قۇيقالى ءوڭىردىڭ باعا جەتپەس قازىناسىن ساقتاۋ مەن قورعاۋ, قامقورلىق جاساۋ ءۇشىن 1986 جىلى حالىقارالىق ماڭىزى بار رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى كىشى قورىق جاساقتالدى. قورىق اۋماعى اڭى مەن قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن, بالىعى شىپىرلاعان 378 مىڭ گەكتاردى قامتىدى. ال ارادا جيىرما ءبىر جىل وتكەن سوڭ, ياعني 2007 جىلدىڭ 14 اقپانى كۇنى كىشى قورىقتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن اۋقىمىن ءوسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس «ىرعىز-تورعاي» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى قۇرىلعان.
اتا زاڭىمىزدا تابيعات قويناۋىنىڭ بايلىعى مەملەكەت مەنشىگى ەكەنى ايقىن كورسەتىلگەن. وسى ورايدا رەزەرۆات ءوز قىزمەتىن رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا جانە وزگە دە ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە, سونداي-اق اتالعان مەكەمە تۋرالى ەرەجەگە سايكەس جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ ءوز تولقۇجاتى مەن رامىزدەرى جانە باسقارۋ جوسپارى بەكىتىلگەن. تابيعي رەزەرۆاتتىڭ قۇرىلتايشىسى – ۇكىمەت. سوندىقتان دا بۇل مەكەمە نەگىزىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, سونداي-اق بەلگىلەنگەن زاڭناما شەڭبەرىندە باسقا دا قاراجات كوزدەرىنەن قارجىلاندىرىلادى.
رەزەرۆات ۇعىمى ەكىنىڭ بىرىنە بىردەي ءمالىم, تۇسىنىكتى بولا بەرمەۋى دە مۇمكىن. وسى ورايدا بۇل جونىندە قوسىمشا دەرەك بەرە كەتكەننىڭ ارتىعى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى تابيعي كەشەندەردىڭ بيولوگيالىق سانالۋاندىعىن ءارى ولارمەن بايلانىسى بار تابيعي نىسانداردى قورعاۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ساقتاۋعا ارنالعان ءبىرتۇتاس ەكولوگيالىق جۇيە دەسە دە بولادى. بۇل رەتتە ىرعىز-تورعاي تابيعي رەزەرۆاتىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق كولەمى جونىنەن تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەم بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇراتىنى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
اتالعان اۋقىمدى قۇرىلىم ەلىمىزدىڭ اقتوبە, قوستاناي, قاراعاندى جانە قىزىلوردا سەكىلدى ءتورت بىردەي وبلىسىنىڭ شالعاي شەكارالارىمەن شەكتەسەدى. ونىڭ باس اكىمشىلىك كەڭسەسى اقتوبە وبلىسىنداعى ىرعىز اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. وسىناۋ تەڭدەسى جوق دالالىق ەكوجۇيەنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وركەنيەت قۇرىلىمدارىنان, سونىڭ ىشىندە ءوندىرىس وشاقتارى مەن اۆتوكولىك دالىزدەرىنەن جانە تەمىر جول بويىمەن ەلدى مەكەندەردەن تىسقارى, قاشىق ورنالاسۋىندا. مۇنداي تىلسىم, تۇمسا تابيعات وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ تابيعي جاعدايدا ەمىن-ەركىن ءوسىپ-ونۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزادى. بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىك ۇعىمىنىڭ ءبىر تارماعى وسى ارادان تۋىندايدى. رەزەرۆات اۋماعىندا ەرەجەگە سايكەس شارۋاشىلىق قىزمەتتەردى جۇرگىزۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى.
فلورا مەن فاۋنانىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە ەڭ قاجەتتى فاكتوردىڭ ءبىرى – قۇلازىعان قۋ دالا ەمەس, سىلدىراعان سۋ, ايناداي جارقىراعان وزەندەر مەن كولدەر. بۇل باعىتتا ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتى اۋماعى مۇعالجار تاۋى مەن ۇلىتاۋ ارالىعىنداعى 200 ملن-نان استام شارشى شاقىرىم اۋماقتا ملرد-تاعان تەكشە مەتر ەرىگەن قار سۋىن جينايتىن ىرعىز, تورعاي, ولكيەك جانە تەلعارا وزەندەرى اۋماعىندا كولبەي ورنالاسقان. سەكسەننەن استام كول بار. وسى وزەن-كولدەر جۇيەسى ءبىر ارناعا توعىسىپ, ەل-جۇرت اراسىندا قۇردىم دەپ اتالىپ كەتكەن شالقار تەڭىزى الابىنا بەت تۇزەيدى. بۇل تابيعاتتىڭ بەينەبىر ارتىق سۋ جينايتىن الاپات قويماسى ءتارىزدى. سۋلى-باتپاقتى وسىناۋ تاڭعاجايىپ تابيعات كەڭىستىگى دۇنيەجۇزىلىك ورنيتولوگيالىق ماڭىزعا يە.
كەيىنگى كەزدە تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي زوولوگيالىق قاۋمالىنىڭ (زاكازنيك) 296 مىڭ گەكتار جەرى رەزەرۆاتتىڭ باسقارۋىنا بەكىتىلىپ بەرىلدى. ءسويتىپ, ونىڭ اۋماعى بۇدان ءۇش جىل بۇرىن تاعى دا 410 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى. قازىر رەزەرۆاتقا قاراستى ەقتا-نىڭ بارلىق جەر كولەمى – 1 ملن 643 مىڭ گەكتار. بۇل رەسپۋبليكاداعى التى رەزەرۆاتتىڭ ەڭ اۋقىمدىسى ەكەن. سونداي-اق بۇل دەرەك رەزەرۆاتتىڭ الاتىن جەرى ىرعىز اۋدانى اۋماعىنىڭ 39,6 جانە تۇتاستاي وبلىس اۋماعىنىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايتىنىن كورسەتەدى.
بۇگىندە ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتىندا شتاتتىق كەستەگە سايكەس 120 ادام جۇمىس ىستەيدى. باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ باستى ارنالارى – تابيعي كەشەندى قورعاۋعا, عىلىمي-اقپاراتتىق تۇرعىدا مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە, جانە ەكولوگيالىق اعارتۋ مەن تۋريزم ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان.
وسى ورايدا رەزەرۆات جۇمىسىن جەدەل جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەت قازىناسىنان 321 ملن تەڭگەگە قازىرگى زامانعى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان اكىمشىلىك عيماراتى كەشەنى سالىنعان. وعان ورنالاستىرىلعان DAVIS اۋا رايىن باقىلاۋ بەكەتى قوندىرعىسى رەزەرۆات اۋماعىنداعى اۋا رايى جونىندە تولىق مالىمەت جيناقتاي الادى. سونىمەن بىرگە جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ ەسەبىن الۋعا ارنالعان ارەالدار دا بار. ونى كارتاعا تۇسىرۋدە GARMIN جانە MARINFOW باعدارلامالارى قولدانىلادى. سونىڭ ىشىندە كيىكتەردىڭ بەتپاقدالا تارالىمىنداعى اۋە ساناعىنا رەزەرۆات ينسپەكتورلارى قاتىسىپ كەلەدى. بۇل ىستە جەكەلەگەن كيىك ۇيىرلەرىنە سپۋتنيكتىك باقىلاۋ قارعىلارى ورناتىلعان.
جەر بەتىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار, ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان جانۋارلاردىڭ ءبىرى – اقبوكەن. بەتپاق دالا تارالىمىنداعى بۇلاردىڭ باستى مەكەندەۋ ورتاسى مەن ميگراتسيالىق جولى – ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتى اۋماعى. بۇل مەكەمە قۇرىلعان كەزدەن بەرى كيىكتەر سانى ون ەسەدەي ءوسىپ, 220 مىڭعا جۋىقتادى.
ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ ىسىندە تولىقتاي شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر دە بار. 1,5 ملن گەكتاردان اسىپ تۇسەتىن اۋقىمدى اۋماقتى كۇزەتۋ مەن قورعاۋ شارالارىن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا شتاتتار مەن تەحنيكالار قاجەت. سايىپ كەلگەندە ونىڭ قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە تىرەلەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل تۇرعىدا قوسىمشا قارجى كوزدەرىن قاراستىرۋ كەرەك. رەزەرۆاتتاعى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىر بىرىنەن 120-140 شاقىرىم شالعايدا ورنالاسقانى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى كۇزەت-باقىلاۋ جۇمىستارىن جان-جاقتى جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. 65 مەملەكەتتىك ينسپەكتوردىڭ قىزمەت ەتۋىنە لايىقتالعان ءبىر عانا ءۇيدىڭ ازدىق ەتەتىنى دە راس. ونىڭ سالىنعانىنا ون جىلعا تاياپ قالدى. ال عىلىمي-تەحنيكالىق نەگىزدەمەگە سايكەس, كەم دەگەندە ايدالادا ارنايى سالىنعان قىزمەتتىك ۇيلەردىڭ ۇشەۋى بولۋى قاجەت كورىنەدى. بۇعان ءتيىستى قارجى قاراستىرىلماعانى قىنجىلتادى.
رەزەرۆات قىزمەتىنىڭ باستى ءبىر ارناسىن عىلىمي جۇمىستار قۇرايتىندىقتان, مەكەمە باسشىلىعى وڭىردەگى جانە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە عىلىمي مەكەمەلەرمەن بايلانىس ورناتقان. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە تىركەلگەن عىلىمي تاقىرىپتىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. وسى تارتىپپەن بەس جىلدىق مونيتورينگتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حاتتالىپ, «تابيعات جىلناماسى» توپتاماسىنا ەنگىزىلگەن. الماتى قالاسىنداعى «ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق» اقپارات ورتالىعىنداعى بىرتەكتى ەلەكتروندى بازاعا تىركەلگەن. دەسە دە دالالىق عىلىمي جۇمىستاردى تەرەڭىرەك جۇرگىزۋگە قاجەتتى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار – درون, GPS,بەينەتۇزاق پەن بەينەكامەرالار جەتىسپەيدى.
بەكىتىلگەن اۋماقتا ءورت جانە باسقا دا توتەنشە جاعدايلار بولماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. وسى ورايدا ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىنىڭ دا جەتىسپەيتىنى, ال قىس كەزىندە قار قالىڭ تۇسكەن جاعدايدا, قار شانالاردىڭ بولماۋى دا قولدى بايلايدى. ەڭ باستى قايشىلىقتى قاراڭىز: براكونەرلەردىڭ استىندا جەلدەي جۇيتكىگەن شەتەلدىك جول تالعامايتىن اۆتوكولىكتەرى. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار ولاردى «ۋاز»-بەن قۋىپ جەتىپ اۋىزدىقتاي الا ما؟ ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مەيىرحان دۋانبەكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ ءبارى بىردەي قىزمەت قارۋلارىمەن جانە كەۋدەقاپتار (برونجيلەت) قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سونداي-اق ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسى نەبارى جەتپىس مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. بۇل كورىنىس تەك ىرعىز-تورعاي ەمەس, ەلىمىزدەگى بارلىق رەزەرۆاتتار ينسپەكتورلارىنا ءتان كورىنىس.
اقتوبە وبلىسى,
ىرعىز اۋدانى
