ءىجو ءوسىمى 2,8 % بولادى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ ەلىمىزدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى الەمدەگى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەنىن ايتتى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى اياسىندا بيىل الەمدىك ەكونوميكا 4,9 %-عا تومەندەپ, 2021 جىلى 5,4%-عا دەيىن وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى ۇردىستەر باياۋلادى.
حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان مۇناي باعاسىنا كونسەنسۋس-بولجامى باررەلىنە 45 جانە 55 دوللاردى قۇرايدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر وڭ باعالاۋدا. Moody's جانە FitchRatings رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرى قازاقستاننىڭ رەيتينگىن ينۆەستيتسيالىق سەنىمدىلىك دەڭگەيىندە راستادى.
ۆەدومستۆو باسشىسى اتاپ وتكەندەي, سىرتقى جانە ىشكى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان 3 ىقتيمال ستسەناريى ازىرلەندى. بۇل – بازالىق, وپتيميستىك جانە پەسسيميستىك ستسەناري. «كونسەرۆاتيۆتى ءتاسىلدى ەسكەرە وتىرىپ, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءۇشىن بازالىق ستسەناريدى پايدالانۋ ۇسىنىلادى», دەدى ر.دالەنوۆ.
بازالىق ستسەناريدە ىشكى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 2021 جىلى 2,8% دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. 2025 جىلى ول 4,6%-عا جەتەدى. اتاۋلى ءىجو 2021 جىلى 76,7 ترلن تەڭگەنى, ال 2025 جىلى 104,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. مۇناي ءوندىرۋ 2021 جىلى 86 ملن توننا بولسا, 2025 جىلى 100,7 ملن تونناعا دەيىن ارتادى. بارلىق بازالىق سالالاردا وڭ ءوسىم كۇتىلۋدە. «وڭدەۋ ونەركاسىبى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 6,7%-عا ۇلعايىپ, كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنە قاراعاندا قارقىنى وزىق بولادى. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم 2,9% دەڭگەيىندە بولۋعا ءتيىس. ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 6,2%, ساۋدادا – 5,5%-دى قۇرايدى. تاۋار ەكسپورتى 2021 جىلى 41,4 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2025 جىلى 51,5 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە. يمپورت 2021 جىلعى 36,3 ملرد دوللاردان 2025 جىلى 37,8 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى», دەدى ر. دالەنوۆ.
اتالعان ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) 2021 جىلى 6 926 ملرد تەڭگەنى, 2022 جىلى 8 566 ملرد تەڭگەنى, 2023 جىلى 9 217 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى دەپ بولجانۋدا. وسىعان وراي ر.دالەنوۆ كەپىلدى ترانسفەرتتى 2021 جىلى – 2 700 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 2 400 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى – 2 200 ملرد تەڭگە مولشەرىندە ايقىنداۋدى ۇسىندى. «كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتاۋ ۇسىنىلادى. تيىسىنشە دامۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن 2021 جىلى ۇلتتىق قوردان 1 ترلن تەڭگە نىسانالى ترانسفەرتتى تارتۋ ۇسىنىلادى» دەدى مينيستر.
وسى بولجام بويىنشا تۇسىمدەر 2021 جىلى 11,4 ترلن تەڭگەنى, 2022 جىلى 11,8 ترلن تەڭگەنى, 2023 جىلى 12 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى كەلەر جىلى 14 049 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى 13 873 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى 13 889 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولجانۋدا. جالپى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋعا, سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكونوميكانى تۇراقتى جانە ساپالى دامىتۋعا باعىتتالعان.
كىرىس بىرتىندەپ ارتادى
«2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداعان قارجى ءمينيسترى ە.جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلەر جىلى ءتۇسىم 11,4 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە بولجانىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى (ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە) 2021 جىلى 6,9 ترلن تەڭگەنى, 2022 جىلى 8,6 ترلن تەڭگەنى, 2023 جىلى 9,2 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. ول كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, قوسىلعان قۇن سالىعى جانە شيكى مۇنايدىڭ ەكسپورتتىق كەدەندىك باجى ەسەبىنەن ۇلعايۋعا ءتيىس. بيۋدجەت تاپشىلىعى 2021 جىلى ءىجو-ءنىڭ 3,4%-ىنا تەڭ بولسا, 2023 جىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءىجو-ءنىڭ 2,1%-نا دەيىن تومەندەيدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, شىعىستار 2021 جىلى 14 ترلن تەڭگە بولادى. بيۋدجەتتىڭ اعىمداعى شىعىستارى كەلەسى جىلى 13,1 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە انىقتالدى. دامۋ بيۋدجەتىنىڭ كولەمى 2021 جىلى 900 ملرد تەڭگە سوماسىنا جوسپارلانىپ وتىر.
ە.جاماۋباەۆ اتاپ وتكەندەي, جوبادا بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتى ساقتالدى. شىعىستار قۇرىلىمىنداعى الەۋمەتتىك سالانىڭ ۇلەسى 50,4%-عا تەڭ. وسىلايشا الەۋمەتتىك سالاعا كەلەر جىلى بيىلعىمەن سالىستىرعاندا 454 ملرد تەڭگەگە وسىممەن 7 ترلن تەڭگە دەپ جوسپارلاندى. جىل سايىنعى يندەكستەۋ جانە زەينەتاقى مەن جاردەماقى الۋشىلار كونتينگەنتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كەلەسى جىلعا قوسىمشا 265 ملرد تەڭگە كوزدەلدى. پەداگوگتەر مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ارقىلى ولاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق ءىس-شارالارى جوسپارلانعان.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ دامۋىن قولداۋعا 2021 جىلعا 1,7 ترلن تەڭگە كوزدەلدى. وسى قاراجات اياسىندا «نۇرلى جول», «نۇرلى جەر», اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» جانە باسقا دا باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ جالعاسادى. مينيستر اتاپ وتكەندەي, 2021 جىلى وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 3,8 ترلن تەڭگە بولىنەدى, بۇل جالپى بيۋدجەت شىعىسىنىڭ شامامەن 27%-ى. ونىڭ ىشىندە اعىمداعى نىسانالى ترانسفەرتتەر – 1,4 ترلن تەڭگە, دامۋ ترانسفەرتتەرى تۇرىندە 405 ملرد تەڭگە كوزدەلدى.
ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. Fitch رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ بيىلعى تامىزداعى دەرەكتەرىنە سايكەس قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق سەنىمدىلىگى ۆۆۆ, ياعني تۇراقتى دەپ باعالاندى. بۇل – داعدارىسقا قارسى شارالاردى ۋاقتىلى قابىلداپ, قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسى. سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ تومەندىگىن, ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن جانە فيسكالدىق رەزەرۆتىڭ ەداۋىر كولەمىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق بانك جىلدىق ينفلياتسيانىڭ نىسانالى ءدالىزىن 2021 جىلى 4-6% شەگىندە ساقتاپ, 2025 جىلى 3-5%-عا دەيىن تومەندەتۋدى كوزدەيدى. 2021 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە شىعىستاردىڭ جاڭا باستامالارى كوزدەلگەن, ونىڭ ىشىندە جالاقىنى ارتتىرۋ ارقىلى پەداگوگ پەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ءمامس-كە مەملەكەت جارنالارى, ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن جان باسىنا قارجىلاندىرۋ, حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى دامىتۋ, گازداندىرۋ, جاستار مەن كوپ بالالى وتباسىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بار.
«قازىر ەكونوميكا سالالارىن قولداۋ جونىندەگى جوسپارلانعان شارالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك, ۇيلەسىمدى ءارى جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋىمىز قاجەت. جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەل بيۋدجەتىنىڭ جوباسى جاسالدى. وندا قاراستىرىلعان قاراجات مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ا.مامين. ول پارلامەنتكە اتالعان زاڭ جوبالارى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ەنگىزۋدى تاپسىردى.
بيىل 18 ملن توننا استىق جينالادى
ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا 2020 جىلعى وراق ناۋقانىنىڭ بارىسى قارالدى. ناۋقاننىڭ باستالعانى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.وماروۆ, جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاي-كۇيىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ن.نوعاەۆ, وڭىرلەردەگى احۋال جايلى اقمولا قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى باياندادى.
قازىر بارلىق وڭىرلەر جاپپاي ەگىن جيناۋعا كىرىستى. بيىل 22,7 ملن گەكتار جەرگە ەگىن ەگىلدى, بۇل بىلتىرعىدان 439 مىڭ گەكتارعا ارتىق. ءداندى داقىلدار 15,9 ملن گەكتارعا (ونىڭ ىشىندە بيداي – 12,1 ملن گا), مايلى داقىلدار – 2,9 ملن, ماقتا – 125,8 مىڭ, قانت قىزىلشاسى – 20,9 مىڭ, كوكونىس-باقشا ونىمدەرى جانە كارتوپ – 457,4 مىڭ, جەمشوپ داقىلدارى – 3,3 ملن گەكتار القاپقا ەگىلدى. وراق ناۋقانىنا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىنىڭ قاجەتتى كولەمى – 395 مىڭ توننا. وندىرۋشىلەر ءۇشىن 1 ءليترى شامامەن 147 تەڭگەنى قۇرايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, بيىل وراق ۋاقىتىلى ءتۇستى, ناۋقاننىڭ قارقىنى بىلتىرعىدان جوعارى. رەسپۋبليكا بويىنشا 3,3 ملن گەكتاردان ءداندى جانە بۇرشاقتى داقىل جينالدى, ياعني القاپتىڭ 21,2%-ى ورىلدى.
«ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 13,5 تسەنتنەردى قۇراپ, 4,5 ملن توننا استىق باستىرىلدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىلعى جازدا وتكەن جىلعى سەكىلدى قۋاڭشىلىق بولدى. توتەنشە جاعداي مەن كارانتين رەجىمىنە قاراماستان, ناۋقان وڭتايلى مەرزىمدە جۇرگىزىلدى. ىلعالدى جابۋ جانە توپىراقتى ەگىس الدىندا وڭدەۋ بويىنشا ساپالى جانە ۋاقىتىلى جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار توپىراقتىڭ ىلعالىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى س.وماروۆ.
رەسپۋبليكادا 145 مىڭ تراكتور, 75 مىڭ تراكتور تىركەمەسى, 38 مىڭ استىق كومباينى, 15 مىڭ دەستەلەگىش, 39 مىڭ جۇك كولىگى بار. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-نا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 70 ملرد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەتتىك نەسيە ءبولىندى. ول قارجى 2400 سۋبەكتىگە بەرىلدى.
نۇرلان نوعاەۆ كۇزگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ ءۇشىن وبلىستاردى ءموز-گە بەكىتۋ كەستەسىن ازىرلەگەندەرىن ايتىپ ءوتتى. «جوسپارلانعان 395 مىڭ توننانىڭ 106,2 مىڭ تونناسى جونەلتىلدى. قىركۇيەك ايىندا 140,8 مىڭ توننا, قازان ايىندا 36,8 مىڭ توننا جونەلتۋ جوسپارلانعان. ول تولەمگە سايكەس جۇرگىزىلۋدە», دەدى مينيستر.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى ا.مامين پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا 100 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ەسكە سالدى. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ءونىمدى فورۆاردتىق تۇردە ساتىپ الىپ جاتقانىن ايتتى.
«ۇكىمەت تاراپىنان وراق جۇمىستارىن قارجىلاي جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداندى. جالپى العاندا, قابىلدانعان شارالاردىڭ ەسەبىنەن بيىل استىقتىڭ بولجامدى جالپى جينالىمى 18 ملن توننا دەڭگەيىندە جوسپارلانىپ وتىر. قازاقستان ءوزىن استىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ەكسپورت الەۋەتى دە جاقسى بولادى» دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى استىق جيناۋدى ساپالى ءارى ۋاقىتىلى جۇرگىزۋ, شارۋالاردى جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار جينالعان ءونىمدى ۋاقىتىلى قابىلداۋ جانە ساقتاۋ جاعدايلارىن ەرەكشە باقىلاۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى.
