سۋرەتتى تۇسىرگەن ەربولات شادراحوۆ
اتىراۋ – ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىن عانا ەمەس, سونداي-اق بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى ايماق. وعان ەلىمىزدە اۋلاناتىن بالىقتىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىر بولىگى وسى وڭىرگە تيەسىلى ەكەنى دالەل بولا الادى. دەمەك, اتىراۋ ءۇشىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى.
– قازىر بۇل سالاداعى 18 بالىق شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىندا 617 ادام تۇراقتى, ال 4 385 ادام ماۋسىمدىق جۇمىسقا تارتىلىپ وتىر. ولار بىلتىر 14 مىڭ توننا بالىق اۋلادى. ال بيىل جايىق-كاسپي باسسەينىنەن بالىق اۋلاۋعا 7 434 توننا كۆوتا ءبولىندى. كۆوتا اياسىندا 6 492 توننا بالىق اۋلانىپ, ليميت 87 پايىزعا يگەرىلدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, 794 تونناعا ارتىق. بۇرىن بالىقشىلار كۆوتانىڭ كەش بولىنۋىنە بايلانىستى بالىق اۋلاۋعا ساۋىردە عانا كىرىسەتىن-ءدى. بۇل كوكتەمگى ءليميتتىڭ يگەرىلۋىنە كەدەرگى بولاتىن ەدى. بيىلعى ماۋسىم اقپاندا باستالىپ, كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىنا تۇسپا-تۇس كەلسە دە ءوز دەڭگەيىندە ءوتتى, – دەيدى وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلى.
ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اۋلانعان سۋ مارجانىنىڭ 5 مىڭ تونناسى وڭدەلىپتى. رەسەي فەدەراتسياسى, ۋكراينا, وزبەكستان, ازەربايجان, گرۋزيا, فرانتسيا, ليتۆا جانە يزرايل ەلدەرىنە 4 060 توننا بالىق ونىمدەرى ەكسپورتتالىپ وتىر. سونىمەن بىرگە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ قورىن ساقتاپ قالۋ, مولايتۋ ماقساتىندا جىل سايىن جايىق وزەنىنە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 7,5 ملن-نان استام شاباعى جىبەرىلەدى. ايتقانداي, باعالى بالىقتاردىڭ شاباعى «جايىق-اتىراۋ» مەن «اتىراۋ بەكىرە بالىق ءوسىرۋ» زاۋىتتارىنىڭ جاساندى توعاندارىندا وسىرىلەدى.
ماسەلەن, «جايىق-اتىراۋ» زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى عيلمان سارسەماليەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بەكىرە شاباقتارى 12 توعاندا وسىرىلەدى. ارينە, شاباقتاردى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك تالابى بار. اۋەلى اتالعان زاۋىت پەن «امانگەلدى» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ بالىقشىلارى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ 157 داناسىن اۋلاپتى. ناۋرىزدىڭ باسىندا اۋلانعان سونداي بەكىرەنىڭ ءبىرىنىڭ سالماعى – 148 كيلو. زاۋىت ماماندارى جاساندى جولمەن الىنعان قاراۋىلدىرىق «وسەتر» اپپاراتىندا, كەيىن باسسەيىندە, سونان سوڭ توعاندا جەتىلدى. ءسويتىپ, بيىل بۇل زاۋىت جايىق وزەنىنە ەكى رەت شاباق جىبەردى. العاشىندا سۋ ايدىنىنا بەكىرە, قورتپا, سۇيرىكتىڭ 1 ملن 240 مىڭنان استام, كەيىن شوقىردىڭ 2,8 ملن شاباعى جول تارتتى. شاباقتاردىڭ سالماعى 1,5 گرامنان 3-3,5 گرامدى قۇرادى.
ال «اتىراۋ بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ» زاۋىتىنىڭ ماماندارى جاساندى توعانداردا شوقىردىڭ 3 ملن 658 مىڭ شاباعىن ءوسىردى. زاۋىت ديرەكتورى راشيدين قاليدۋلليننىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى كوكتەمدە زاۋىت پەن وندىرىستىك كووپەراتيۆتەردىڭ بالىقشىلارى باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار توبىنا جاتاتىن شوقىردىڭ 103 داناسىن اۋلاعان. ونىڭ ىشىندە 42 انالىق, 61 اتالىق بالىق بولعان.
– ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ شاباعىن جىبەرىپ, تابيعي قورىن كوبەيتۋ. سول سەبەپتەن, شوقىر بالىعىنان جاساندى جولمەن 60 كيلو قاراۋىلدىرىق الىندى. وسى ماقساتتا اۋلانعان شوقىردىڭ ءبارىن كاسپي تەڭىزىنە جىبەردىك. ال جايىق وزەنىنە جىبەرىلگەن سالماعى 5-14 گرامم ارالىعىن قۇراعان شاباقتار كاسپي تەڭىزىنە جەتەدى, – دەيدى راشيدين قاليدۋللين.
وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردىڭ شاباعىن وسىرەتىن ەكى زاۋىتتى بىرىكتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. زاۋىتتاردى قايتا قۇرىلىمداپ, قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتى كوزدەلگەن بۇل جوبا ارقىلى جىلىنا 12 ملن شاباق ءوسىرۋ جوسپارلانۋدا. وسىعان وراي توعاندا بۇرىن بولماعان بالىق ءوسىرۋ جوباسى باستالدى. بۇل رەتتە «ۆوستوك» جانە «تىلەكشى» جشس-تەرى مەن «ابدۋلوۆ» شارۋا قوجالىعى تاۋارلى بەكىرە مەن تۇقى تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن وسىرۋگە دەن قويدى.
سوڭعى جىلدارى اتىراۋلىق بالىقشىلاردى تولعانتىپ جۇرگەن جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ قولعا الىندى. ويتكەنى, بۇل سۋ مارجاندارىنىڭ قولايلى تىرشىلىگى ءۇشىن اۋاداي قاجەت. سوندىقتان اتىراۋ قالاسىنداعى يايتسكي, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ گانيۋشكين جانە جارقوسى كانالدارىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ناقتىسىن ايتقاندا, وسى كەزگە دەيىن جايىق وزەنى ءتۇبىنىڭ 40 شاقىرىمىن تەرەڭدەتۋ باستالدى. قازىر ونىڭ 33 شاقىرىمىنىڭ جۇمىسى اتقارىلدى. ال قيعاش وزەنىنىڭ 127 شاقىرىمىن تەرەڭدەتۋ جوسپارلانىپتى. وسى كەزگە دەيىن ونىڭ 80 شاقىرىمى تەرەڭدەتىلدى.
دەگەنمەن, سۋدان مارجان سۇزگەن بالىقشىلاردىڭ قادامىنا كولەڭكەسىن تۇسىرگەن بۇلتتاي كەدەرگى جاسايتىن كەيبىر ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تولىق تارقاتىلعان جوق. راس, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جوق ەمەس, بار. الايدا بالىقشىلاردىڭ كوڭىلىن كونشىتەدى دەي المايمىز. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. تاعى دا وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلىنىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – اۋلاناتىن بالىققا تولەنەتىن قارجى ماسەلەسى. ماسەلەن, سازان, جايىن, كوكسەركە, شورتان سەكىلدى ءىرى بالىقتىڭ ءبىر كيلوسى ءۇشىن شامامەن 19 تەڭگە 114 تيىن تولەنۋى كەرەك. ال ءبىر كيلو ۇساق قارا بالىق ءۇشىن 11 تەڭگە 112 تيىن تولەۋگە مىندەتتى بولىپ وتىر.
الايدا بالىق سالاسىنداعى قۇرىلىمدار بۇل قارجىنى كوكتەمگى ماۋسىم باستالاردان بۇرىن اۋلاناتىن بالىقتىڭ جالپى كولەمى ءۇشىن الدىن الا تولەۋى كەرەك. بىراق, بولىنگەن ليميت ورىندالماسا, تولەنگەن قارجى كەرى قايتارىلمايدى. وسىعان بايلانىستى بالىقشىلار بۇل قارجى تەك اۋلانعان بالىقتىڭ كولەمىنە قاراي تولەنەتىندەي مۇمكىندىك جاسالعانىن قالايدى. سوندا بۇل بالىقشىلار ءۇشىن قولداۋ بولارىنا سەنەدى.
ەكىنشىسى – بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتارعا بەرىلەتىن سۋبسيديا. قازىر سۋبسيديا بالىق جەمىنە جۇمسالعان شىعىننىڭ 30 پايىزىنا عانا بەرىلەدى. بالىق تۇرلەرىن باسسەيندەر مەن جاساندى توعانداردا وسىرۋشىلەر جەمدى قايدان الادى؟ ماسەلەن, «سaspian Royal Fish» جشس-ءنىڭ باس بالىق ءوسىرۋشىسى احات نيماتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالىق جەمى قازاقستاندا دا شىعارىلادى. كورشىلەس رەسەيدەن دە تابىلادى. دەسەك تە, اتالعان سەرىكتەستىك ۇجىمى بالىققا قاجەتتى جەمدى پولشادان الدىرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. سەبەبى, باسسەيندەردەگى تۇيىق سۋدا وسىرىلەتىن بالىق ءۇشىن ساپاسى جوعارى جەم قاجەت. دەمەك, بالىق جەمىنىڭ شىعىنىنا بەرىلەتىن 30 پايىزدىق سۋبسيديا تىم از ەمەس پە؟
ءۇشىنشى ماسەلە – جايىق وزەنىنە كورشىلەس ەلدەن كەلەتىن سۋدىڭ تىم ازدىعى. قازىر وزەن ارناسى تارىلىپ بارادى. بۇل ارينە, مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ويتكەنى, باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اۋماعىمەن اعاتىن وزەننىڭ باستاۋى رەسەيدە جاتىر. كورشىلەس ەل جىل سايىن شومىشتەن قىسىپ, سۋدى از جىبەرەتىن بولدى.
– كوكتەمدە بالىق اعىسقا قارسى جۇزەدى. ال جايىق وزەنىندە سۋ ازايعان سايىن اعىس تا باياۋلايدى. وسىنىڭ سالدارىنان جايىققا بالىق تا از شىعادى, – دەيدى ارتۋر سادىبەك ۇلى.
اتىراۋ بالىقشىلارىنىڭ تولعاۋى توقسان تىرشىلىگىنە قان جۇگىرتەر وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر الاڭداتادى. ال ونىڭ ءتۇيىنىن تەزىرەك تارقاتار شەشىم ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ۇسىناتىن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. تۇجىرىمدامادا بالىقشىلار بازىناسى ەسكەرىلىپ, ۇكىمەتتىڭ نازارى سالانى دامىتۋعا اۋادى دەگەن ءۇمىت بار. سوندا عانا بالىقشىلاردىڭ باسىنان بۇلت سەيىلەر ەدى.
اتىراۋ وبلىسى
