالاسقان. وتاندىق تاۋارلاردى ساتۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن رەسەي بيلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن جانە مەكەمەلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ – ەلىمىزدىڭ شەكارا ماڭىن دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى.

اۋىلدىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. اۋىلداعى مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاساتىن بولادى.

وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ ءتاسىل ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن باسقارۋعا، «ميگراتسيا تولقىنىن» كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋگە، ءىرى قالالارداعى حالىقتىڭ تى­عىز ورنالاسۋى مەن الەۋمەتتىك شيەلەنىس ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

 

IV. ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى – باستى باسىمدىق

ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى، ەڭ الدىمەن، باسپانا ماسەلەسىنە تىكەلەي بايلانىستى.

نارىق جاعدايىندا تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى ادامداردىڭ تابىسىنا جانە وسى مىندەتتى وزدىگىنەن شەشە الۋ قابىلەتىنە وراي جۇزەگە اسادى. 

مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ەل تۇر­عىن­دارىنىڭ زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى. بۇل، اسىرەسە، قازىر ەرەكشە ماڭىزدى.

2021 جىلدىڭ وزىندە بىرىڭعاي جي­ناق­تاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 700 مىڭ سالىمشىسى ءوز جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي الۋعا، ەمدەلۋگە جۇمساي الادى نەمەسە باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ يەلى­گىنە بەرەدى.

ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ، وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق قاجەت­تى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىل­داپ، دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىرامىن.

بۇل رەفورما ەڭبەك قاتى­ناستارىن اشىق ءارى زاڭدى جۇرگىزىپ، زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن پارمەندى قۇرالعا اينالادى.

ءوز بەتىنشە باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە تابىسى جەتپەيتىن ازاماتتارعا ءتيىمدى الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىلەتىن بولادى.

بيىلدان باستاپ «5-10-25» باعدار­لاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وعان 390 ميل­ليارد تەڭگە ءبولىندى. ۇكىمەت وسى باعدار­لامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك.

كەزەكتە تۇرعان ادامداردىڭ باسپانا ما­سەلەسىن تەزىرەك شەشۋ كەرەك.  

قازىر اكىمدىكتەر ولارعا ارناپ جالعا بەرى­لەتىن تۇرعىن ۇيلەر سالىپ جاتىر. بيۋد­جەتتىك جانە ساتىپ الۋ راسىمدەرىنە باي­لانىستى بۇعان ۇزاق ۋاقىت كەتەدى.

بۇل تارتىپكە وزگەرىس ەنگىزەتىن كەز كەلدى. قاراجاتتى تەك ءۇي قۇرىلىسىنا عانا ەمەس، جالداۋ اقىسىن سۋبسيديالاۋعا دا بول­گەن ءجون. ونىڭ اۋقىمى وسى شارا­نىڭ ارقاسىندا العاشقى جىلدىڭ وزىن­دە-اق 10 ەسە ءوسىپ، ءجۇز مىڭنان استام وتبا­سىنا ناقتى كومەك كورسەتىلەدى. بۇل جۇمىس­تى رەتتەۋدى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى نەگىزىندە قۇرىلىپ جاتقان «وت­باسى بانكىنە» تاپسىردىم. بانك باسشى­لىعى تىكەلەي جاۋاپتى بولادى.

«نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىن­دا جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءىسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبى – ءۇي سالىناتىن اۋماقتى دايىنداۋ ءىسىنىڭ قارقىنى تومەن. ويتكەنى زاڭ بويىنشا سۋ جانە ەلەكتر جەلىلەرى جۇرگىزىلگەن اۋماقتان عانا جەر بەرىلەدى.

جەر ءۇي تەك باسپانا عانا ەمەس، سون­داي-اق تابىسى از، اسىرەسە كوپبالالى وت­باسىلاردىڭ ەكونوميكالىق تىرەگى دە بولا الادى. ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر الەۋمەتتىك جەر ۇيلەر سالىناتىن ۋچاسكەلەردى ين­فرا­قۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىن جە­دەل­دەتۋى قاجەت. بۇل رەتتە، مەملەكەت-جە­كەمەنشىك ارىپتەستىگىن دە قولدانعان ءجون.

دەپۋتاتتاردىڭ وسى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋگە تىكەلەي اتسالىسۋىن سۇرايمىن. اۋىل ەڭبەككەرلەرىن قولجەتىمدى باسپا­نامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمىس بە­رۋشىلەردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى جالدامالى ۇيلەر سالۋعا مىن­دەت­تەپ، كوپتەگەن وتانداسىمىزدىڭ تۇرمىس ساپاسىن نەگە جاقسارتا المايمىز؟!

 * * *

وتباسىلىق-دەموگرافيالىق احۋال – زور الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلە. 

وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا ءار­بىر التىنشى وتباسى بالا سۇيە الماي وتىر. ساۋالناما كورسەتكەندەي، وتانداس­تا­رى­مىز­دىڭ 20 پايىزعا جۋىعى مۇنى اجى­راسۋعا نەگىز بولاتىن ەلەۋلى سەبەپ دەپ  سانايدى.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەم­لە­كەتتەرمەن سالىستىرعاندا كوڭىل كونشىت­پەيدى.

ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باستاپ «اڭسا­عان ءسابي» ارناۋلى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرامىن. ەكسترا­كور­پورال­دى ۇرىقتاندىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانىن 7 مىڭعا دەيىن، ياعني 7 ەسە كوبەيتۋ قاجەت.

بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك.

ءبىز كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا­لارعا قاتىستى جىنىستىق سيپاتتاعى ارە­كەتتەرى ءۇشىن  قىلمىستىق جازانى ەداۋىر قاتاڭداتتىق. الايدا بۇل پروبلەما ءالى دە ۋشىعىپ تۇر.

مۇنداي قىلمىسكەرلەر راقىمشىلىق الۋ جانە مەرزىمىنەن ەرتە بوساۋ قۇقى­عى­نان ايىرىلىپ، مەيلىنشە قاتاڭ جازالانۋى كەرەك. ولاردى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە وقشاۋلاعان ءجون.

مۇنداي ءاربىر ءىستى پروكۋراتۋرا ورگان­دارى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋعا ءتيىس. الەۋ­مەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارە­­كەت­سىزدىگى نەمەسە سالعىرتتىعىنا باي­­­­ل­­ا­­­نىستى قاتاڭ جازا قولدانىلاتىن بولادى.

جالپى، بىزگە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا پاراديگماسى كەرەك.

الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسى 17 زاڭ­مەن جانە زاڭعا سايكەس ونداعان اكتىمەن رەتتەلەدى. بۇل رەتتەۋ ءىسىنىڭ كۇردە­لەنۋىنە جانە جۇيەسىزدىگىنە اكەپ سوق­تىردى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت جاۋاپ­كەرشىلىگى ايقىندالماي، ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن جەتە تۇسىنبەي ءجۇر. ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىن ازىرلەۋ جۇمىسىن باستاۋدى تاپسىرامىن.

الەۋمەتتىك تولەمدەردى تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ كەرەك. وسىعان وراي ازاماتتىڭ «الەۋمەتتىك تسيفرلى ءاميانىن» ەنگىزىپ، ءتيىستى تاۋار وتكىزۋشى جۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت.

ءبىزدىڭ قوعام ەڭبەك قۇندىلىقتارىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋى كەرەك. جاس بۋىنعا ەڭبەكتى باعالاۋدى، ونى ابىرويلى جانە ابىرويلى ەمەس دەپ بولمەۋدى ۇيرەتكەنىمىز ءجون.

وكىنىشكە قاراي، جاستارىمىز ءاپ-ساتتە بايىپ كەتكىسى كەلەدى. ولاردىڭ لوتە­رەياعا، ءباس تىگۋگە جانە بۋكمەكەر اگەنتتىك­تەرىنە جاپپاي اۋەستىگىنىڭ سەبەبى وسىندا. كۇندەلىكتى ومىردە گاستاربايتەرلەر تۋرالى ورىنسىز قالجىڭ ايتۋ جانە ولاردىڭ ەڭبەگىن مەنسىنبەۋشىلىك ەتەك الدى.

الاڭداۋمەن وتكەن سوڭعى ايلاردا ەڭ­بەك ەتۋدىڭ باعا جەتپەس قادىر-قاسيە­تىن جەتە تۇسىندىك. كىشى مەديتسينا قىز­مەت­كەرلەرى، كوممۋنالدىق جانە قىزمەت كورسە­تۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن ازامات­تار قىرۋار جۇمىس اتقاردى. بۇل – ناعىز ەڭبەكتەگى ەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى. مۇن­داي ادامدار مەملەكەت نازارىنان تىس قالمايدى.

 

V. قولجەتىمدى ءارى ساپالى ءبىلىم

كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ سالدارىنان دۇنيەجۇزىندەگى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاشىقتان وقۋعا كوشتى. بۇل جۇمىستىڭ ءتاسىلى مەن مازمۇنىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدە.

قاشىقتان وقىتۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدا ۇكىمەتتىڭ جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن جاقسى بىلەمىز. اشىعىن ايتقاندا، ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ءبىر ونلاين-پلاتفورما جوق. مۇعالىمدەر، وقۋشىلار جانە اتا-انالار كۇندىز-ءتۇنى «WhatsApp»-تان باس كوتەرمەيتىن بولدى. تولىققاندى وقۋ ۇدەرىسى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق فۋنكتسيالارى بار بىرىڭعاي ونلاين ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىن شۇعىل ازىرلەۋ قاجەت.

دەگەنمەن، ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ادەت­تەگىدەي ساباققا قاتىسىپ، مۇعالىمدەرمەن جانە سىنىپتاستارمەن ارالاسۋدىڭ ورنى بولەك. سوندىقتان سانيتارلىق تالاپتار­دى ساقتاي وتىرىپ، ءبىلىم الۋدىڭ قالىپ­تاسقان ءداستۇرلى تاسىلىنە قايتا كوشۋدىڭ ءتارتىبىن ازىرلەگەن ءجون. بۇل، اسىرەسە، مەكتەپتەر ءۇشىن ماڭىزدى.

كۇندەلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن قاتار، بالالاردىڭ بارىنە بىردەي مۇم­­كىن­دىك تۋعىزۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قا­بىل­­داۋ قاجەت. بالالارىمىز قاي جەردە تۇرسا دا، قانداي تىلدە وقىسا دا ساپالى ءبىلىم الۋى كەرەك.

ءبىلىم سالاسىنداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇستازدار جالاقىسىنىڭ ازدىعى.

مەن 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باس­تاپ مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن 25 پايىزعا كوبەيتۋ جونىندە شەشىم قابىل­دادىم. جالاقى مولشەرى الداعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرەدى. بۇل ماقساتقا الداعى ءۇش جىلدا قوسىمشا 1،2 تريلليون تەڭگە بولىنەدى.

ءبىز بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جان-جاقتى دامۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. 2025 جىلعا قاراي 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەيمىن.

بۇل تۇيتكىل مەملەكەتتىك بالاباقشا سالۋمەن عانا شەشىلمەيدى. وسى ىسكە جەكە بيزنەستى تارتىپ، قولداۋدىڭ جا­ڭا تۇر­لەرىن، سونىڭ ىشىندە قارجىلان­دىرۋدىڭ ۆاۋچەرلىك ءتاسىلىن ويلاستىرۋ قاجەت. اتا-انالار كەز كەلگەن بالاباقشانى نەمەسە مەكتەپتى تاڭداپ، مەملەكەت بەرگەن ۆاۋچەرمەن تولەم جاساي الادى.

مامانداردىڭ نەگىزدەۋىنشە، مەم­لە­كەتتىڭ تەك دارىندى وقۋشىلاردى قولداۋى بالالار اراسىندا الەۋمەتتىك ارا-جىكتى ۇلعايتۋى مۇمكىن. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى.

وسىعان وراي، مەملەكەت قارا­پايىم مەكتەپتەرگە قولداۋ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە بۇل قادام قالا مەن اۋىل ارا­سىن­داعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى الشاق­تىقتى قىسقارتۋعا جول اشادى.

ازاماتتاردىڭ ساۋاتتىلىعى مەن تسيفر­­لى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا ۇكى­مەتكە ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ تۇجى­رىم­داما­سىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. بۇل قۇ­جات­تا بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋدىڭ بالامالى نۇس­قالارىن كوپتەپ ەنگىزۋ، ءوز بەتىنشە وقۋ نا­تيجەلەرىن مويىنداۋ، كاسىبي داع­دى­­لاردى سەرتيفيكاتتاۋ ماسەلەلەرىن قاراس­تىرۋ قاجەت.

سونىمەن بىرگە ءبىز كاسىبي ءبىلىم بە­رۋ­دىڭ بۇكىل جۇيەسىن ەڭبەك نارىعىندا سۇ­را­نىسقا يە بىلىكتى ماماندار قالىپ­تاس­تىرۋعا باعىتتاعانىمىز ءجون.

كاسىپكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپ­تاس­­تىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. سول سە­بەپتى «كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى» ءپانى مەك­­تەپتەن باستاپ جوعارى وقۋ ورنىنا دە­يىن­گى بارلىق ءبىلىم بەرۋ ساتىسىندا وقى­تى­لۋى كەرەك.

وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ سپورتتىق جانە شى­عار­ماشىلىق الەۋەتىنە اسا نازار اۋدارۋ قاجەت.

قارجى تاپشىلىعى كەزىندە مەملە­كەت بيۋدجەتى ەسەبىنەن كاسىبي سپورت كلۋب­تارىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ قاجەتى جوق. مەملەكەتتىڭ جانە كۆازي­مەم­لەكەتتىك كومپانيالاردىڭ بيۋدجەتىنەن ميللياردتاعان تەڭگە ءتيىمسىز جۇمسالۋدا.

بۇقارالىق سپورتقا، دەنە تاربيەسىنە جانە بالالارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ءار وبلىستا، ءىرى اۋدان ورتالىقتارىندا سپورت ۇيىرمەلەرىن اشۋ قاجەت.

«بالالار ۇيىرمەسى» قىزمەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ءجون. وندا جاستارىمىز قولونەردىڭ جانە شىعارماشىلىقتىڭ باستاپقى نەگىزدەرىمەن تانىسار ەدى.

بالالار ءۇشىن قاتەرلى بۇگىنگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا ولاردىڭ كۇش-جىگەرى مەن قىزىعۋشىلىعىن دۇرىس ارناعا باعىتتاۋ اسا ماڭىزدى. بالالار مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ەمەس پە؟! اكىمدەردىڭ جۇمىسىن وسى ولشەم بويىنشا دا باعالايمىز.

ءبىلىم بەرۋ ساپاسى تۋرالى بىرەر ءسوز. بىلتىر مەن ديپلومدى وڭدى-سول­دى ۇلەستىرۋمەن اينالىساتىن ءبىلىم مەكە­مەلەرىن جابۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن.

ءبىلىم بەرۋدى تابىستى بيزنەسكە اينال­دىرعان ىقپالدى ادامداردىڭ قارسى­لىعىنان بۇل جۇمىس باياۋ جۇرۋدە. بىراق پروبلەمانى شەشۋ كەرەك. پرەمەر-مينيستر بۇل ماسەلەنى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋعا ءتيىس.

عىلىم سالاسىن دامىتۋ تۋرالى دا ايتقىم كەلەدى.

بۇل ماسەلە بويىنشا بىزگە تىڭ كوز­قا­راس پەن جاڭا تاسىلدەر كەرەك، سونداي-اق حا­لىق­ارالىق تاجىريبەگە ارقا سۇيەۋىمىز قاجەت.

ۇكىمەتكە جىل سايىن الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا 500 عالىمنىڭ تاعىلىمدامادان ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋدى، سونداي-اق «جاس عالىم» جوباسى اياسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن 1000 گرانت ءبولۋدى تاپسىرامىن.

عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قول­داۋدىڭ ماڭىزدى كوزى – ءىرى كاسىپ­ورىنداردىڭ، اسىرەسە شيكىزات سالاسىن­داعى كومپانيالاردىڭ قاراجاتى.

تاپقان تابىستىڭ 1 پايىزىن عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا بەرۋ تۋرالى قول­دانىستاعى نورما تالاپتارى ساقتالماي وتىر. كوپ جاعدايدا بۇل قاراجات كومپا­نيالاردىڭ ىشىندە بولىنىسكە ءتۇسىپ كەتەدى. ۇكىمەتكە وسى قاراجاتتى جيناقتاۋ ءىسىن ورتا­لىقتاندىرۋدى جانە ونىڭ بيۋدجەت ارقىلى جالپىۇلتتىق عىلىمي باسىم­دىق­قا ساي ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسى­رامىن. 

ءىرى بيزنەس وكىلدەرى وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ عىلىمي قىزمەتىن قامقور­لىققا السا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

بىزگە ەلىمىزدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىتۋ جونىندەگى ارناۋلى باعدارلامالىق قۇجات قاجەت. ونىڭ باس­تى مىندەتى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە عىلىمنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولماق.

 

VI. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ

پاندەميا تۋىنداتقان داعدارىس ءبىزدى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. ماسەلەن، دارىگەردىڭ ەڭبەگىن باعالاي بىلەتىن بولدىق. ءبىر كەزدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەملەكەت نازارىنان تىس قالعانى راس ەدى.

دارىگەر ماماندىعىن ماتەريالدىق تۇرعىدان دا  نىعايتا ءتۇسۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. بيۋدجەتتى تاياۋداعى ناقتىلاۋ كەزىندە ەكىنشى جارتىجىلدىقتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىراتىن قوسىمشا تولەم ءۇشىن 150 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرامىن.

مۇنى ءبىز قازىرگى داعدارىس كەزىندە قولعا الىپ جاتىرمىز، ەندى ونى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك.

2023 جىلعا قاراي دارىگەرلەردىڭ جالا­قىسى ەكونوميكاداعى ورتاشا جالاقىدان ەكى ەسە ارتىق بولادى.

ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەسى شەشىلدى، بىراق وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىن اياعىنان تۇرعىزۋ كەرەك. بارلىق نەگىزگى ءدارى-دارمەكتەر مەن مەديتسينالىق بۇيىمدار قازاقستاندا وندىرىلۋگە ءتيىس. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. كەلەسى جىلدان باستاپ وسى باعىتتا ناقتى ناتيجە كۇتەمىن.

تاعى ءبىر ماسەلە – مەديتسينالىق ينفرا­­قۇرىلىمدى دامىتۋ.

جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ ايماق­تارىندا 13 جاڭا جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسى سالىنادى. ال 2025 جىلعا قاراي دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارنالعان 20 زاماناۋي كوپسالالى نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل – وسى ماقساتقا وراي 1،5 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلادى دەگەن ءسوز.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن نۇر-سۇل­تان جانە الماتى قالالارىندا 2 كوپسا­لالى مەديتسينالىق ورتالىق سالىنادى. بۇل ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار مەكەمەلەرىنە اينالىپ، يننوۆاتسيالىق وسىمگە جانە قولدانبالى مەديتسينانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن بولادى.

ۇكىمەتتىڭ الدىندا العاشقى دارى­گەر­لىك كومەكتى ۇيىمداستىرۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ مىندەتى تۇر. بۇل قىزمەت  قالىڭ جۇرتشىلىق، اسىرەسە اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مەيلىنشە جەدەل ءارى قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس.

شالعايداعى وڭىرلەرگە كولىك ارقىلى دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ شارالارىن جۇزەگە اسىر­عان ءجون. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ءتيىم­دى مودەلىن قۇرۋ ارقىلى ءۇش جىل ىشىندە بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندى فەلد­شەر­لىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەرمەن جانە دارى­گەرلىك امبۋلاتوريالارمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.

پاندەمياعا وراي ەپيدەميولوگ، ينفەكتسيونيست، رەانيماتولوگ، پۋلمونولوگ، كارديولوگ سياقتى سيرەك ماماندىق يەلەنەتىن دارىگەرلەردى دايارلاۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلىپ وتىر.

ۇكىمەتكە مەديتسينا مەكەمەلەرىن كادر­لارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى (ون جىل) بولجام ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.

ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى شارالار بار­­لىق مەديتسينا مەكەمەلەرىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق جاراقتان­دى­رۋعا، ناۋقاستارعا ارنالعان ورىندار قو­رىن 50 پايىزعا جاڭارتۋعا، ەسكىرگەن ين­­فرا­قۇرىلىمدى اۋىستىرۋعا، ءومىر ۇزاق­تىعىن  بولجامدى 75 جاسقا دەيىن جەت­كى­زۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

 

VII. ەكولوگيا جانە بيولوگيالىق اركەلكىلىكتى قورعاۋ

قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق دامۋ – ەلىمىز ءۇشىن الدىڭعى كەزەكتە تۇرعان ماسەلە. بۇكىل وركەنيەتتى الەم جۇرتشىلىعى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدا. بىزگە دە مۇنداي جاپپاي ۇردىستەن شەت قالۋعا بولمايدى.

بىرقاتار قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە جول اشاتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسى ازىرلەندى. پارلامەنتتىڭ بۇل ماڭىزدى قۇجاتتى جىل اياعىنا دەيىن قاراپ، قابىلداۋىن سۇرايمىن

ۇكىمەتكە ەكولوگيالىق احۋالدى جاق­سار­تۋ جونىندەگى شارالاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن. بيولو­گيالىق اركەلكىلىكتى ساقتاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ۇزاق مەرزىمدى جوس­پارلاردى بەكىتكەن ءجون.

بەس جىل ىشىندە ورمان القابىندا 2 ميل­ليارد، ەلدى مەكەندەردە 15 ميلليون اعاش وتىرعىزىلاتىن بولادى. بۇل ەلى­مىزدەگى كوگالداندىرۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.

ەلوردانىڭ اينالاسىنداعى جاسىل جە­لەكتىڭ اۋقىمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى.  

قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياباقتارى مەن باسقا دا تابيعات بايلىقتارىن زاڭدىق جانە نورماتيۆتىك تۇرعىدان قورعاپ، بۇل سا­لادا قۇقىق بۇزعان ازاماتتاردى قىل­مىس­­تىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتۋ ءتارتىبىن قاتايتۋ كەرەك.

مەك­تەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگيالىق تار­بيە بەرۋ ىسىنە جەتكىلىكتى نازار اۋدارۋ قاجەت. قوعامدا ەكولوگيالىق قۇندى­لىق­تاردى ورنىقتىرۋعا ۇندەيتىن «Birge – taza Qazaqstan» ەكولوگيالىق اكتسياسىن جۇيەلى تۇردە وتكىزىپ تۇرعان ءجون.

ەل ىشىندەگى ەكولوگيالىق تۋريزم ما­دە­نيەتىن بەلسەندى دامىتۋ – ماڭىزدى مىن­دەتىمىز.

ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ ءوسىمى مەيلىنشە «جاسىل ەكونوميكا» جاع­دايىندا ىلگەرىلەۋگە ءتيىس. سوندىقتان قازىر­دىڭ وزىندە كومىرتەگىنىڭ ۇلەسىن بارىنشا ازايتۋعا باعىت ۇستاعان ءجون. ۇكىمەتكە عى­لىمي قاۋىممەن جانە جەكە سەكتورمەن بىر­لەسىپ، «جاسىل ءوسىم» جونىندەگى ۇسى­نىس­تار جيىنتىعىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. 

ۇكىمەت ازاماتتىق سەكتورمەن بىرلەسىپ، «جانۋارلاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋى قاجەت. جانۋارلارعا كوز­قاراس – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وركە­نيەت­تىلىگىنىڭ ولشەمى. ال بۇل جاعى­نان ءبىزدىڭ جاعدايىمىز ءماز ەمەس.

 

VIII. ادىلەتتى مەملەكەت ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا

زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا جانە ازا­مات­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىر­دە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى.   

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل، شىن مانىسىندە، «ادىلەتتى مەم­لەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى. ازامات­تاردىڭ ماسەلەلەرىن تىڭداپ، كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جا­نە ءادىل شەشىم شىعارۋ قاجەت.

ازاماتتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەم­لەكەتتىڭ جاڭا ستاندارتتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. وسى تۇر­عىدا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلە­رىنە نەگىزگى ءرول جۇكتەلەدى. بۇل سالاعا رە­فورما اسا قاجەت.

جاعداي جەدەل وزگەرۋدە. كۇشتىك قۇ­رى­لىمدار جۇمىستىڭ وزىق ادىستەرىنە كو­بىرەك دەن قويعان سايىن ولاردىڭ حا­لىق­­ارالىق تاجىريبەلەرگە بەيىمدەلۋ مۇم­كىن­دىگى ارتا تۇسەدى.

ەلىمىزدەگى بۇگىنگى احۋالعا وراي ازامات­تاردىڭ سۇرانىستارىنا ىقىلاس تانىتۋعا ءتيىس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىنا جاڭا تالاپتار قويىلۋدا.

بىراق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇ­مى­­سىندا بۇرىنعى داعدى بويىنشا ايىپ­تاۋعا بەيىمدىلىك باسىمداۋ بولىپ تۇر. ازا­ماتتاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىك­كە نەگىزسىز تارتىلاتىن جاع­داي­لارى دا از كەزدەسپەيدى. 

قىلمىستى انىقتايتىن جەدەل قىزمەت وكىلدەرى مەن پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلدايتىن تەرگەۋشىلەر قىلمىستى اشىپ، ءىستى سوتقا جىبەرۋدى باستى ماقسات سانايتىن ءبىر باسشىنىڭ قاراماعىندا بىرگە جۇمىس ىستەيدى. الايدا كورسەتكىش قۋالاۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس!

پروكۋرورلىق قاداعالاۋعا كەلسەك، بۇل جۇمىس ۇنەمى كەشەۋىلدەپ جاتاتىنىن كورەمىز. پروكۋرورلار ءىستىڭ ءمان-جايى­مەن تەك سوتقا جىبەرەر الدىندا عانا تانى­­سادى.

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بو­يىنشا قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىن جاڭعىرتقان ءجون. بىزگە ازاماتتاردىڭ قۇقى­عىن زاماناۋي تۇرعىدان قورعاۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن جانە جوعارى حالىق­ارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلگى كەرەك. قازاقستاندا وكىلەتتىكتەردىڭ ارا جىگى ناقتى اجىراتىلعان ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋ كەرەك دەپ سانايمىن.

پوليتسيا قىلمىستى انىقتاپ، وعان قاتى­سى بار ادامداردى تاۋىپ، ايعاق جيناپ، ونى تياناقتاپ بەرۋگە ءتيىس.

پروكۋرور جينالعان دالەلدەمەلەرگە تاۋەل­سىز باعا بەرۋگە، ازاماتتار قۇقى­عىن بۇزۋدىڭ جولىن كەسۋگە، كىناسىز ادام­داردىڭ قىلمىس ۇدەرىسىنە تارتىلۋىنا جول بەرمەۋگە، سوتتا ايىپتاۋ جاعىن قول­داۋعا مىندەتتى.

سوت ورگانداردىڭ ارەكەتىنە  قاتىستى شاعىمدى قارايدى جانە ءىس بويىنشا اقتىق ۇكىم شىعارادى.

مۇنداي ءتاسىل تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭ­دىك جۇيەسىن نىعايتىپ، ءار كەزەڭدە ءتيىم­دى سارالاۋ جۇرگىزىپ وتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى.

تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىك ءسوزسىز قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. قىلمىستىق ىستەگى قاتەلىك ادام تاع­دى­رىن وزگەرتەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.

قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 2021 جىلدان باستاپ پروكۋرورعا ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا قاتىستى نەگىزگى پرو­تسەس­سۋالدىق شەشىمدەردى كەلىسۋ مىندەتىن زاڭ ارقىلى جۇكتەگەن ءجون.

قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پرو­تسەس­سۋالدىق زاڭنامانىڭ تۇراق­تى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. وعان ءجيى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قۇقىق قولدانۋ ىسىنە اسەرىن تيگىزەدى جانە بىرىڭعاي تەرگەۋ جانە سوت تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

زاڭنامانى قولدانۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە كوبىنە ءتيىستى تالداۋ مەن بولجام جاسالمايدى. شەشىم زاڭ قولدانۋشىلارعا ىڭعايلى بولۋ تۇرعىسىنان قابىلدانادى. سوندىقتان «اكىم­شىلىك» جانە «قىلمىستىق» قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاڭا ۇعىمىن قالىپ­تاس­تىرۋ كەرەك. قوعامعا جانە زاڭ قاۋىم­داستىعىنا قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن جازا بەلگىلەۋدىڭ قيسىنى تۇسىنىكتى بولادى.

بارلىق وزىق ەلدەردە پوليتسيا ينستيتۋتى سەرۆيستىك مودەل نەگىزىندە دامىپ كەلەدى. ءبىز دە مۇنداي ۇلگىگە كوشەتىنىمىزدى مالىمدەدىك. بىراق جۇمىس بارىسىندا از عانا ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى.

«جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى بويىنشا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە تۇتاس رەفورماسىن جاساۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. وسىعان وراي ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ رولىنە باسا ءمان بەرىلەتىن بولادى.

ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ مارتەبەسىن زاڭناما ارقىلى ارتتىرىپ، ونىڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مول مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. ول ازاماتتار الدىندا تانىمال، قول­جەتىمدى ءارى بەدەلدى بولۋعا، سولاردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋعا ءتيىس.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىز­مەت­كەرلەرىن جۇرتپەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزۋگە ۇيرەتۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل باعىت كادر­لاردى دايارلاۋ جانە ىرىكتەۋ جۇيەسىندە باسىمدىققا اينالۋى قاجەت.

بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە كوپ ايتىلادى. بىراق سوعان قاراماستان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوبىنەسە وزدە­رى­نىڭ عيماراتتارىندا قۇرىلعىسىز وتى­رادى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە جانە پولي­تسيانىڭ قىزمەتتىك عيماراتتارىنا جاپپاي بەينەباقىلاۋ ورناتۋدى تاپسىرامىن.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قۇرىلىمىن قايتا قاراپ، ونى سالادان الشاق مىندەت­تەر­دەن ارىلتۋ كەرەك. بۇل ماڭىزدى ۆەدوم­ستۆو جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ءبىزدىڭ تابيعي جانە تەحنوگەندى اپاتتار داۋىرىنە قادام باسقانىمىزدى ەسكەرىپ، توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىن قايتا قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

قىلمىستىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىندا دا كەمشىلىكتەر بار. پروكۋراتۋرانىڭ قا­داعالاۋىن ازاماتتاردى جانە بيزنەس سالاسىن تولعاندىراتىن پروبلەمالاردى ءتيىمدى شەشۋگە بەيىمدەپ قايتا باعدارلاۋ كەرەك.

بىزگە اۋقاتتى ينۆەستور كەلسە بولدى، كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن باقىلاۋشى ورگاندار سونى تەكسەرۋگە اسىعادى. ۇكىمەت پەن پارلامەنت كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ بيزنەس ىسىنە شامادان تىس ارالاسۋىنا زاڭ ارقىلى توسقاۋىل قويۋى كەرەك.

سالىققا بايلانىستى قۇقىق بۇزعانى ءۇشىن بيزنەس وكىلدەرىن قىلمىستىق جا­ۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋدىڭ قازىرگى ءتارتىبىن قايتا قاراۋ كەرەك.

تىركەلگەن كاسىپكەرلەرگە قاتىستى كەز كەلگەن تەرگەۋ ارەكەتتەرى تەك سوت نەمەسە پروكۋرور سانكتسياسى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. بۇل ماسەلەنى دە قايتا قاراۋ كەرەك.

قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى شارتى – تۋرالىقتان تانبايتىن ءادىل سوت تورەلىگىنىڭ بولۋى. سوت جارىسپالى قاعيدات بويىنشا جۇرۋگە جانە سۋديا ايىپ­تاۋشى جاققا تاۋەلدى بولماۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن ادۆوكات پەن پروكۋروردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.

قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ورنىقتىرۋ باسىمدىعى بار ماقساتقا اينا­لۋى كەرەك. بۇعان مەملەكەت پەن  سۋديالار كورپۋسىنىڭ ءوز كۇشتەرىن جۇ­مىل­دىرۋى ارقاسىندا عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.

سوت جۇيەسى ەشكىمگە ەسىك اشپايتىن مەڭىرەۋ مەكەمەگە اينالماۋعا ءتيىس. جوعارى سوت كەڭەسى مەن جوعارعى سوت جاڭا كاسىپقوي كادرلاردى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا تارتۋ جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزگەنى ءجون. سوت جۇيەسى سالىق سالۋ، جەر قويناۋىن پايدالانۋ، زياتكەرلىك مەنشىك، كورپوراتيۆتىك قۇقىق سالاسىنىڭ ماماندارىنا ءزارۋ بولىپ وتىر.

سۋديالاردى ىرىكتەۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن جۇرگى­زىلۋگە ءتيىس. ۇمىتكەردىڭ قانداي ەڭبەگى ارقىلى جۇمىسقا قابىلدانعانىن جۇرت­شىلىق ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك.

داۋ-دامايدى شەشۋدىڭ بالامالىق تاسىلدەرىن دە دامىتۋ قاجەت. بۇل ۇستانىم مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز-اق ىمىراعا كە­لۋگە جول اشادى. دامىعان ەلدەردە مۇن­داي ينستيتۋتتار ءوزىن ءوزى تانىتا بىلۋدە.

ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن ءبىز «مە­ديا­تسيا تۋرالى زاڭ» قابىلدادىق. بىراق قازىرگى كەزگە دەيىن بىردە-ءبىر مەم­لەكەتتىك ورگان ونىڭ دامۋ ماسەلەسىمەن اينالىسقان ەمەس. ايقىن مەملەكەتتىك ساياسات بايقالمايدى. بۇل جاعدايدى رەتتەپ، قاتەلىكتى جوندەۋ كەرەك.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان قۇقىق قورعاۋ مەن سوت جۇيەسى رەفورماسى جونىندەگى وكىلدىك كوميسسيا قۇرىلادى.

سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس بارىنشا جۇيەلى سيپات الۋدا. جەمقورلىقتىڭ پاي­دا بولۋ سەبەپتەرىنە كوبىرەك نازار اۋ­دارىلىپ، الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلۋدە.

ەندى جەمقورلىققا اپاراتىن فاكتورلاردى انىقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ نورماتيۆتىك اكتىلەرى مەن جۇمىس ۇدەرىسىنە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۇرعىسىنان ارنايى تالداۋ جۇرگىزگەن ءجون.

سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقور­لىق­پەن كۇرەس جاۋاپقا تارتىلۋدان قورىق­قان شەنەۋنىكتەردى دەربەستىك، باستا­ما­شىلدىق جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ قاسيەت­تەرىنەن ايىرماۋعا ءتيىس.

ءبىز مەملەكەتتىك باقىلاۋعا بالاما رەتىندەگى قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتىن قولداي وتىرىپ، ءتيىستى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعىن جانە ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشاتىن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭدى ازىرلەپ، قابىلداۋدى تاپسىرامىن.

قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك. ولاردى ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىراتىن كوميسسيالاردىڭ جۇ­مى­سىنا تارتۋ قاجەت. سونداي-اق، كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتوردا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. پار­لامەنت قاراۋىنداعى ءتيىستى زاڭ جوباسىن جىل اياعىنا دەيىن قابىلداعان ءجون.

سونىمەن قاتار قوعامدىق كەڭەس­تەر­دىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپ وكىلدەرىن كەڭىنەن تارتۋ قاجەت. مىسالى، ءبىز مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار وسىنداي ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ، ءوز ۇندەرىن جەتكىزۋى ءۇشىن قولايلى جاع­داي جاساۋىمىز كەرەك. ولار ارقاشان مەم­لە­كەتتىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋعا ءتيىس.

كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىن، بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ جونىندەگى مالى­مەتتەردى جانە باسقا دا قۇندى دەرەكتەردى بۇكىل قوعامعا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق رەسۋرس قۇرۋ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر.

مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمى جونىندەگى اقپاراتتىڭ اشىقتىعى ازاماتتىق قوعاممەن سىندارلى ديالوگ ورناتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوباسىن مۇمكىندىگىنشە وسى سەسسيانىڭ اياعىنا دەيىن قابىلداۋ كەرەك.

سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزگەن ءجون دەپ سانايمىن. 2021 جىلدان باس­تاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ، دە­پۋ­تاتتاردىڭ، سۋديالاردىڭ شەتەل بانك­تەرىندە ەسەپشوتقا يە بولۋى، قولما-قول اقشا جانە باعالى زاتتار ساقتاۋىنا قا­تىس­تى جەمقورلىقپەن كۇرەس اياسىندا جاڭا شەكتەۋلەر ەنگىزۋ كەرەك.

مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمە باسشىسىنىڭ قوس ازاماتتىعى انىقتالعان جاعدايدا ولار قىزمەتىنەن بوساتىلادى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ، سۋديالاردىڭ، پارا بەرۋشىلەردىڭ جانە پاراقورلىققا دەلدال بولعانداردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعى ءۇشىن جازانى قاتايتۋ تۇرعىسىنان قىلمىستىق كودەكس­كە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك.

سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاساعاندارعا شارتتى تۇردە مەر­زىمىنەن بۇرىن بوساتۋ شاراسى قول­دانىلمايدى. جەمقورلىقپەن ۇستالعان­داردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەۋىنە ءومىر بويى تىيىم سالاتىن قاعيدا قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك. ءبىز سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى تۋرالى حابارلاعان ادامدار­دى زاڭ جۇزىندە قورعايتىن جۇيە قالىپ­تاس­تىرۋىمىز قاجەت.

ادام قۇقىن قورعاۋ جونىندە جاڭا شارالار قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. مەن ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ءمانى زور.

بۇكىل الەمدەگى سياقتى قازاقستاننىڭ ازاماتتارى دا ينتەرنەتتەگى عايبات­تاۋ­­لاردان قورعانا الماي وتىر. بۇدان ەڭ ال­دىمەن بالالار زارداپ شەگۋدە. ولار ينتەر­نەت ارقىلى تاراعان قوقان-لوقىنىڭ اسەرىنەن قاتتى قينالادى. وكىنىش­كە قاراي، سونىڭ سالدارىنان قايعىلى جاعدايعا دا ۇشىراپ جاتادى. ازامات­تاردى، اسىرەسە بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالاردى قابىلدايتىن كەز كەلدى.

بالالار قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى باس­قا دا شارالاردى كۇشەيتۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا، بالا قۇقى جونىندەگى كونۆەن­تسيانىڭ حابارلاۋ راسىمىنە قاتىستى فا­كۋل­تاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ قاجەت.

ازاپتاۋمەن كۇرەس جونىندەگى ۇلت­تىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى ماڭىز­دىلىعىن جويعان جوق. ازاپتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيتىن بۇل قۇجاتتى ازاپتاۋعا جانە باسقا دا قاتى­گەز، ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ءىس-ارە­كەتتەرگە قارسى كونۆەنتسيانىڭ ەرەجە­لەرىنە سايكەستەندىرۋ كەرەك.

ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ماسە­لەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. بۇل جاعى­نان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىق الدىنداعى جاعدايى ايتار­لىق­تاي ەمەس. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇن­داي قىلمىستاردى تەرگەۋ ءراسىمىن جەتىل­دىرە ءتۇسۋى كەرەك. وسىعان وراي سوت تار­تىبىمەن قاتاڭ جازا قولدانىلۋى قاجەت. بۇل ماڭىزدى مىندەت مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىن تالاپ ەتەدى.

پارلامەنتتەگى زاڭدار تەزىرەك قا­بىل­دانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

 

IX. تسيفرلاندىرۋ – بارلىق رەفورمانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى

تسيفرلاندىرۋ – سانگە اينالعان ۇر­دىسكە ىلەسۋ ەمەس، ۇلتتىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى.

ەڭ الدىمەن، تسيفرلى تەڭسىزدىكتى جويىپ، بارلىق ازاماتتى ينتەرنەتپەن جانە ساپالى بايلانىسپەن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇگىندە بۇل جولدار مەن ەلەكتر قۋاتى سياقتى نەگىزگى قاجەت­تىلىككە اينالىپ وتىر.

الەۋمەتتىك جاعىنان وسال وتباسى­لاردىڭ بالالارى كومپيۋتەرلىك تەحنيكامەن جانە ساپالى ينتەرنەتپەن قامتىلۋعا ءتيىس. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 250-دەن استام تۇرعىنى بار اۋىلداردىڭ بارلىعىنا ينتەرنەت جۇرگىزىلەدى.

ءبىز زەينەتاقى مەن جاردەماقى تاعايىنداعان كەزدە حالىقتىڭ بۋدا-بۋدا قاعاز تولتىرىپ، سانسىز ەسىكتى توزدىرۋعا ءماجبۇر بولىپ جۇرگەنىن كورىپ وتىرمىز.

مۇنىڭ ءبارىن تولىقتاي تسيفرلاندىرۋ كەرەك. ادامدار ەمەس، مالىمەتتەر «زىر جۇگىرۋگە» ءتيىس.

مەكەمەارالىق بايلانىستا دا، ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس كەزىندە دە قاعازباستىلىقتان بارىنشا باس تارتقان ءجون. جىل سوڭىنا دەيىن ەڭ قاجەتتى انىقتامالاردىڭ قاعاز تۇرىندە تالاپ ەتىلۋىن توقتاتىپ (47-دەن 30-ى)، مالىمەتتى تسيفرلى تۇردە راستاۋ ءتاسىلىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن.

بىزدە مەكەنجاي، م ۇلىكتىك جانە وزگە دە انىقتامالار بويىنشا وڭ تاجىريبە بار. مەملەكەتتىك ورگاندار جەكە كۋالىكتى، ديپ­لومدى، جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ەلەكتروندى تۇردە قابىلداۋعا ءتيىس.

حالىققا ەلەكتروندى سەرۆيستەردى قولدانۋدى ىڭعايلى ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ىسىندە دە، بيزنەستە دە بيومەتريانى كەڭىنەن پايدالانعان ءجون.

«دەرەكتەرمەن» جۇمىس ىستەۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك. مالىمەتتەر بازاسىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جانە ونى ءارى قاراي دامىتۋ – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى.

ازىرگە بۇل جۇمىس ءتيىستى دەڭگەيدە رەتتەلمەگەن. ونىڭ ءبىر سەبەبى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا مەملەكەتتىك جانە ولارمەن ۇلەستەس بىرنەشە كومپانيا باسىمدىققا يە بولىپ وتىر.

مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردىڭ دە اقپاراتتىق-ساراپتامالىق نەمەسە IT-قۇرىلىمدارى بار. مۇنداي قۇرىلىمدار ورتاق ستراتەگيامەن ساناسپاي، مەكەمە دەڭگەيىندەگى مۇددەنى عانا قورعايدى.

اقپاراتتىق تەحنولوگيالار نارىعىن، ينجينيرينگتىك جانە باسقا دا جوعارى تەحنولوگيالار قىزمەتىن دامىتۋ – ەلىمىزدە قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرىپ، جۇمىس ورىندارىن اشىپ قانا قويماي، وسىنداي قىزمەتتەردى شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا دا جول اشادى. وسى الەۋەتتى تولىق پايدالانعان ءجون. 

اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسى مەن ۇلتتىق بيزنەس ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى زور. 

مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ءىرى كوم­پانيالار شەتەلدە جاسالعان ازىرلە­مەلەر مەن قوسىمشالاردى ساتىپ الۋعا ونداعان ميلليارد تەڭگە جۇمسايدى.

ۇكىمەت ونەركاسىپ پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا اتسالىسۋعا ءتيىس. بۇل ءار سالانىڭ تسيفرلى ەكوجۇيەسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولا الاتىن تسيفرلى تەحنولوگيا پلاتفورمالارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءبىز قازاقستاننىڭ «مالىمەتتەردى» وڭدەۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق حابقا اينالۋىنا جاعداي جاسايتىن زاڭدار قابىلدادىق. بىلتىردىڭ وزىندە تسيفرلى ماينينگ ىسىنە 80 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بىراق مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. ەلىمىزگە الەمدىك الپاۋىت تسيفرلى كومپانيالاردى تارتۋىمىز كەرەك. ايتپەسە وزگە مەملەكەتتەر الدىمىزدى وراپ كەتەدى. 

بەس جىل ىشىندە وسى سالاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋى قاجەت.

 

ح. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋى

ءبىز «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋدى قولعا الدىق. بۇعان دەيىن ايتقانىمداي، بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار تەك ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەسىنە بايلانىستى جاۋاپ قاتۋى ءتيىس دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل، ەڭ الدىمەن، بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ازا­ماتتىق ديالوگتى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەردى. كەڭەس ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق ديالوگ ۇدەرىسىن ورنىقتىرىپ، ءوز ميسسياسىن ورىندادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساياسي رەفورمالار توپتاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

اتاپ ايتقاندا، «بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى» دەموكراتيالىق تۇرعىدان مۇلدە جاڭا زاڭ قابىلداندى. «ساياسي پارتيالار تۋرالى»، «سايلاۋ تۋرالى»، «پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونداي-اق قىلمىستىق كودەكستىڭ 130-بابىن قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ جانە 174-بابىن ىزگىلەندىرۋ ءۇشىن وزگەرىستەر قابىلداندى. جۇمىستى ساپالى ءارى جە­دەل اتقارعانى ءۇشىن پارلامەنتكە ريزا­شىلىعىمدى بىلدىرەمىن.

بۇل – ساياسي سالاداعى رەفورما­لارى­مىزدىڭ باستاماسى عانا. ونى جاڭعىرتۋ ءىسى جالعاسا بەرەدى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق دەرلىك ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋ كەرەك. جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۇتاس مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

ەگەر ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن شىن مانىندە جاقسارتقىمىز كەلسە، ولار­دىڭ وزدەرىن وسى ىسكە بەلسەندى تۇردە تارت­قان ءجون. الداعى ساياسي رەفورما­لار­دىڭ بارلىعى حالىقتى مەملەكەت باس­قارۋ ىسى­نە كەڭىنەن قاتىستىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك.

مىسالى، قوعامدىق پىكىر ساۋالدامالارى اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كەلۋىنە قاتىستى سۇرانىستىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ماڭىزدى قادامدى جان-جاقتى ويلاستىرىپ، دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرعان ءجون. مۇنداي جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ناقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. الايدا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى.

كەلەسى جىلى بىرقاتار اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكى­زۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.

جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ سايلانبالى بولۋىمەن قاتار، مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى ءبولۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءىسىن ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت.

اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اي­ماق­تاردى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ مودە­لىن ازىرلەۋ. بۇل رەتتە «ورتالىق پەن ءوڭىر» اراسىنداعى قارىم-قاتىناستان بولەك، قاراجاتتىڭ ءوڭىر ىشىندە بولىنۋىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك.

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى بەكىتۋ بارىسىندا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. سەبەبى بولىنگەن قاراجات كوپ جاعدايدا تۇرعىنداردىڭ شىنايى قاجەتتىلىگىنە جۇم­سالا بەرمەيدى. ءبىر-ەكى كوشەنى جىل سايىن قايتا-قايتا جوندەي بەرۋ، يميدج­دىك ءىس-شارالارعا جۇمسالاتىن ءتيىمسىز شى­عىندار ازاماتتارىمىزدىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. بۇل – ورىندى.

ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك باس­تامالارعا اۋداندار مەن ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ بيۋدجەتىنەن قاراجات ءبولۋ ءۇشىن قو­عام­دىق ساراپتاما جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل رەت­تە ونلاين ساۋالدامانى دا قولدانعان ءجون.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ قار­جى­لىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتىنىڭ م ۇلىكتىك قۇقىعىن كەڭەيتىپ، كىرىسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇل «حالىق اتسالىساتىن بيۋدجەت» جوباسىن دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى بولعانى ءجون. ۇكىمەت بۇل ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وسى جىلعى 1 جەلتوقسانعا دەيىن نورماتيۆتىك بازا مەن ءتيىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋگە ءتيىس.

ءماسليحاتتار وكىلدى ورگان رەتىندە ءوڭىر قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋعا جاۋاپتى. بىراق كوپ جاعدايدا ولاردىڭ پىكىرى ەسكەرۋسىز قالادى. بۇل – بارىپ تۇرعان ساياسي اناحرونيزم.

وسى ورايدا ماسليحاتتارعا ءوڭىردى دامىتۋ جانە ونداعان جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان جەرگىلىكتى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قول جيناۋ جانە پەتيتسيا جاساۋ قۇزىرەتىن بەرۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.

ءماسليحاتتاردىڭ تەكسەرۋ كوميسسيا­لارىن دا كۇشەيتكەن ءجون. ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنە زاڭدارعا ەنگىزىلەتىن ءتيىستى تۇزەتۋلەر توپتاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن.

ءماسليحات وتىرىستارىنىڭ مىندەتتى ونلاين-كورسەتىلىمدەرىن ەنگىزۋ قاجەت. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ءوزارا پىكىر­تا­لاسى، ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي كەلبەتى جۇرت­شىلىق ءۇشىن قول جەتپەس قۇپيا بولماۋعا ءتيىس.

جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قۇزى­رەتتەرىنىڭ اراجىگىن كەزەڭ-كەزەڭمەن اجىراتۋ قاجەت.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى بولىپ سانالاتىن جيىندار مەن جينا­لىستاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرعان ءجون. اۋداندىق ءماسليحاتتار ناقتى شەشىم­دەر قابىلداعان كەزدە ولاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى پىكىرىن ەسكەرۋگە ءتيىس.

قالالارداعى ءوزىن ءوزىن باسقارۋ ماسە­لەسىنە جەكە-دارا توقتالعان ءجون. 

«م ۇلىكتىك مەنشىك يەلەرىنىڭ بىرلەس­تىگى» ينستيتۋتىن ەنگىزۋ جونىندەگى رەفورما باستالدى. ءتيىستى زاڭ دا قابىلداندى. ەن­دى بارلىق كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر كەزەڭ-كەزەڭمەن وسى باسقارۋ نىسانىنا كوشەدى.

بۇل رەفورما مەنشىكتى باسقارۋ ىسىندە تۇرعىندار پىكىرىنىڭ ەسكەرىلۋىن، سونداي-اق تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋ جانە جوندەۋ جۇ­مىستارىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ اشىق­تىعى مەن ەسەپتىلىگى بولۋىن كوزدەيدى.

ۇكىمەت پەن اكىمدەر وسىنداي ماڭىزدى رەفورمانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە ءتيىس. سەبەبى مۇنداي بىرلەستىك – ءوزىن ءوزى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ باستاۋ نەگىزى.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامى­تۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەيتىن كەز كەلدى. پارلامەنت سونىڭ نەگىزىندە ءتيىستى زاڭدار قابىلدايدى.

اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك، مەملە­كەت­تىك ورگانداردا ءالى دە بولسا فورماليزم مەن جايباسارلىق كەڭىنەن ەتەك الىپ وتىر. ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ جەرگى­لىكتى دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرىمەن ورتا­لىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنىپ، مەم­لەكەت باسشىسىنا شاعىمدانۋعا ءماجبۇر.

سول ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردەگى باسشى­لاردىڭ قۇزىرەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك.

الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا وڭىرلەردە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بۇكىل ەلگە بەلگىلى بولىپ جاتادى.

ازاماتتارىمىز رەفورمالارعا باس­تاماشى بولىپ، ۇسىنىستار بەرۋ ءۇشىن ونلاين-پەتيتسيالاردىڭ بىرىڭعاي زاڭدى ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت. مۇنداي قۇرىلىم قانداي دا ءبىر بۇرمالاۋ ارەكەتتەرىنەن تولىق قورعالۋعا ءتيىس.

ۇكىمەت ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسىپ، وسى ماڭىزدى جوبانىڭ نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق بازاسىن ازىرلەۋگە جانە ونىڭ  بار­لىق تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءتيىس. 

ەل ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جونىندەگى ماڭىزدى ميسسيانى بۇرىن­عىداي ساياسي پارتيالار اتقارا بەرەدى.

Nur Otan پارتياسى ءوزىنىڭ ءىس-قيمىلى ارقىلى قوعامىمىزداعى جەتەكشى ساياسي كۇش ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. پارتيا الداعى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ، ءوزىنىڭ الەۋەتىن تولىقتاي پايدالاناتىن بولادى.

سونىمەن بىرگە مەن، مەملەكەت باسشىسى رەتىندە، شىن مانىندەگى كوپپارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا كۇش سالۋعا مىندەتتىمىن.

ءبىز ءبىر ورىندا تۇرعان جوقپىز. ساياسي جۇيەمىزدى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەپ، ونى بىرتىندەپ جەتىلدىرىپ كەلەمىز. ساياسي رەفورمالار قوعامىمىزعا قاجەت، سوندىقتان ولار مىندەتتى تۇردە ءوز جالعاسىن تابادى. 

دەموكراتيانىڭ باستى جاۋى – بىلىم­سىزدىك پەن پوپۋليزم. وسىنى ەستەن شىعار­ماعان ءجون. ازاماتتارىمىز رەفورمالارعا قولداۋ بىلدىرەدى دەپ سەنەمىن. ولار جا­ڭا ساياسي مۇمكىندىكتەردىڭ ارقاسىندا قوعامدا «حايپوكراتيانىڭ» بەلەڭ الۋىنا جول بەرمەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

ايتىلعان بارلىق رەفورمالاردىڭ، وزگەرىستەردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى بار­­شامىزدىڭ بىرلىگىمىزگە، وتان­­شىل­­دىعىمىزعا جانە ازاماتتىق جاۋاپ­كەر­شىلى­گىمىزگە بايلانىستى.

 

حI. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى

قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ.

ادامدى جانە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر.

جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى.

مەن حالقىمىزدىڭ الەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايمىن.

ۇلتىمىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىز­دىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىم­دارى­مىز دا وزگەرۋى كەرەك.

قازاق قوعامىندا جاڭا قاعيداتتار جا­نە جاڭا باعدارلار سالتانات قۇرۋعا ءتيىس.

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«بى­­لىم­دى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كا­سىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كە­رەك­تەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەيدى.

بۇل كوزقاراس بۇگىنگى كۇنى وتە ماڭىزدى.

بىرىنشىدەن، ءححى عاسىردىڭ ۇرپاعى تەرەڭ ءبىلىمدى بولعانى ءجون.

ەكىنشىدەن، جاس بۋىندى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە بەيىمدەۋ قاجەت.

ۇشىنشىدەن، كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي داعدى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس.

تورتىنشىدەن، تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك بارشامىزدىڭ بويىمىزدا بولۋى كەرەك.

بەسىنشىدەن، ادىلدىكتەن اينىماعان ءجون. ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى. ادىلەتتىلىك – اسىرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن اسا قاجەت قاسيەت.

التىنشىدان، بىزگە كەرەگى – ادالدىق، ۇقىپ­تىلىق، تياناقتىلىق. ءبارىمىز ناعىز قا­­­زاقتى ءدال وسىنداي كەيىپتە كورگىمىز كە­­لە­دى. ءبىز سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتى مەم­­لە­­كەت، زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرا الامىز.

قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعي­داتتارىن ورنىقتىرۋ. سونداي-اق ۇلت ساپا­سىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ.

جاڭعىرعان قوعام جات ادەتتەردەن بىرتىندەپ ارىلۋى كەرەك.

ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىق قو­عام­نىڭ دا، ادامنىڭ دا ابىرويىن تو­گەدى. جاۋاپسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق بۇ­كىل ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتادى. ال بوس سوز­دى­لىك پەن بوسپەلىك، ماقتانشاقتىق قوعام­نىڭ دامۋىن تەجەيدى. بۇل تۋرالى ۇلى اباي «وڭكەي جالعان ماقتانمەن، شىن­نىڭ بەتىن بويايدى» دەپ اشىق ايتقان. بۇل ماسەلە بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى بولىپ وتىر.

بيىك مۇراتقا جەتەلەيتىن ەڭبەك دەگەن ۇلى ۇعىمدى ءار ازاماتتىڭ ساناسىنا سىڭىرگەنىمىز ءجون.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسى بەرىك ورنىعۋى كەرەك. 

 

قۇرمەتتى وتانداستار!

الدىمىزدا اۋقىمدى ءارى كۇردەلى مىن­دەتتەر تۇر. سولاردى تابىستى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن تىڭ ءتاسىل، جاڭاشا ويلاۋ، جال­پى­ۇلتتىق ىنتىماق جانە ءوزارا قولداۋ قاجەت.

ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىتىمىز – اي­قىن. تۇيتكىلدى تۇستارىمىز بەن كەمشى­لىك­تەرىمىزدى جاقسى بىلەمىز.

بۇگىن مەن بۇكىل قوعام الدىندا داعدا­رىس جاعدايىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارا­لار­دىڭ جوسپارىن باياندادىم. ونىڭ جەمىس­تى جۇزەگە اسۋى ارقايسىمىزعا بايلانىستى.

بارشامىز ءوز-ءوزىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. زامانا سىناعى بىزدەن ۇزدىكسىز قوزعالىستى، مىقتى كۇش-جىگەردى جانە تاباندى ەڭبەكتى تالاپ ەتىپ وتىر.

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ باقىتتى ءارى جارقىن كەلەشەگى ءار ازاماتتىڭ قاجىرلى قىزمەتىنە بايلانىستى بولماق.   

ءار بۋىننىڭ ماڭدايىنا ءتۇرلى سىناق جازىلعان.

ءبىز ءتول تاريحىمىزدا تاعدىردىڭ ءتۇرلى سىنىنان ءاردايىم سۇرىنبەي وتتىك. ەلىمىز ەڭ كۇردەلى دەگەن مىندەتتەردى شەشە الادى. ءبىز بۇعان دايىنبىز.

ءبىز – حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جو­لىنداعى سان عاسىرلىق ارمان-تىلەگىنە قول جەتكىزگەن ۇرپاقپىز.

كەلەر جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل بولادى. بۇل مەرەيلى داتا – ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەجە. بۇل – جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ باسى.

بىزگە مەملەكەتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر.

بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىز مىعىم بولسا، بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ، ماق­ساتىمىزعا جەتەمىز.

بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى.

مەن بۇعان كامىل سەنەمىن.

ەلىمىز ارقاشان امان بولسىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعاسى تاعى ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:30

كۇلشە قىز

تەاتر • بۇگىن، 09:25

گۇلدەردىڭ سىرىن ۇققان...

ونەر • بۇگىن، 09:24

قالدىقتى كادەگە جاراتتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:22

اقىلى اۆتوجول كوبەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 09:18

Digital تەڭسىزدىك

تەحنولوگيا • بۇگىن، 09:14

ەلىن سۇيگەن ەرەن ەر

تاريح • بۇگىن، 09:11

راسيمانىڭ ءاسۇيى

قوعام • بۇگىن، 09:07

الاكولگە پويىزبەن بارۋعا بولادى

ايماقتار • بۇگىن، 09:01

اسارلاتىپ التىنشى ءۇي سالدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:00

1500 وتباسى باسپانالى بولادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:58

ۇلى مۇرات ۇستىنى

پىكىر • بۇگىن، 08:54

ادامزاتقا قالتقىسىز قىزمەت

تانىم • بۇگىن، 08:42

شىناشاقتاي سپورتشى شىندىعى

سپورت • بۇگىن، 08:39

قانداستار ءوز ورتامىزعا ورالدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:33

جاڭا جوبالاردى تانىستىردى

قازاقستان • بۇگىن، 08:27

كۇزدە – حالىق ساناعى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ۇقساس جاڭالىقتار