كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, EQ
وسى رەتتە تاۋكە حان بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرلى ادەپ-عۇرىپ زاڭدارى مەن وزىنەن بۇرىنعى حاندار قابىلداعان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭدارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ارقىلى جاڭا زاڭ جۇيەسىن جاساۋعا تىرىستى. جارعىنى جاساۋعا قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى مەن بيلەرى قاتىستى.
جەتى جارعىعا سۇيەنگەن قازاق بيلەرى ەل ىشىندەگى داۋ-جانجالدار مەن ساياسي ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشە الدى. جاڭا زاڭ جۇيەسى قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك ماسەلەلەرىن بارلىق جاعىنان قامتىدى, سونىڭ ناتيجەسىندە تاۋكە حاننىڭ بيلىك ەتكەن تۇسى – قازاق حاندىعىنىڭ بارىنشا كۇشەيىپ, داۋىرلەگەن كەزى بولدى.
جەتى جارعىنىڭ تولىق نۇسقاسى ساقتالماعان. العاش رەت ورىس عالىمى گ.سپاسسكي جاپپاس رۋىنىڭ ستارشىنى كوبەك شۇكىراليەۆتەن 1804 جىلى جازىپ العان 11 باپ-نۇسقاسى 1820 جىلى «سيبيرسكي ۆەستنيك» جۋرنالىندا جاريالاندى. وسىندا جاريالانعان نۇسقالارعا نازار اۋدارساق: جارعىدا جەر داۋى, وتباسى, نەكە, قۇن تولەۋ, ۇرلىق-قارلىق, توناۋشىلىق, كۋالىك ەتۋ, انت ءىشۋ سياقتى قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەپ-عۇرپى كورىنىس تاپقان.
سول سياقتى, ورىس زەرتتەۋشىسى الەكسەي يراكليەۆيچ لەۆشين (1798-1879) جازىپ قالدىرعان نۇسقادا ءوز-وزىنە قول سالعان ادامدى كوپشىلىك زيراتىنا قوسپاي, بولەك جەرلەيتىنى ايتىلادى. سونداي-اق قىران بۇركىتتى ولتىرگەن ادام ءبىر قۇل نەمەسە ءبىر كۇڭ بەرىپ قۇن تولەيتىنى جايلى دەرەك بار (لەۆشين ا.ي. وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي. پەتەربۋرگ, 1832. ستر. 170-178).
جارعىدا: كىسى ءولتىرۋ, مەرتىكتىرۋ, ايەلدى زورلاۋ, سوققىعا جىعۋ, قورلاۋ, ۇرلىق ىستەۋ ۇلكەن قىلمىس دەپ ەسەپتەلگەن. كىنالىلەر جاساعان قىلمىس دەڭگەيىنە ساي ءارتۇرلى جازاعا كەسىلگەن. بۇل جارعىدا «قانعا قان» زاڭى ساقتالعان. بىراق بيلەر سوتىنىڭ ەكى جاقتىڭ كەلىسۋى بويىنشا جازانى قۇن تولەۋمەن الماستىرۋعا مۇمكىنشىلىگى بولعان. ال تومەندەگى جاعدايلار ورىن السا, قىلمىسكەر ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.
- كوتەرىلىس, ب ۇلىك شىعارعان كىسىلەرگە ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن;
- ەل مۇددەسىن ساتىپ, وپاسىزدىق ەتكەندەر ءولىم جازاسىنا بۇيىرىلسىن;
- جازىقسىز كىسى ولتىرگەندەر ءولىم جازاسىنا بۇيىرىلسىن;
- وزگە بىرەۋدىڭ ايەلىمەن زيناقورلىق جاساپ, اق نەكەنى بۇزۋشىلار ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن;
- سوعىستا مىنەتىن, ورەدە تۇرعان, تۇساۋلى اتتى ۇرلاعان كىسىگە ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن;
- قۇدايعا ءتىل تيگىزگەنى انىقتالعان جاعدايدا ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن!
بۇدان باسقا «جەتى جارعىدا» تاعى مىناداي نۇسقا-باپتار دا بىزگە جەتىپ وتىر:
- توبەلەستە مەرتىك تۇرىنە قاراي تومەندەگىشە م ۇلىكتەي قۇن تولەنسىن:
ا. كوزىن شىعارعان كىسى ايىپقا قىزىن بەرەدى, ال قىزى جوق بولسا, قىزدىڭ قالىڭمالىن بەرەدى.
ءا. ءتورت مۇشەنىڭ ءبىرىن مەرتىكتىرگەن كىسى ايىپقا ات بەرەدى.
- اكەسىنە قول جۇمساعان ۇل بالانى قارا سيىرعا تەرىس وتىرعىزىپ ماسقارالاعان;
- اتا-اناسىنا داۋىسىن كوتەرگەن قىز بالانىڭ جازاسىن شەشەسى شەشكەن;
- حريستيان ءدىنىن قابىلداعان ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنگەن.
سونداي-اق جارعىنىڭ جەكەلەنگەن نۇسقالارى: ورىس عالىمدارى يا.گاۆەردوۆسكي, ا.لەۆشين, ن.گرودەكوۆ, ل.ا.سلوۆوحوتوۆ, ا.پ.چۋلوشنيكوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە كەزدەسەدى. اسىرەسە ا.ي.لەۆشيننىڭ 1832 جىلى جارىق كورگەن «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قازاق وردالارى مەن دالاسىنىڭ سيپاتتاماسى» ەڭبەگىندە, قازاقتار پايعامباردى (س.ع.س) قۇرمەتتەمەگەن ادامدى «كاپىر» دەيدى, ونى ازاپتاۋعا, قارۋ قولدانۋعا بولاتىنى جايلى دەرەكتى كەلتىرە وتىرىپ, ءوزى ەل اۋزىنان جيناعان 34 نۇسقا-ءۇزىندىنى بەرەدى:
«...بۇل زاڭدا ەڭ باستى بولىپ قۇن تولەۋ تۇر, قانعا – قان, جانعا – جان.
ۇرلىق, توناۋ, زورلىق, زينا جاساۋ – بارلىعىنىڭ جازاسى ءولىم.
قاۋلىعا سايكەس ولتىرىلگەن ادامنىڭ تۋىستارى قىلمىسكەردىڭ ءوزىن ولتىرۋگە نەمەسە دەنە مۇشەسىنىڭ جاراقات العان ءدال سول مۇشەسىن شاۋىپ تاستاۋعا قۇقى بار. دەگەنمەن, ەكى جاقتىڭ كەلىسۋى بويىنشا نەمەسە بيلەردىڭ شەشىمى نەگىزىندە جازا جەڭىلدەتىلۋى مۇمكىن. سول كەزدە قىلمىسكەر تەك بەلگىلەنگەن مولشەردە قۇن تولەپ قۇتىلا الادى. ولتىرىلگەن ءبىر كىسىنىڭ قۇنى: ەر كىسى ءۇشىن 1000 قوي, ايەل كىسى ءۇشىن 500 قوي. دەنە جاراقاتى ءۇشىن دە ءوز قۇن مولشەرى بار. مىسالى, باس بارماق 100 قوي, ال شىناشاق 10 قوي.
سۇلتان نەمەسە قوجانى ولتىرسە, تۋىستارىنا 7 ەسەلەنگەن قۇن تولەنەدى. ولارعا اۋىر ءسوز ايتىلسا – 9 قوي, ۇرىپ-سوقسا 27 قوي.
ايەلى ءوز كۇيەۋىن ءولتىرىپ, تۋىستارى كەشىرمەسە – ءولىم جازاسى. تەك اياعى اۋىر ايەلدەرگە عانا بۇل ۇكىم قولدانىلمايدى. ال كۇيەۋى ءوز ايەلىن ولتىرسە, قۇن تولەۋ ارقىلى جازادان قۇتىلا الادى.
ەگەر ايەل زاڭسىز نەكەدەن تۋعان نارەستەسىن ولتىرسە, جازاسى تەك ءولىم.
ءوز-ءوزىن ولتىرگەندەردىڭ جەرلەۋ ورنى بولەك.
زورلاۋدىڭ ۇكىمى ءولىم, تەك تۋىستارىنا قۇن تولەۋ ارقىلى عانا قۇتىلا الادى. ەگەر زورلاۋشىنىڭ ءوزى جابىرلەگەن ايەلگە (قىزعا) ۇيلەنىپ, قالىڭمالىن تولەسە, ءولىم جازاسىنان جانە قۇن وتەۋىنەن بوساتىلادى.
ايەلدى رەنجىتكەن ادام ودان كەشىرىم سۇراۋى مىندەتتى. كەشىرىم بەرىلمەسە, زورلىق كورسەتۋ مولشەرىمەن قۇن تولەيدى.
قۇدايعا ءتىل تيگىزۋشى ادامنىڭ ايىبىن جەتى كۋاگەر راستاسا, تاس اتىپ ولتىرىلەدى.
وزگە دىنگە وتسە, سول ادام تۋىستارىنىڭ بارلىق مۇلكى الىنادى.
اكە-شەشەسىنە قاتتى ءسوز ايتسا نە ۇرىپ-سوقسا, ۇل بالانى قارا سيىرعا تەرىس قاراتىپ وتىرعىزىپ, اۋىل ارالاتىپ ءجۇرىپ, قامشىنىڭ استىنا الادى. ال قىز بالانى ۇستاپ-بايلاپ شەشەسىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ, ءوز ەركىنە بەرەدى...» (ا. لەۆشين. «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قايساق دالالارىنىڭ سيپاتتاماسى». 367-369-ب).
ال جازۋشى ايان نىسانالى قۇراستىرعان ء«ۇش پايعامبار» جيناعىندا:
وزىنە-ءوزى قول سالعاندار بولەك جەرلەنسىن!
قۇدايعا ءتىل تيگىزگەن ادام (جەتى ادام كۋالىك ەتسە) تاسپەن اتىپ ءولتىرىلسىن!
اتا-اناعا ءتىل تيگىزگەن ۇلدى موينىنا قۇرىم كيىز بايلاپ, قارا سيىرعا تەرىس مىنگىزىپ, اۋىلدى اينالا شاپقىلاتىپ ماسقارالايدى!
مولدانىڭ قاتىسۋىنسىز وسيەت-مۇراگەرلىك قابىلدانبايدى دەگەن باپتار بار ء(«داۋىر» باسپاسى, 1992 ج.154-ب).
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاق قوعامىنا وتارلاۋشىلار تاراپىنان تەلىنگەن جاڭا زاڭ-زاكون نورمالارى تۇگەلدەي «جەتى جارعىدا» كورسەتىلگەن ۇكىمدەرمەن قايشى كەلىپ جاتتى. ءتىپتى, كەيبىر تۇستاردا حالىق اراسىندا بولۋى مۇمكىن زيناقورلىق ماسەلەسىن جاڭا نيزام سوتى قالىپتى جاعداي رەتىندە قاراپ, ايىپ سالۋمەن شەكتەلۋ نەمەسە قۇن تولەۋ ماسەلەسىن زاڭدى دەپ تاپتى.
جەتى جارعى ۇكىمدەرىنە وتارلاۋشىلار تاراپىنان شەكتەۋ قويىلعان سوڭ بايىرعى قازاق بيلەرىنىڭ داۋ شەشۋ ادەبى مەن مادەنيەتى كەلمەسكە كەتىپ, پاراقورلىق پەن ادىلەتسىزدىككە كەڭ جول اشىلدى.
