تۇركىستاندا وتكەن «تۇركىلەر ءتورى – تۇركىستان» اتتى ونلاين-كونفەرەنتسيادا وسىنداي پىكىر ايتىلدى. تۇركىستان وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى جانە جازۋشىلار وداعىنىڭ تۇركىستان وبلىستىق فيليالدارىنىڭ بىرلەسە ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن شاراعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 300-دەن استام ادام ونلاين جۇيەسى ارقىلى قاتىستى.
تۇركىستان وڭىرىندەگى تاريحي ماڭىزى بار قاسيەتتى جەرلەردى ناسيحاتتاۋداعى ادەبي شىعارمالاردىڭ ءرولى, مۇمكىندىكتەرى مەن الەۋەتىن جان-جاقتى تالقىلاۋ, قاستەرلى قۇندىلىقتارىمىزدى كوپشىلىك اۋديتورياعا ادەبي, تاريحي جانە پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدا جەتكىزۋدىڭ تىڭ جولدارىن قاراستىرۋ ماقساتىنداعى كونفەرەنتسيا اياسىندا بيىل 75 جىلدىق مەرەيتويى تويلانىپ جاتقان جازۋشى, «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى مارحابات بايعۇتتىڭ «تۇركىلەر ءتورى – تۇركىستان» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جازۋشى مارحابات بايعۇتقا جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ وقىپ بەردى. كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى تۇركىستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى عالىمجان ەلشىبايدىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ساكرالدى گەوگرافياسىنداعى تاريحي جادىگەرلەردىڭ دەنى وڭتۇستىكتە شوعىرلانعان. وسىدان 3 جىل بۇرىن ازىرلەنگەن قازاقستاننىڭ كيەلى 100 نىسانىنىڭ 23-ءى وڭتۇستىك وڭىردە ورنالاسقان. ال ەندى وسى قاسيەتتى ورىنداردىڭ ادەبيەتتەگى كورىنىسى قانداي؟ بۇگىنگى ادەبيەتتە قاستەرلى مەكەندەرىمىز قانشالىقتى دارىپتەلىپ, قامتىلىپ ءجۇر؟ وسى قاستەرلى ورىنداردى ناسيحاتتاۋدا, اسىرەسە جاستارعا تانىتۋدا ادەبي سالانىڭ مۇمكىندىكتەرىن قانشالىقتى پايدالانۋدامىز؟ وسىنداي ساۋالدار سانانى مازالايتىنى راس. ەل اۋزىندا كيەلى ورىندار كوپ ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, كوپشىلىك ناقتى دەرەكتەردى بىلە بەرمەيدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا دا قالامگەرلەر قاۋىمى سۇبەلى ۇلەس قوسارى انىق. ماڭىزدى تاريحي دەرەكتەردى ادەبي كوركەم تىلمەن اسپەتتەي وتىرىپ كوپشىلىك اۋديتورياعا جەتكىزۋدىڭ وراسان پايداسى بولاتىنى ءسوزسىز.
كونفەرەنتسياعا قاتىسقان ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار, قالامگەرلەر, سەنات, ءماجىلىس, جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى, سونداي-اق تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ جازۋشىلارى, ادەبيەتتانۋشىلارى تۇركىستاننىڭ تاريحىنا, ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا قاتىستى قۇندى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. مىسالى, سەناتور ءالىمجان قۇرتاەۆ بيىل 1150 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ءال-فارابي بابامىزدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋدەگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. سەناتور ءوز سوزىندە ءال-ءفارابيدىڭ جۇزدەن استام شىعارماسىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ, ءومىر جولى تۋرالى دەرەكتى, كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرۋ, نۇر-سۇلتان مەن تۇركىستان قالالارىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن دا ايتتى. بەلگىلى عالىم مۇحتار قوجا تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ساۋلەت ەسكەرتكىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل كەسەنەنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى تايقازانى, قابىر جاپقىشى سياقتى كوپتەگەن جادىگەرى ساقتالىپ قالعان. التىنمەن جازىلعانى قۇران كىتابى قازىر الماتىدا تۇر. مۇنداي جادىگەرلەر ورتالىق ازياداعى بىردە-ءبىر ەسكەرتكىشتە ساقتالماعان», دەدى عالىم. سوڭعى جىلدارى تۇركىستاندا ارحەولوگتەردىڭ جۇمىسى ەسەلەنە تۇسكەنى ءمالىم. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى اۋماعىنان تابىلعان ماڭىزدى تاريحي نىساندار ارحەولوگتەردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ەسكى تۇركىستان قالاسىنىڭ كونە شاحريستان جانە ورتاعاسىرلىق ماگيسترالدى كوشە بويىنان تابىلعان تاريحي نىساندار تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, الەمدىك تۇرعىدا ارحەولوگيالىق قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن سەنساتسيالىق جاڭالىق بولىپ تابىلادى. XIX عاسىردىڭ 1843-1849 جىلدارى قوقان يەلىگى كەزىندە سىرتىنان قورشالعان تاكيا قاقپاسىنىڭ تۇبىندە قالانىڭ كەرۋەنساراي ورنالاسقان. ءتورت قاقپانىڭ بارلىعىنىڭ تۇبىندە كەرۋەنساراي بولعان. سونىمەن بىرگە مونشاسى, كىشىگىرىم ءمۇريچا دەگەن مونشاسى بولعان. قازبادان تابىلعان ولجانى عالىمدار «تاكيا كەرۋەنسارايى» دەپ اتاپ وتىر.
ال تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى «تۇركىستان يدەياسى – ۇلى يدەيا» دەگەن پىكىر ايتتى. «تۇركىستان وسىدان ەكى جىل بۇرىن وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىن العان كەزدە بۇكىل تۇركى الەمى قۋاندى. تۇركىستاننىڭ دامۋىنا پرەزيدەنتىمىز دە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى جالپى تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى», دەدى ول. ايتا كەتەلىك, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن مارحابات بايعۇتتىڭ «تۇركىلەر ءتورى – تۇركىستان» كىتابىنىڭ العىسوزىن دارحان قىدىرالى جازعان. ءال-فارابي, ياساۋي سىندى ادامزات اۋقىمىنداعى الىپتاردىڭ تابانى ءتيىپ, ءىرى رۋحانيات پەن مادەنيەتتىڭ بەسىگى بولعان كيەلى ءوڭىردىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن ارقاۋ ەتكەن قالامگەردىڭ بۇل شىعارماسى تۇگەل تۇركىنىڭ تورىنە اينالعان كيەلى تۇركىستانعا تاعىلىمدى تارتۋ بولماق. كونفەرەنتسيادا كىتاپتىڭ قۇندىلىعى, ەلدىڭ, جەردىڭ, تۇركىستاننىڭ قاسيەتىن تانىتۋداعى ماڭىزىن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ, جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ تا اتاپ ءوتتى. ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دارحان مىڭباي «تۇركىلەر ءتورى – تۇركىستان» ەڭبەگى ارقىلى مارحابات بايعۇت تۋعان ەل الدىنداعى پارىزىن ابىرويمەن ورىنداعانىن ايتا كەلە, بۇل ەڭبەك تۇركى تىلدەرىنە اۋدارىلۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. جيىندا سونداي-اق وزبەكستاندىق جازۋشى, اۋدارماشى, «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى مەحمانقۋل يسلامقۇلوۆ, قازاقباي يۋلداشەۆ, ازەربايجانداعى حالىقارالىق جاس جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن اكبار قوشالى, تۇركيالىق ادەبيەتتانۋشى بيۋلەنت بايرام كيركارەلي, شىمكەنتتەگى «ەرلىك» مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اقمارال قۇدايبەرگەنوۆا مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
ەركىن دوسىمباي,
جۋرناليست
تۇركىستان وبلىسى
