ەلىمىزدەگى بالالارعا ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسى – تمد-دا ۇزدىكتەر قاتارىندا
تاياۋدا استانادا «قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ رەفورماسى: ۇلت دەنساۋلىعىن قورعاۋ جولىندا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ونى رەسپۋبليكا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن امەريكا ساۋدا پالاتاسىنىڭ قازاقستانداعى ينك. (AmCham) وكىلدىگى ۇيىمداستىردى.
ەلىمىزدەگى بالالارعا ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسى – تمد-دا ۇزدىكتەر قاتارىندا
تاياۋدا استانادا «قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ رەفورماسى: ۇلت دەنساۋلىعىن قورعاۋ جولىندا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ونى رەسپۋبليكا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن امەريكا ساۋدا پالاتاسىنىڭ قازاقستانداعى ينك. (AmCham) وكىلدىگى ۇيىمداستىردى.القالى وتىرىسقا دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ ماسەلەلەرىن, باستاپقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ ادىستەرىن جانە تاعى باسقا ماڭىزدى تاقىرىپتاردى تالقىلاپ, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن الىس-جاقىننان ساراپشىلار شاقىرىلدى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ءتۇرلى ەلدەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ تاجىريبەسى جانە قازاقستانداعى رەفورما تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەلىپ ۆاكتسينا ەگۋدىڭ كومەگىمەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسىن قوزعاپ وي-پىكىر ءبولىستى.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءومىر عىلىمى تۋرالى ورتالىعى ترانسلياتسيالىق مەديتسينا, ساپالى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ جانە جاھاندىق دەنساۋلىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور تالعات نۇرعوجين ۆاكتسينا ەگۋ بۇكىل ادامزات ءۇشىن اسا ماڭىزدى ستراتەگيا ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ارقاسىندا الەمدە سانداعان جاننىڭ عۇمىرى ساقتالىپ, ءومىر جاسى ۇزاردى.
– جۇقپالى اۋرۋلار وشاعىنىڭ الدىن الۋدا ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ءرولى وتە زور, ءارى باعا جەتپەس – دەپ ودان ءارى ءسوزىن بىلاي تۇيىندەدى. – سوندىقتان دا قازاقستاندا ساقتاندىرۋ باعدارلاماسى جاسالدى. ول جىل سايىن مىڭداعان ادامنىڭ ومىرىنە اراشا ءتۇسىپ, قانشاما وتباسىنا قۋانىش سىيلاۋدا. شىنىندا دا, قانداي دا ءبىر كەز كەلگەن جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالىپ كەتۋى باقىلاۋعا الۋعا قيىن سوعاتىنى بەلگىلى. مىنە, سودان دا بولار جۇقپالى اۋرۋدى جۇقتىرعان جاندى كەسەلدەن قۇتقارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ تۇيتكىلىن شەشۋ قوعامدى الاڭداتاتىن ماسەلە. جۇقپالى اۋرۋدىڭ سالدارىنان ناۋقاستانعاننىڭ ازابىن اۋىزبەن ايتۋ وتە اۋىر. ال ونى ەمدەۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. مۇنداي سىرقات ءتۇرلى ىندەتتىڭ تارالىپ كەتۋىنە جول اشادى. ونى بولدىرماۋ تەك الدىن الۋ ۆاكتسيناسى ەكەندىگىندە تالاس جوق. جۇقپالى اۋرۋدى اۋىزدىقتاۋعا ارنالعان ءتيىمدى قۇرال رەتىندە تالاي رەت تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ءدارى ەگۋ ناتيجەسىندە قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلىپ, ساۋىعىپ كەتۋگە سەبەپشى بولدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازىرگى تاڭدا قولدانىستاعى ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسى بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ءجانە حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ۇسىنىمىمەن, سونداي-اق «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا ءتۇزىلدى», دەيدى تالعات نۇرعوجين. ەلىمىزدەگى ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسى ءوزىنىڭ قۇرامى بويىنشا دامىعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق ساقتاندىرۋ باعدارلامالارىنا بارىنشا جاقىنداتىلعان. ەگۋدىڭ كۇنتىزبەسىنە سايكەس, قازاقستان قازىرگى كەزدە زاماناۋي ۆاكتسينالاردى پايدالانادى. ويتكەنى, ونىڭ قۇرامىندا انتيگەندەردىڭ سانى از, جانە دە كوپتەگەن اۋرۋدان سەنىمدى قورعايدى. بۇل سيپاتتامانى, يركۋتسك مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى (رەسەي) بالالار جۇقپالى اۋرۋلارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سۆەتلانا يلينا دا ناقتى دالەلمەن دايەكتەپ اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قر-داعى ەگۋ كۇنتىزبەسى تمد كەڭىستىگىندەگى ەڭ ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى, بۇل جوعارى سانيتارلىق مادەنيەتتىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. رەسەي عالىمىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, قازاقستانداعى ەگۋ كۇنتىزبەسى جەكەلەگەن ولشەمدەرى جاعىنان رەسەيدەن الدەقايدا جوعارى ەكەن. ول قازاقستاندىق تاجىريبەگە ءتانتى بولعاندىعىن جاسىرمادى. ماسەلەن, ءدارى ەگۋ كۇنتىزبەسى جاسۋشاسىز كوكجوتەل ۆاكتسيناسىن ەنگىزەدى, سونداي-اق 13-ۆالەنتتى پكۆ13 پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدەن قورعايتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي پرەپارات رەسەيدە ازىرگە كەيبىر وڭىرلەردە عانا بىرتىندەپ ەنگىزىلگەن.
قازاقستان 2009 جىلى ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسىنە پكۆ13 پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدەن قورعايتىن 13-ۆالەنتتى ۆاكتسينانى ەنگىزىپ, ءدال وسىنداي تاڭداۋ جاساعان الەمدەگى 60 دامۋشى ەلدىڭ قاتارىنا كىردى. قازىر كەيبىر اتا-انالار انتيبيوتيكتەردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋدان پايدا بولاتىن پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدەن باس تارتاتىنى ارينە وكىنىشتى. انتيبيوتيكتەردى بەلسەندى تۇردە قولدانۋدىڭ سالدارىنان الەمدە جىل سايىن 5 جاسقا دەيىنگى ميلليوننان استام بالا پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدەن شەتىنەيدى. بۇل اسىرەسە, پنەۆمونيالىق كوكجوتەل ينفەكتسياسىنىڭ ەڭ قاۋىپتى ءتۇرى مەنينگيت بولىپ تابىلاتىنى انىقتالىپ وتىر. اتالعان كەسەلمەن اۋىرعانداردىڭ 60%-قا جۋىعى مۇگەدەك بولىپ قالادى ەكەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى نۇرشاي ازىمباەۆا پنەۆموكوك ينفەكتسياسىنا قارسى بالالارعا ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ناقتى ناتيجەلەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلى العاش رەت پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدى ەمدەۋگە 13-ۆالەنتتى ۆاكتسينانى شىعىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ دارىگەرلەرى قولداندى. ءسويتىپ, قازاقستاندىق ماماندار ونىڭ تيىمدىلىگىن دۇرىس باعالادى. ۆاكتسينا ەگۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 1 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ اراسىندا پنەۆمونيامەن اۋىراتىندار 46%-عا, ال ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 49,6%-عا تومەندەدى.
بۇگىنگى تاڭدا عالىمدارعا پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ 93 نۇسقاسى ءمالىم. ولار ءىرىڭدى مەنينگيتتىڭ باكتەرياعا جانە سەپسيسكە اينالىپ كەتۋىنە تۇرتكى بولىپ, اۋرۋدى ودان ءارى ورشىتەدى. مىنە, سوندىقتان دا اتالمىش كەسەلدى تۇبەگەيلى زەرتتەۋگە ايرىقشا نازار اۋدارىلۋدا. بەەر-شەۆا ۋنيۆەرسيتەتى (يزرايل) باكتەريالىق ينفەكتسيالاردى زەردەلەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى رون داگان بۇرىن يزرايلدە 7-ۆالەنتتى پكۆ7 ۆاكتسيناسى پايدالانىلعان. ول پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ بار بولعانى 50-60%-ىن قامتىپتى. يزرايل عالىمى پكۆ7 پرەپەراتىن قولدانۋ كەزىندە ونىڭ تيىمدىلىگى ەسەبىنەن سەروتيپتەردىڭ اينالىمى جويىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ۆاكتسينا قۇرامىندا 19ا سەروتيپىنىڭ تارالۋى ۇلعايىپ, انتيبيوتيكتەرگە قارسى توزىمدىلىگى جاعىنان جوعارى بولادى جانە جۇقپالى اۋرۋدىڭ قاتتى تۇرلەرىن تۋىنداتادى. سوندىقتان دا, وسىنداي قاۋىپتى باكتەريا, پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ تارالۋىن زەرتتەۋگە يزرايلدىك دارىگەرلەر اۋقىمدى سپەكترلى ۆاكتسينانى قولدانۋعا شەشىم قابىلداعان ەدى. جانە دە 2010 جىلى پكۆ13 پرەپاراتىنا كوشىپ, قازىر ول قاۋىپتى سەروتيپتەردىڭ 90%-عا جۋىعىن قامتيدى. وسىعان بايلانىستى رون داگان قازاقستانداعى ۆاكتسينا ەگۋ كۇنتىزبەسىنىڭ ساپالى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونى زاماناۋي ءارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگيا رەتىندە باعالادى.
يزرايلدىك عالىم پكۆ13 پرەپاراتى ەكى ايلىق جاستان باستاپ پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ جۇقپالى كەسەلىنەن بالالاردى قورعاۋدىڭ مۇمكىندىگى زور ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداردى. سوندىقتان دا 13-ۆالەنتتى ۆاكتسينا اقش-تا, ۇلىبريتانيادا, اۆستراليادا جانە باسقا مەملەكەتتەردە ەگۋدىڭ كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلگەن.
باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك تۋرالى اڭگىمەنى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءلاززات ەراليەۆا قازاقستاندا ۆاكتسينا ەگۋدىڭ كومەگىمەن 40 شاقتى جۇقپالى اۋرۋدىڭ تۋىنداۋىنىڭ جانە تارالۋىنىڭ دەر كەزىندە الدىن العاندىعى تۋرالى تىلگە تيەك ەتتى. مىسال رەتىندە ول سىرەسپەگە شالدىققان 100 مىڭ جاننىڭ 30 مىڭى ولىممەن اياقتالاتىندىعى جونىندە ەسكەرتىپ ءوتتى. نەمەسە پنەۆمونيالىق كوكجوتەل ينفەكتسيا تەك پنەۆمونيانى عانا تۋىنداتپايدى, سونداي-اق پنەۆمونيالىق كوكجوتەل سەپسيسىنىڭ جانە پنەۆمونيالىق كوكجوتەل مەنينگيتىنىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعادى. سونىڭ سالدارىنان ءولىم سانى كوبەيە تۇسەدى.
ءتۇرلى ەلدەردە ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسىنە پنەۆمونيالىق كوكجوتەل ۆاكتسيناسىن ەنگىزۋ تۇتاستاي العاندا قوعامدا ەداۋىر ناتيجەسىن بەردى. جۇقپالى اۋرۋمەن اۋىراتىن ەرەسەك ادامداردىڭ جانە بالالاردىڭ كورسەتكىشى تومەندەپ وتىر. بۇل دەگەن ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ىستەلىپ جاتقان, اتقارىلۋ ۇستىندەگى جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى عانا. جالپى العاندا ساقتانعانعا نە جەتسىن, كەز كەلگەن كەسەلدىڭ الدىن الىپ, دەر كەزىندە ەمدەۋ شارالارىن جۇرگىزسە عانا وڭدى ناتيجەلەرگە جەتۋىمىز كۇمانسىز. ءدارى ەگۋدىڭ تيىمدىلىگى مىنە, وسىندا جاتىر.
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
