تانىم • 31 تامىز، 2020

شۋكشين شەشىمى

127 رەت كورسەتىلدى

ادام ءومىرى ءيىر-قيىر، بۇرالاڭ، شۇبالاڭ ۇزاق-ۇزاق جولداردان تۇرادى. بارلىق ادامنىڭ ءومىرى ۇزاق جولدان تۇرمايدى دەپ قارسى داۋ ايتۋعا دا بولار ەدى. ەگور ءۇشىن بۇل جول ەشقاشان تاۋسىلمايتىن، ەشقاشان جەتىپ بولمايتىن ءتۇبى جوق توننەل. ەگور قايدا بارا جاتىر، ەگور قايدان كەلە جاتىر؟ ماسەلەنىڭ بارلىعى وسى جەردەن باستالادى. راسۋل عامزاتوۆ كوكەمىزدىڭ مىنا ءبىر عيبراتتى عاقلياسى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. «قايدا بارا جاتقانىڭدى ەمەس، قايدان شىققانىڭدى ۇمىتپا».

بىراق ەگوردا تۋرا وسى وي كەرى­سىنشە باعىت الادى. قايدان شىق­قانىڭدى ەمەس، قايدا بارا جات­قانىڭدى ۇمىتپا...

جولدىڭ ۇزاقتىعى تۋرالى ايت­قانىمدى شارتتى ۇعىم دەۋىڭىز دە مۇمكىن، بىراق جول – ءبارىبىر جول. جول ۇزاقتىعىمەن دە قاسيەتتى شى­عار. ادام ارقاشان ۇلى ساپار­داعى ماڭگى جولاۋشى.

 جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، ەڭ العاش وقىعان پاندەردىڭ ءبىرى فيلوسوفيا بولاتىن. سول ءپاننىڭ ءبىرىنشى ساباعىندا زە­نون پارادوكستەرى تۋرالى ايتىلدى. ەجەلگى گرەك ويشىلى ەلەي­لىك زەنون ورتاعا قويعان سول پارا­دوكستەردى ەش ۇمىتا المايتىنىمىز قىزىق. بۇگىن ايتىپ وتىرعان جول تۋرالى اڭگىمەمىز دە سول اپوريالاردىڭ بارلىعى قوزعالىستىڭ ءومىر سۇرەتىنىن تەرىستەيتىنە كەلىپ تىرەلەدى.

«احيل تاسباقانى قۋىپ جە­تە المايدى»، «ۇشقان جەبە قوزعالمايدى» دەپ كەتە بەرەدى. تانىم، بولمىس دەگەن كاتەگوريالاردى ءبىز سول كەزدە تولىق ۇقپاعان دا بولارمىز. كەيىن شەكسىزدىك، ديففەرەنتسيال-ينتەگرال تەورياسى ارقىلى بۇل تاقىرىپتاردىڭ ءمانىن اشۋعا تالپىندىق.

ۇشقان جەبە شىنىمەن قوز­عالمايتىنىنا كوزىڭ جەتە باستايدى. شەكسىزدىكتىڭ ءار نۇكتە­سىندە جەبە قوزعالمايدى. احيل قانشا قاشىقتىقتى ەڭسەرسە، تاسباقا دا ءوز ۋاقىتىندا ءوزارا سون­شالىقتى قاشىقتىقتا الشاق­تايدى.

ءجا، ايتپاعىمىز تىكەلەي بۇل بولماعانىمەن، ءبىز ارا قاشىق­تىق­تار جايلى، ادامداردىڭ ءبىر-بى­رىنە ەشقاشان جەتە الماي وتە­تىن­دىكتەرى، ءوز تۋعان وشاعىڭا جە­تەتىن جولدىڭ كەيدە سونشالىق الىس ەكەنىن عانا ويلايمىز. ەگور تۇرمەدەن كوكتەمدە بوساپ شىقتى. ءوزى ايتادى: «تۇرمەگە كوكتەمدە وتىر، كوكتەمدە بوساپ شىعاسىڭ!».

«قىزىل بۇرگەن» («كالينا كراس­نايا») كينوپوۆەسى 1973 جىلى جازىلىپ، «ناش سوۆرەمەننيك» جۋر­نالىنىڭ ءتورتىنشى سانىنا جاريالانعان ەكەن. شىعارما بىردەن فيلمگە ستسەناري رەتىندە جازىلعان. اتالعان كارتينا 1974 جىلى ساۋىردە جارىققا شىعادى. شۋكشين بۇل شىعارمانى اۋرۋحانادا جاتىپ جازعانى دا ادامدى تولقىتپاي قويمايدى. ايەلى ليديا فەدوسەەۆا-شۋكشينانىڭ اي­تۋىنشا، شۋكشين وقيعانىڭ اياق­­تالعانىنا جىلاپ جىبەرگەن دەسەدى.

باس كەيىپكەر، ەگور، لاقاپ اتى – گورە تۇرمەدەن بوساپ شىققاندا الدىنا ۇلكەن ماقسات قويادى. ادامدىققا بەت الۋ، قوعامنىڭ مادەنيەتتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى رە­تىندە ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتۋ، اۋىلعا بارىپ ەڭبەككە ارالاسۋ، ءتىپتى سيىر ۇستاپ، جەر جىرتىپ، ءوزى تۇرمەدە وتىرىپ حات جازىسقان ليۋبامەن وتباسىلى بولۋ. شىن مانىندە ادامدىق، ىشكى مادەنيەت تەك ەركىندىكتە جۇرگەن ادامداردىڭ بويىندا عانا بار دەۋى – ەگوردىڭ ءوز كومپلەكسى بولاتىن.

كەڭەستىك جۇيە ءوز حالقىن جاپ­پاي كومپلەكستەرگە كومىپ تاستا­عانى سونداي، ەگوردىڭ ويىنشا تۇرمەگە ءبىر تۇسكەن ادامنىڭ قو­­عامعا ارالاسىپ كەتۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. بىراق سوعان قا­را­ماستان ونىڭ ىشكى جان دۇ­نيەسى ۇلى ساعىنىشتاردى، نازىك سەزىمدەردى، مەيىرىمدەر مەن ىز­گىلىكتەردى اشىق تانىتا باستايدى. تۇرمەدەن شىعا سالىسىمەن تاكسيگە وتىرىپ، ورىس قوعامىنىڭ قايناعان بازارىنا بەت الىپ بارا جاتادى. جولشىباي تاكسي شوپىرىن توقتاتىپ، قايىڭ اعاشتارىن ەركەلەتە قۇشاقتايتىنى قىزىق. شوپىرعا: «ەگەر مەندە ءۇش ءومىر بولسا، بىرەۋىن مىندەتتى تۇردە تۇر­مە­دە وتكىزەر ەدىم، ەكىنشىسىن ساعان بەرەر ەدىم، ال ءۇشىنشىسىن ءوزىم قالا­عانىمشا سۇرەر ەدىم»، دەيدى. بۇل ويى دا قىزىق.

«قىزىل بۇرگەن» – شۋكشين­نىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كۇردەلى قوعامعا، الەۋمەتتىك-تاپتىق كوز­قاراستارعا، ءوزىنىڭ اناسىنا دەگەن، جارىنا دەگەن، بەيقام دا جۋاس، ادال دا شاراسىز ورىسىنا دەگەن ادال ماحابباتى مەن ساعى­نىشتارىنا قويىلعان ەسكەرتكىش سياقتى.

فيلمدەگى قاسىرەتتى كادرلار­دىڭ ءبىرى ەگوردىڭ كارى شەشەسىنە كەلۋى بولاتىن. ءتىپتى، ءفيلمنىڭ كىلتى دە، كۋلميناتسياسى دا وسى كادر­دان ءورىس الادى. قاراپايىم كەيۋانا ەفيميا بىستروۆا ءوزىن كينوعا ءتۇسىرىپ جاتقانىن سول كەزدە بىلمەگەن ەكەن. كەيىن دە ايتىلماعان بولار. ءوزىنىڭ ۇلدارى جايلى، ولاردان قالاي كوز جازىپ، ايىرىلىپ قالعانى، تاعدىردىڭ قيلى جولدارى تۋرالى بۇكپەسىز، شىنايى، ەش بوياماسىز ايتىپ وتىرادى. فيلمدە بۇل كەيۋانا – ەگوردىڭ اناسى بولاتىن. ەگور ليۋباعا وتىرىك ايتىپ، دوسىمنىڭ اناسى دەپ الىپ كەلەدى دە، ءوزى ەكىنشى بولمەدە اناسىنىڭ ليۋباعا ايتىپ بەرگەن اڭگىمەسىن كوزىنە قارا كوزىلدىرىك كيىپ الىپ تىڭداپ وتىرادى. ءبىر كەزدە شىداماي شىعىپ كەتەدى، اۋىلدان ۇزاي بە­رە كولىكتەن قارعىپ ءتۇسىپ، قارا جەردى قۇشاقتاي قۇلايدى. وزەگىن ورتەگەن وكىنىش، ۇزاق جىلدار بوي­عى ساعىنىش سول جەرگە كەلگەندە وكسىككە اينالىپ وكىرەدى.

ليۋبا: «نەگە بارمادىڭ، نەگە قۇشاقتامادىڭ؟» دەيدى. وعان ەگوردىڭ ايتاتىن ءسوزى مىناۋ: «كەيىن كەلەمىن، تىم قۇرىسا شاشىم ءوسسىن!».

تۇگەل ادامزات ءوز انالارىنا نەبىر ۇزاق جولداردى ارتقا تاستاي اسىعا باسىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقانداي. اناسىنىڭ ساعى­نىشىن باسۋعا، باسىن تىزەسىنە قويىپ ەركەلەپ جاتۋعا، ونىڭ بەينەتىن ءبىر ساتكە بولسا دا ءوز قولىنا الىپ، ەڭبەگىن وتەسەم دەگەن تىلەكپەن كەلە جاتقانداي. ەگور دا ءبىر جولاۋشى.

تۇرىك اقىنى جان ءيۇجىلدىڭ

مى­نانداي عاجاپ ولەڭى بار.

– مۇندا تەڭىز الىس پا؟ –

دەپ سۇراعان،

تۇرمەدەگى جاڭا كورشىم

رەد­جەن انىل.

– جارتى-اق ساعات ماشيناعا

زۋلاعان،

– جاياۋ جۇرگەن ءۇش

ساعاتتا جەتەدى،

– توعىز جىلدىق جول بىراق تا

بۇل ماعان.

سونشا زارىعىپ جەتكەن انا­سىنىڭ قاسىنا كەلسە دە ەگور اناسىنا جەتە الماي تۇردى. قوعامدىق دوگمالاردى بۇزا الماعان، ءوز كومپلەكسىن جەڭۋگە قاۋقارى جەتپەگەن شۋكشين كەيىپكەرى اقىرى اناسىنا جەتە الماي، جەندەتتەردىڭ قولىنان، دۇرىسى قاتىپ قالعان قاعيدالارمەن ءومىر سۇرەتىن قوعام­نىڭ قولىنان قازا تابادى. ماسەلە سول شاشتا عانا ما؟ شاش اناۋ ليۋبانىڭ ءبىر كۇن اۋزى قۇرعاپ كورمەگەن ىشكىش كۇيەۋىندە دە بار. شاش ونىڭ قىلمىسكەر دوس­تارىنىڭ بارىندە بار. ماسەلە تىم تەرەڭدە ەدى.

ءفيلمنىڭ ەرەكشە قۇپياسى سوندا – شۋكشين ورىس كەيىپكەرىنىڭ ىشكى ءمانىن كورسەتە بىلگەندىگىندە دەۋگە بولادى. ءومىر زاڭدارى ۇرى­لاردىڭ زاڭدارى سياقتى: كەيدە قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ مۇمكىن ەمەس، ولار سەنىڭ بۇكىل ومىرىڭە اسەر ەتەدى. جالپى، «قىزىل بۇرگەننىڭ» كوتە­رىپ وتىرعان باستى ماسەلەسى – وتكەندى وزگەرتۋ، ونىڭ ىقپالىنان قۇتىلۋ، تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جانە قاتەلىكتەردى قايتا جوندەۋ مۇمكىن بە؟ سونداي-اق اقشا ادامدى با­قىتتى ەتە الا ما؟ البەتتە باس­تى تاقىرىپ، سوتتالعان ادام قوعامعا ءسىڭىپ كەتە الا ما؟

ەگور پروكۋديننىڭ اپپاق قايىڭ­دارى ونىڭ جان دۇنيە­سىندەي جەلبىرەيدى. قىلمىسكەر دوستارىنىڭ قولىنان ولگەن ەگور سوڭعى ساتتەردە دە اق قايىڭدارىن قۇشاقتاپ جاتادى. قولتىعىنان اققان قىزىل قان – ليۋبانىڭ سىڭسىپ سالعان «قىزىل بۇرگەنى» سياقتى. جىپ-جىلى، قول جەتكىز­بەس ارمانعا اينالعان «قىزىل بۇرگەن».

وقيعانىڭ سوڭىندا ەگور كۇرت وزگەرەدى. ول قاتىپ قالعان توڭ مەن قاتتى سەڭدى بۇزدى دا. بانديتتەر ونىڭ ءجۇرىسى ءتىپتى ەڭبەك ادامىنا، پرولەتار شارۋاعا اينالعانىن ايتىپ تۇردى. ونىڭ ءولىمى ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءوزى ولەردەي عاشىق ورىس دالاسىندا، ءومىر بويى جەتە ال­ماعان ءۇيىنىڭ جانىندا جاتقان شارۋانىڭ ءولىمى ەدى.

سىزگە ءبىر عانا سۇراق، شىعار­مانىڭ ورتاسىندا ليۋبانىڭ تۋىس­تارى دۇرىس قابىلداماي قويعان سوڭ ەگور قالاعا كەتىپ قالادى. ليۋبا ونى توقتاتپايدى، تەك ەگور ورالماسا دا كەشىرەتىنىن ايتادى. ليۋبا ەگورعا ءبىر-اق كۇندە باۋىر باسىپ قالعانىنا تاڭعالادى، ءتىپتى ونى عاسىرلار بويى بىلگەندەي جانى اۋىرادى. ەگوردىڭ باسىن كەۋدەسىنە قىسىپ: «نەگە سەن سون­شالىقتى قىمباتسىڭ؟» دەيدى ليۋبا؟ نەگە؟

«قىزىل بۇرگەن» ءانى شىعار­مادا ۇرىلاردىڭ اۋزىمەن العاش رەت ايتىلادى. ەگور ايتادى. بۇل كۇتۋ مەن ءۇمىت تۋرالى ءان ەدى. «قى­زىل بۇرگەن» – سورماڭداي اششى ماحاببات پەن مەزگىلسىز توگىلگەن قان­نىڭ نىشانىنداي ەدى.

تالداي بەرسەك، ءمان بەرەتىن شتريحتار وتە كوپ. مونشاداعى سۋعا ءتۇسىپ كەتىپ، تىربانا شى­عا الماي جاتقان ورمەكشىگە ليۋ­بانىڭ اعاسى ءبىر ساتكە ءمان بەرىپ ۇڭىلۋىندە، ورىستىڭ بەل­گىلى قىلقالام شەبەرى يۆان كرام­سكيدىڭ «بەيتانىس» ات­تى اتاقتى سۋرەتى ءبىر كادردا ليۋ­بانىڭ كەۋدەسىندە تۇمار سياق­تى ءجۇرۋى، ءبىر كادردا ەگوردىڭ قالا­دا قىز-كەلىنشەكتەردى جيناپ الىپ تويلاتىپ وتىرعانىندا قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرۋى، ءتىپتى شى­عارمانىڭ باسىندا ليۋبانىڭ اعاسىن بايقاماي كۇيدىرىپ الاتىن وجاۋمەن كەيىن ەكەۋى شاراپ ءىشىپ وتىرۋى، بارلىعى-بارلىعى كوزگە بىردەن تۇسە قويماسا دا بايقاتپاي وقىرماندى جەتەلەپ وتىراتىن نازىك پاراللەلدەر.

وقيعانىڭ بوياۋلارى دا سيم­ۆوليكالىق ماعىناعا باي. اق قا­يىڭدار، قارا جەر جانە قىزىل بۇرگەن.

بارلىعىمىزعا بەلگىلى بولسا دا ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەيىك، فە­دوسەەۆا-شۋكشينا فيلمدە ليۋبانىڭ، ال شۋكشين ەگوردىڭ ءرولىن وينايدى. شۋكشينا حيكايا­نىڭ اتاۋىنا اينالعان «قىزىل بۇرگەن» ءانىن شۋكشينمەن العاش كەزدەسكەن كەزدە ايتىپ بەرىپتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار