ءححى عاسىر تابالدىرىعىن اتتاعان تاۋەلسىز قازاقستان تاريحشىلارى قازاق تاريحىن قالاي جازۋ كەرەك, قانداي تۇعىرناماعا ارقا سۇيەپ, قانداي مەتودولوگيالىق ءادىس-امالداردى قولدانا وتىرىپ ىسكە كىرىسۋ كەرەكتىگى جايىنا كەلگەندە بىرلىككە كەلگەن ورتاق كوزقاراس جوق ەكەنى بايقالادى. بىراق ودان شوشىنىپ ءبىر-ءبىرىمىزدى, سول ارقىلى الدىڭعى اعا بۋىن تاريحشىلاردى كىنالاۋعا بولماس.
مەن تاريحشى رەتىندە كەشىرەك قالىپتاسقان اداممىن. مەنىڭ تار جول – تايعاق كەشۋلى ءومىربايانىم ءارى الەمدىك بىرنەشە ءتىلدى پايدالانىپ زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىگىمنىڭ بولۋى سول ولقىلىقتى تەزىرەك تولتىرۋعا, ءونىمدى ەڭبەك ەتۋىمە سەبىن تيگىزگەنى دە شىندىق. سوندىقتان ەندىگى جەردە كونە تاريحقا جاڭا كوزقاراسىم قالاي قالىپتاستى, جۇمىس بارىسىندا وزىمە ۇلگى, باعدارشام بولعان تاريحشىلار مەن تاريحي زەرتتەۋ مەكتەبىم جونىندە ايتقىم كەلەدى.
شىنىمدى ايتار بولسام, مەنى عىلىمعا الىپ كەلگەن, تاريحشى رەتىندە قالىپتاستىرعان قىتايدىڭ دا, كەڭەستىك ورىس-قازاق تاريحشىلىق مەكتەبى دە ەمەس, باھاددين وگەل باستاعان تۇرىك تاريحشىلىق مەكتەبى بولعاندىعىنىڭ ارقاسىندا مەتودولوگيالىق تۇرعىدان وڭعا-سولعا اۋىتقىماي بىردەن جالپى تۇركىلىك, سول ارقىلى ۇلتتىق تاريح جازۋدىڭ توتە جولىن تاپقانىما ريزامىن.
سوندا ول قانداي جول, قانداي مەتودولوگيا ارقىلى جۇزەگە استى دەگەنگە كەلەر بولساق, ماعان سارا جول سىلتەگەن وتاندىق تاريحشىلارىمىز ۇستانۋعا ءتيىستى باعدار «قازاقستان تاريحى ءۇردىسىنىڭ ۇزدىكسىزدىگى, قازاق حالقى تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەجەلدەن قازىرگى كۇندەرگە دەيىنگى ساباقتاستىعىن جاڭا ايقىندامالار تۇرعىسىنان اشىپ كورسەتۋگە ارەكەت جاساۋ» كەرەكتىگىن باسا دارىپتەگەن جاڭا ايقىنداماسى بولدى. ءبىر وكىنىشتىسى, وسى ايقىندامانى ۇستانىپ جازىلعان تاريحي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ونشا كوپ ەمەستىگى بولىپ وتىر. سونداي-اق قازاق تاريحىن جازۋدا بۇگىنگى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنان الىپ شىعۋعا, ءبىرتۇتاس تۇرىك حالىقتارى تاريحىمەن ۇشتاستىرا, الەمدىك وركەنيەتتىڭ اجىراماس بولiگى رەتىندەگى «دالا وركەنيەتىنە» قوسقان ۇلەسى كومەسكىلەنىپ قالا بەرەتىندىگى دە انىق بايقالادى.
مەن وزىمە ۇستاز ساناعان تۇرىك تاريحشىسى ب.وگەل باتىستىق, ءدال سول سياقتى قىتاي مەن ورىستىڭ استام دەرجاۆالىق-شوۆينيستىك كوزقاراستارىن باتىل سىناپ ولاردىڭ, تۇرىكتەردىڭ قوعامدىق قۇرىلىمى مەن الەۋمەتتىك تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەيتىنىن, كەز كەلگەن قوعامنىڭ دامۋى نەمەسە ارتتا قالۋى سول قوعامدى قۇرايتىن جەكە تۇلعالاردىڭ قوعام الدىنداعى ءوز مىندەتىن قالاي ورىنداۋىنا, ونى قالاي ۇعىنىپ, سەزىنۋىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەلە «...دالالىق جاعدايدا تۇرىك قوعامىنداعى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جانە وتباسىلاردىڭ ءوز اتالاستارى مەن رۋ- ۇلىس الدىندا بەلگىلى ورنى مەن ۇلەسى بولعانىن «اتتى كوشپەندىلەر مادەنيەتى» ديناميكالىق ساعات مەحانيزمىنشە بارىنشا مۇلتىكسىز قوزعالعان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتى, كەمەل اقىل-ويى ارقىلى جاسالعان بولاتىن» دەپ جازدى.
تاريحشى ءوز ۇستانىمىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن, «تۇرىكتەردىڭ مەملەكەت جونىندەگى تۇسىنىگى ءبىرتۇتاس تۇرىك تاريحى بويىنشا تامىرى تىم تەرەڭگە بويلاعان ورنىقتى ۇعىمدار جۇيەسىنە, سالدارلى دۇنيەتانىمعا ارقا سۇيەگەن. وسىنداي بايسالدى بايلام بۇكىل تاريح بويىندا ونشا كوپ وزگەرىسكە ۇشىراماي حالىقتىق, ۇلتتىق داستۇرگە اينالىپ بىزگە دەيىن جەتىپ وتىرعاندىعىن» جان-جاقتىلى دالەلدەي كەلە, «تۇرىك مەملەكەتتەرىندە ورنىققان ۇدايىلىق پەن جالعاستىلىقتى, تۇرىكتەر تاريحىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن بىلمەيتىن جاتجۇرتتىقتاردىڭ ءتۇسىنۋى مۇمكىن ەمەس» دەيدى.
ءبىز قازاق ەلى تاريحىن جازاردا باتىستىق ۇلگىدەن تۋىندايتىن مەتودولوگياعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ تايانىشى تاس قامالدارعا بەكىنگەن پاتشا ورداسى ەمەس, حالىق, جەر, قاعان تۋى تىگىلگەن وردا ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. ءبىز ءوز اتا-بابامىزدىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگىمىز كەلسە, ب.وگەلدىڭ «تۇرىك تاريحى تۇرىك قاۋىمدارى مەن تۇرىك ۇلتىنىڭ ءبىرتۇتاس ءومىر حيكاياسى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتەر قۇلاپ, جاڭاسى قۇرىلىپ جاتا بەرەدى. ال مىزعىماي جالعاسا بەرەرى: تۇرىك ۇلتى مەن تۇرىك قاۋىمدارى جانە ولاردىڭ ساناسىندا ساقتالار قاستەرلى ۇعىم-تۇسىنىكتەر بولسا كەرەك. تۇرىك مەملەكەتىنىڭ ۇيىتقىسى «وتباسى – شاڭىراق», شاڭىراق شايقالىپ بۇزىلماسا, بۇل ۇعىم-تۇسىنىكتەر ودان ءارى جالعاسا بەرمەك» دەگەن ءسوزىن ۇدايى نازاردا ۇستاۋىمىز قاجەت.
بۇگىنگى بۇكىل الەمدى جايلاعان جاھاندانۋ مەن اسىرەلەنگەن گەندەرلىك ساياساتتان تۋىنداپ جاتقان وتباسى بىرلىگىن بۇزاتىن ازاماتتىق نەكە, ءبىر جىنىستىلار نەكەسىن زاڭداستىرۋ, جالعان دەموكراتيالىق جەلىكپەلەرگە ساياسي, تاريحي تۇرعىدان باعا بەرىپ, جاس ۇرپاقتى تاريح تاعىلىمىمەن تاربيەلەۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ تايانىش-تىرەگى بولعان قاسيەتتى وتباسى بىرلىگىن ساقتاپ قالۋعا ءتيىسپىز.
بىزگە اتا تاريحىمىز, قاستەرلى سالت-ءداستۇرىمىز, ءومىر سالتىمىز, مەملەكەتتىك ۇعىم-تۇسىنىگىمىز وسىنداي اسا جاۋاپتى ءارى اسا قاسيەتتى مىندەت ارتادى. قازاق ەلى تاريحىن جازۋعا اتسالىسقىسى كەلەتىن ازاماتتار وسى ءبىر قاراپايىم قاعيدالاردى نازارىنان تىس قالدىرماۋى ءتيىس.
قازاق مادەنيەتى تاريحىن زەرتتەۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەگە دە توعىز تومدىق «مادەنيەت تاريحىنا كىرىسپە» اتتى ەڭبەك جازىپ قالدىرعان تاريحشى ب.وگەل «تىرشىلىكتىڭ, سونداي-اق كىسىلىكتىڭ نەگىزى تاماق پەن ءىشىپ-جەمگە تىرەلەدى. وسىناۋ اسا ماڭىزدى تۇعىردى وراعىتا ءوتىپ مادەنيەت تاريحىن نەمەسە جالپى تاريح جازۋ دەگەندى ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى قيىن» دەگەنى قازاقتىڭ «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ – ءبارى تاماق ءۇشىن دەگەنىمەن ۇندەس.
ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قازاق تاريحىن جازۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر قازاق ءومىر-تىرشىلىگىنىڭ ارقاۋى بولعان ۇلتتىق تاعامتانۋ مەن ءىشىپ-جەمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن كورنەكىلەندىرۋدەن باستاۋى كەرەك-اق. ايتۋلى اسكەري جورىقتار مەن ۇلى قونىس اۋدارۋلار بارىسىندا, سونداي-اق قاتال تابيعات جاعدايىندا ۇلتتى ساقتاپ قالعان, انە سول كەنەۋلى تالعام مەن ازىق-ت ۇلىك جانە جىلى دا قولايلى كيىم-كەشەك ەكەنىن باعالاي ءبىلۋدىڭ ۇلتتىق تاريح جازۋدا سونشاما ورنى بار بولاتىن.
جوعارىدا ايتىلعانداردى تۇسىندىرەر بولساق, الەمدىك تۇرىكشىلدىك نەگىزدەرىن جان-جاقتىلى قاراستىرعان زيا گوك-الىپتىڭ «كەيبىر ۇلتتاردىڭ زاماناۋي مادەنيەتكە قول جەتكىزۋى ءۇشىن وتكەنىنەن الىستاۋى قاجەت بولار. ال تۇرىكتەردىڭ, كەرىسىنشە, وتكەن تاريحىنا, ەجەلگى مادەنيەتىنە قايىرىلىپ, نازار اۋدارۋى جەتكىلىكتى» ەكەنىن الدىمەن ءوزىمىز تانىپ-ءبىلۋىمىز, سودان كەيىن سول ۇلى مادەنيەتتى زەرتتەۋدىڭ امال-تاسىلدەرى مەن عىلىمي پايىمدارىن جان-جاقتىلى الەمدىك تاجىريبەلەرمەن ۇشتاستىرا الار ەدىك.
مەن جوعارىدا تۇرىك تاريحشىلار مەكتەبىنەن ۇلگى-ونەگە العانىمدى, سولار قولدانعان زەرتتەۋ مەتودولوگياسىن ءوز زەرتتەۋلەرىمدە جۇيەلەۋگە تىرىسقانىمدى ايتقان ەدىم. سولاردى جۇيەلەگەندە مىناداي تۇيىندەرگە نازار اۋدارۋلارىڭىزدى قالار ەدىم:
تاريحشى بولۋ ءۇشىن, وندا دا ناعىز ۇلتتىق تاريحشى بولۋ ءۇشىن ءوز حالقىن, ونىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىن, تاريحىن اكە-شەشەسىندەي سۇيە ءبىلۋ كەرەك ەكەندىگى.
تاريحشى بولۋدىڭ, اسىرەسە قازاق تاريحشىسى بولۋدىڭ العىشارتى 70 جىل بويى ماڭايلاي الماعان الەمدىك تىلدەردەن اراب, پارسى, قىتاي, موڭعول, تۇرىك, جاپون تىلدەرىن, سول قاتاردا اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, ورىستىلدەرىن دە جەتىك مەڭگەرۋ كەرەكتىگى.
قازاق تاريحشىسى يماندى, ۇياتتى, كىشىپەيىل بولۋى, اللاعا, اتا-بابا ارۋاعىنا شەت بولماۋى, ءوزى ۇستاز تۇتقان, عىلىمي-زەرتتەۋگە باۋلىعان ۇستازدارىنا ادال بولۋى, تۇرىك تاريحشىلارىنشا «مەنىڭ, نە ءبىزدىڭ سۇيىكتى ۇستازدارىمىز» دەگەن ءسوز تىركەسىن ۇدايى قولدانۋعا داعدىلانۋ كەرەك.
ەندى ءبىراز ءسوز ءوز زەرتتەۋلەرىمدە, اسىرەسە ارنايى مونوگرافيا ارنالعان «تۇركەش قاعاناتى» تاريحىن زەرتتەۋ بارىسىندا وسى ايتىلعانداردى قالاي پايدالانعان تاجىريبەلەرىمدى وزدەرىڭىزبەن بولىسۋگە ارناسام دەيمىن.
«تۇركەش قاعاناتى» مەنىڭ زەرتتەۋلەرىم بويىنشا 692 جىلى جەتىسۋدا «ون وق بۇدۇندار» قۇرعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم بولىپ, ول 74 جىل سالتانات قۇرىپ ىشكى سىرتقى جاۋلاردىڭ جان-جاقتىلى شابۋىلى بارىسىندا 766 جىلى تاريح ساحناسىنان عايىپ بولدى. وسى 74 جىلدىق تاريح وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحشىلار نازارىنان تىس قالعاندىعىن, سونداي-اق ول تۋرالى جازىلعان بىرنەشە بەتتىك ماقالالارداعى تولىپ جاتقان قاتەلەر مەن بۇرمالاۋلاردى سىن ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ مىناداي ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ الۋعا بەكىندىم.
تۇركەشتەر تاريح ساحناسىنا شىعار قارساڭىنداعى گەوساياسي جاعداي قانداي ەدى؟ ولاردى حاندىق-قاعاندىق بيلىككە اكەلگەن قولايلى, قولايسىز العىشارتتار قانداي بولعانىن ايقىنداۋ قاجەت دەپ تاپتىم, ويتكەنى بۇل داۋىردە تۇركەشتەردىڭ شىعىسىندا يمپەريالىق ارانى بارىنشا اشىلىپ ورتالىق ازياعا سۇعىنا كىرگەن تاڭ پاتشالىعى (618-907 ج) شىعىس سولتۇستىكتە قايتا قالپىنا كەلگەن ەكىنشى تۇرىك قاعاناتى (682-744), وڭتۇستىگىندە تاڭ پاتشالىعى – مەن تايتالاسقا تۇسە الاتىن توبان (تيبەت) پاتشالىعى, ال وڭتۇستىك باتىسىندا ەكى وزەن ارالىعىنا سۇعىنا كىرىپ كەلە جاتقان اراب حاليفاتى قورشاپ تۇرعان بولاتىن. بۇلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءمان-جايىن اشىپ الماي تۇرىپ تۇركەشتەر جونىندە ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. وسىناۋ اسا شيەلەنىستى جاعداي جونىندە ول كەزەڭدە ءبىرشاما جازبا دەرەك قالدىرعان قىتايلار مەن ارابتار جانە ەكىنشى تۇرىك قاعاناتىنان قالعان تاس جازۋلار ماتىندەرىن سالىستىرا وتىرىپ تاريحي شىندىقتى اشۋعا تۋرا كەلدى. تۇركەش قاعاناتى تۋرالى جان-جاقتىلى زەرتتەۋ ءدال وسى تاريحي جاعدايدىڭ قانشالىقتى اشىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم.
تۇركەش قاعاناتى قاشان, قاي وڭىردە, قانداي جاعدايدا, قانداي ەتنوستىق توپتاردىڭ بەلسەنە كۇش سالۋىمەن ومىرگە كەلدى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تابۋ وتە قيىن ەدى.
بىزگە ءتيىپ-قاشىپ سوعىپ وتكەن ورىس پەن قىتاي زەرتتەۋشىلەرى ەشبىر جازبا دەرەككە سىلتەمە جاساماي, ءارتۇرلى دولبارلار ايتۋمەن عانا شەكتەلىپتى. مەن سول بولجال-پىكىرلەردى قىتايدىڭ «كونە تاڭناما» جانە «جاڭا تاڭنامالارىنداعى» دەرەكتەردى «تونىكوك», «بىلگە قاعان» تاس جازۋلارىنداعى ماتىندەرمەن سالىستىرا-سارالاي كەلە تۇركەش قاعاناتى 692 جىلدىڭ باسىندا سۋياب قالا بەكىنىسىندە وجەلى باعا تارحان باستاعان «ون وق بۇدۇننىڭ» بەلدى تايپاسى قۇرعان مەملەكەت دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. ەگەر زەرتتەۋشى رەتىندە جوعارىدا اتالعان جازبا دەرەكتەردى تۇپنۇسقادان وقىپ تەكسەرىپ-تالداۋ, زەردەلەۋدەن وتكىزبەسەك, ءبىز دە كوپ دولبارلاردىڭ ءبىرىن ايتۋمەن شەكتەلەر ەدىك.
تۇركەشتەردىڭ ەتنوستىق قۇرامى مەن ەتنواۋماعى, سونداي-اق قاعاناتتىق اتاق-دارەجەسىن ايقىنداۋ ءۇشىن تەك قانا قىتاي جازبا دەرەكتەرىنە جۇگىنۋ كەرەك بولاتىن. ال, ول جازبا دەرەكتەردى وقۋ مەن ماعىنالىق اۋدارما جاساۋ وتە قيىن ەدى. بۇل وتكەلەكتەن وتۋگە بەلگىلى تاريحشى, قىتاي ءتىلىنىڭ بىلگىرى نىعمەت مىڭجاننىڭ «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى ايگىلى ەڭبەگى كومەككە كەلدى. ءسويتىپ بۇعان دەيىن تۇركەشتەردى تۇرىك ناسىلىنە قوسقىسى كەلمەگەن يا.بيچۋرين, ۆ.بارتولد, ل.گۋميلەۆتەردى كوزسىز قايتالاعان قازاقستاندىق تاريحشىلاردىڭ جاڭساق پىكىرلەرىنە تويتارىس بەرۋگە تۋرا كەلدى. بۇل بارىستا دا تاس جازۋلار ءماتىنىن جان-جاقتىلى زەردەلەۋ ءۇشىن قىتاي, ۇيعىر, تۇرىك, قازاق, ورىس تىلىندەگى اۋدارمالاردى قاتار قويىپ وي قورىتۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ تۇركەشتەر باستاعان «ون وق بۇدۇننىڭ» ناعىز تۇرىكتەكتى, كەيىنگى قازاق حالقىن قۇراعان بايىرعى اتا-بابالارىمىز بولعان دەگەن تۇجىرىمدى ورنىقتىرا الدىم دەپ ويلايمىن.
تۇركەشتەر قۇرعان مەملەكەتتىڭ قوعامدىق قۇرىلىمى, اسكەري بيلىك جۇيەسى جانە ونىڭ شاعىن حاندىقتان ايگىلى قاعاناتقا اينالۋ بارىسىنا تاريحي تالداۋ جاساۋعا تۋرا كەلدى. ماسەلەن, قىتايلار تۇركەشتەردى ء«بىزدىڭ باتىس جاعىمىزدى قورعاپ كەلگەن باتىرلار» دەپ دارىپتەيدى. قاھارمان حاندارىمىز, باتىس شەكاراشىلارىمىز دەپ جازىلىپ كەلدى. تۇركەش قاعانى بولعان, بىراق قىتايلار ولاردى ءبىزدىڭ باتىس شەكاراشىلارىمىز دەپ اتاعان ەكەن. زەرتتەي كەلە كوزىم جەتكەنى, تۇركەشتەر ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت بولعان. قاعانات دەگەن ءسوز – يمپەريا دەگەن ءسوز. يمپەريا, دەرجاۆا بولۋ ءۇشىن ونىڭ وتارلىق يەلىكتەرى بولۋى كەرەك. ولاي بولسا ولاردىڭ يەلىكتەرى بولدى ما, بولسا ولار كىمدەر بولعان. تۇركەشتەر از عانا اسكەرمەن شەتتەگى حاندىقتاردى بيلەپ-توستەگەن. وسى بارىستا ولار از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇركىلەنىپ كەتكەن.
الىمعازى داۋلەتحان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
